Algimantas Katilius
Starania o założenie szkoły rolniczej na Zaniemniu na początku XX wieku
Na początku XX w., w miarę umacniania się litewskiego ruchu narodowego, w celu zaspokojenia potrzeb kulturalnych i oświatowych społeczeństwa, tworzono stowarzyszenia. Takie stowarzyszenia pojawiły się także na Zaniemniu. Powstawały one na gruncie ideologii i światopoglądu. Najpierw powstało stowarzyszenie „Šviesa”, reprezentujące nurt liberalny i socjalistyczny. Działalność tego stowarzyszenia nie zadowalała jednak przedstawicieli nurtu katolickiego. Dlatego na początku 1906 r., dzięki staraniom księdza Justinasa Staugaitisa, w Mariampolu założono stowarzyszenie „Žiburys”. Oprócz innej działalności, czyniło ono starania o założenie szkoły rolniczej. Innym stowarzyszeniem, założonym w Mariampolu w 1907 r., było spółdzielcze stowarzyszenie „Žagrė”.
Stowarzyszenie „Žiburys”. Jeszcze przed powstaniem stowarzyszenia „Žiburys”, księża z Sudowii podjęli kroki w celu założenia szkoły rolniczej. Bardzo jasno opisuje jedną taką próbę w swoim artykule ksiądz Jonas Totoraitis [fn: J. Totoraitis, Rengiamoji žemės dirbimo mokykla. Šaltinis, 1906, nr 2, s. 18–19.]. W Gryszkabudzie 6 sierpnia 1905 r., podczas odpustu Przemienienia Pańskiego, kilku księży porozumiało się co do założenia „szkoły obróbki ziemi” i ofiarowania na ten cel pieniędzy. Ponadto 29 grudnia 1905 r. / 11 stycznia 1906 r. pomysłodawcy szkoły zarejestrowali w kancelarii notarialnej w Szakach stowarzyszenie założone w tym celu. Stowarzyszenie to złożyło wniosek do rosyjskiego Ministerstwa Rolnictwa i uzyskało pozwolenie na założenie „Litewskich kursów obróbki ziemi” [fn: Tamże, s. 18.]. Na kursach wszystkie przedmioty, z wyjątkiem języka rosyjskiego, miały być wykładane w języku litewskim. W artykule wymienione są także wszystkie przedmioty, które miały być wykładane na planowanych kursach. Podano również, ile godzin tygodniowo przeznaczono na nauczanie poszczególnych przedmiotów [fn: Tamże. Przedmioty i godziny w tygodniu: religia (2), język rosyjski (2), język litewski (2), historia (1), geografia (1), arytmetyka (2–3), kaligrafia i rysunek (2), geometria (1), przyroda, botanika i zoologia (3–4), uprawa ogródka, ogrodnictwo i leśnictwo (1–2), uprawa roli i pielęgnacja łąk (2–4), hodowla zwierząt (2), mleczarstwo (1), budowa narzędzi rolniczych, maszyn i budynków gospodarczych (1).]. Jednym z nauczycieli tej szkoły miał być agronom Vincas Totoraitis [fn: Tamże.]. Jednak te kursy nie zostały otwarte.
W pierwszych latach działalności stowarzyszenia „Žiburys” uważano, że interesy rolników mogą być bronione w jednej organizacji, bez tworzenia nowej. 1 października 1906 r. na walnym zgromadzeniu postanowiono: „Przyjąć do Ekonomiczne Stowarzyszenie Rolników przy „Žiburys”: nazwę pozostawić tę samą, dodając Rolników.” [fn: Lietuvos istorijos instituto bibliotekos rankraštynas (dalej – LIIBR), f. 4–434, k. 11.] 2 kwietnia 1907 r. na zebraniu stowarzyszenia „Žiburys” postanowiono: „Rozszerzyć pierwotny program »Žiburys«, włączając do niego dział gospodarczy i robotniczy.” [fn: Tamże, k. 29.] Ponadto na tym zebraniu postanowiono pomóc rolnikom w sprowadzaniu nawozów z zagranicy. Oznacza to wykonywanie funkcji gospodarczych, które bardziej charakterystyczne są dla organizacji spółdzielczych.
Ksiądz J. Staugaitis opowiadał się za połączeniem ekonomicznej organizacji rolników ze stowarzyszeniem „Žiburys”. Wydaje się, że nawet napisał statut, w którym czytamy: „Przy »Žiburys« tworzy się litewskie chrześcijańskie stowarzyszenie rolników lub kółka gospodarcze. Litewskie chrześcijańskie Stowarzyszenie Rolników za cel stawia sobie troskę o dobro rolników w aspekcie chrześcijańskim, moralnym, duchowym i gospodarczym, czy materialnym.” [fn: Įstatai ūkio rateliams. B. d., Lietuvos nacionalinės Martyno Mažvydo bibliotekos Retų knygų ir rankraščių skyrius (dalej – LNMBRKRS), f. 106–249, k. 1.] W tym statucie przewidziano zakładanie szkół, a „szczególnie wszelkiego rodzaju szkół gospodarczych” [fn: Tamże, k. 2.].
O pierwszych organizacyjnych krokach rolników A. Staugaitis pisze: „Pan M. Rudvalis (niedawno wybrany sędzią gminnym) zamierzał utworzyć »Związek Chłopski«. Ten zamiar poparli między innymi także p. Rimarkevičius, ziemianin, który w tym celu zorganizował u siebie zebranie: tam zaproszono również księdza Staugaitisa. Widząc, że większość punktów zamierzonego związku pokrywa się z »Žiburys«, poradził zjednoczyć ten »Związek« ze stowarzyszeniem »Žiburys« aby nie rozpraszać sił.” [fn: Meilužis (A. Staugaitis), „Žiburio“ ir „Šviesos“ draugijų atsiradimas. Šaltinis, 1907, nr 10, s. 155.] Uczestnik tych wydarzeń, ksiądz J. Staugaitis, mówi o dwóch posiedzeniach: pierwsze odbyło się w Karkliniai u Rimarkevičiusa (uczestniczyło 25 osób), drugie 18 października 1906 r. w Mariampolu (uczestniczyło 200 osób) [fn: Meškus (J. Staugaitis), „Žiburys“ ir „Marijampolės ūkininkų draugovė“. Šaltinis, 1907, nr 11, s. 170.]. Na obu posiedzeniach po długich dyskusjach większością głosów postanowiono nie tworzyć oddzielnej organizacji rolników, lecz przy stowarzyszeniu „Žiburys” założyć dział gospodarczy (sekcję) i nazwać go Litewskim Chrześcijańsko-Demokratycznym Stowarzyszeniem „Žiburys” [fn: Tamże.]. O dalszych wydarzeniach J. Staugaitis pisze: „11 listopada 1906 r. przyjęty przez wszystkich członków „Žiburys” program działu gospodarczego został dostosowany do zasad syndykatu (z akcjami), dlatego gubernator suwalski oświadczył, że nie może zatwierdzić takiego stowarzyszenia: trzeba, powiada, wysłać statut do ministerstwa. „Członkowie „Žiburys” tak też uczynili.” [fn: Tamże.]. Jednak wydarzenia potoczyły się w takim kierunku, że w lipcu 1907 r. Główny Zarząd Zagospodarowania Ziemi i Rolnictwa zatwierdził statut „Žagrė” dla Litewskiej Chrześcijańskiej Spółdzielni Rolniczej w zakresie zakupu i sprzedaży artykułów gospodarczych [fn: P. Šalčius, Žemės ūkio organizacijos Lietuvoje iki 1915 metų. Vytauto Didžiojo universiteto Teisių fakulteto darbai, Kowno, 1937, t. 9, ks. 1, s. 108.]. Założenie odrębnej organizacji rolników nie oznaczało zerwania ścisłych więzi ze stowarzyszeniem „Žiburys”. W protokole z walnego zgromadzenia z 12 września 1907 r. wskazano, że założyciele syndykatu „Žagrė” prosili, aby wszystkie oddziały stowarzyszenia „Žiburys” rozpowszechniały informacje o zadaniach „Žagrė”, zachęcając ludzi do zakupu udziałów. Dalej w protokole czytamy: „Dlatego członkowie »Žagrė« zapewnili, że stworzą jedność związku ze stowarzyszeniem »Žiburys« i będą ofiarowywać na rzecz »Žiburys« 10 % swojego czystego zysku. Zgromadzenie upoważniło centralny zarząd »Žiburys« do troski o stworzenie formalnego związku między tymi dwoma stowarzyszeniami i obiecało, że w miarę możliwości zgromadzi więcej udziałowców.” [fn: LIIBR, f. 4–434, k. 37.]
Mówiąc o krokach organizacyjnych rolników, nie można zapomnieć o nieporozumieniach na tle światopoglądowym. O organizacyjnej wspólnocie rolników ze stowarzyszeniem „Žiburys” negatywnie wypowiadali się K. Grinius i inne osoby o poglądach lewicowych [fn: P. Šalčius, op. cit., s. 105.]. Z tego powodu 27 stycznia 1907 r. założono „Marijampolės Ūkininkų Draugovė” (Towarzystwo Rolników Mariampolskich) [fn: Tamże, s. 107.].
Zaczynając mówić o bezpośrednich staraniach stowarzyszenia „Žiburys” o założenie szkoły rolniczej, najpierw musimy stwierdzić, że starania te były nieudane. Ogólnie rzecz biorąc, do Pierwszej Wojny Światowej nie udało się założyć takiej szkoły, chociaż w 1911 r. zakładaniem szkoły rolniczej zaczęło zajmować się stowarzyszenie „Žagrė”. Mimo to, warto szerzej omówić, kto i w jaki sposób działał w tej sprawie, ponieważ jest to część historii stowarzyszenia „Žiburys”.
Troski stowarzyszenia „Žiburys” o założenie szkoły rolniczej można podzielić na dwie części: 1. Starania organizacyjne: uzyskanie pozwolenia od władz, wybór odpowiedniej lokalizacji itp. 2. Gromadzenie funduszy.
Po raz pierwszy kwestia potrzeby szkoły rolniczej była rozważana w stowarzyszeniu „Žiburys” 7 stycznia 1908 r. (25 grudnia 1907 r.) na walnym zgromadzeniu w Mariampolu, na którym ksiądz Juozas Skinkys mówił na ten temat, a jego mowa podobała się wszystkim [fn: V. Jakubauskas, Visuotinojo „Žiburio“ draugijos susirinkimo protokolas. Šaltinis, 1908, nr 2, s. 26.]. Po wyjaśnieniach przewodniczącego centralnego zarządu stowarzyszenia, co należałoby przedsięwziąć w sprawie założenia szkoły, jednomyślnie postanowiono, że „Žiburys” podejmuje się założenia szkoły rolniczej i wybrano komisję (komitet) w składzie 12 osób. Członkowie komisji będą nazywać się „założycielami kursów obróbki ziemi”. Do komisji tej włączono następujące osoby: ksiądz Justinas Staugaitis, hrabia Tomas Potockis, ksiądz Juozas Skinkys, Vincas Totoraitis, Vincas Bielskus, ksiądz Motiejus Gustaitis, Kazys Gavėnas, Viktoras Jokubauskas, Juozas Grabauskas, ksiądz Stanislovas Čėsna, Vincas Barkauskas i Jonas Gavėnas. Zgromadzenie powierzyło wymienionym osobom „oglądanie i zakup odpowiedniego miejsca na kursy, opracowanie programu i statutu kursów, uzyskanie na nie pozwolenia, zbieranie ofiar i ogólnie troskę o wszystkie sprawy związane z zakładaniem kursów”. Pierwsze cztery osoby z listy utworzyły „komisję”, aby łatwiej było rozwiązywać powstające kwestie [fn: Tamże.].
Utworzona komisja dwunastoosobowa podjęła prace organizacyjne w celu założenia szkoły rolniczej. Pierwszym krokiem, jaki podjęła komisja, było: „utworzenie takiej spółki finansowej, do której każdy z 12 członków wnosi równą część po 500 rubli, co daje w sumie 6 tysięcy rubli na założenie szkoły gospodarczej” [fn: M. Gustaitis, Ką nuveikė „Žiburio“ fermos komitetas 1908 metais. Šaltinis, 1909, nr 9, s. 132.]. Umowa o utworzeniu spółki została zarejestrowana w kancelarii notarialnej, do gubernatora suwalskiego wysłano delegację, napisano prośbę do gubernatora z notarialnie potwierdzonymi podpisami 12 członków, aby zarejestrować tę spółkę. Jednak gubernator odmówił rejestracji, argumentując, że jest to sprawa Ministerstwa Finansów. Załatwianie spraw przez ministerstwo było „bardzo długie i zawiłe, i raczej by się nie powiodło, ponieważ brakowało przychylności w zarządzie guberni” [fn: Tamże.]. Z tego powodu zrezygnowano z tej drogi do założenia szkoły.
Ponieważ nie udało się założyć szkoły rolniczej, komisja postanowiła „otworzyć szkołę pod własną prywatną nazwą według typu szkół tego rodzaju istniejących gdzie indziej” [fn: Tamże, s. 133.]. Z tego powodu wszelkimi sposobami zaczęto gromadzić środki: wydano odezwę do społeczeństwa, a zwłaszcza do rolników, aby ofiarowywali pieniądze; przygotowano osobiste zaproszenia dla ziemian, aby przyczynili się do założenia i utrzymania szkoły; wydrukowano pocztówkę z widokiem starego kościoła w Sapieżyszkach, a zysk ze sprzedaży widokówki przeznaczono na szkołę; napisano artykuły do prasy litewskiej, przygotowano program, instrukcje i inne formalne dokumenty. Jednak po zagłębieniu się we wszystkie kwestie zaczęto wątpić, czy z 6 tysiącami rubli uda się otworzyć szkołę i odpowiednio ją utrzymać. Ponadto było mało litewskich agronomów z uprawnieniami nauczycielskimi [fn: Tamże.]. Z tego powodu postanowiono zrealizować jakościowo zupełnie inny plan niż założenie szkoły rolniczej. Wymyślono stworzenie wzorcowego gospodarstwa.
W swoim artykule M. Gustaitis pisze, że komisja uzgodniła: „Lepiej będzie najpierw otworzyć wzorcową farmę, a następnie po kilku latach zamienić tę farmę na dwuletnią szkołę rolniczą, to znaczy najpierw zaopatrzyć się w samo gospodarstwo, wzorcowo je zbudować i dawać wskazówki chętnym tam, a następnie na tym gospodarstwie założyć także teoretyczną szkołę obróbki ziemi.” [fn: Tamże.] Oglądano posiadłość w lesie Lukošių, o powierzchni 100 dziesięcin, położoną przy trasie niedaleko Ludwinowa (koło Butki), i dążono do założenia tam wzorcowego gospodarstwa, aby rolnicy mogli praktycznie zapoznać się z nowościami w gospodarowaniu. Wysłano prośbę do urzędników suwalskich o przydzielenie tej posiadłości. Jednak z Suwałk otrzymano odpowiedź negatywną, ponieważ komisja nie była zarejestrowana jako stowarzyszenie i nie miała prawa posiadać własności publicznej [fn: Tamże.].
9 lutego 1909 r. dziesięciu członków komitetu omawiało w Mariampolu sprawy planowanej do założenia farmy. Podczas posiedzenia zastanawiano się, „czy warto troszczyć się o uzyskanie posiadłości Lukošių na farmę, czy może raczej skupić siły i kupić folwark na własność stowarzyszenia” [fn: Tamże.]. Postanowiono dążyć do uzyskania posiadłości Lukošių. Na zebraniu postanowiono zmniejszyć liczbę członków komitetu, aby praca była bardziej efektywna. Nowy komitet składał się z czterech członków poprzedniego komitetu: księdza J. Staugaitisa, T. Potockisa, księdza J. Skinkysa, V. Totoraitisa, i włączono nowego członka, byłego przedstawiciela pierwszej Dumy Rosyjskiej, adwokata Juozasa Girniusa. Temu komitetowi powierzono troskę o wszystkie kwestie związane z założeniem farmy. Do centralnego zarządu stowarzyszenia „Žiburys”, zamiast ustępującego księdza A. Petrauskasa, włączono księdza J. Staugaitisa, aby łatwiej było organizować i koordynować pracę [fn: Tamże.].
Podjęte przez komitet decyzje zostały przedstawione walnemu zgromadzeniu stowarzyszenia „Žiburys”, które odbyło się 10 lutego 1909 r. w Mariampolu. Zgromadzenie zatwierdziło wszystkie podjęte przez komitet uchwały i zatwierdziło ten nowy pięcioosobowy komitet, który miał troszczyć się o wszystkie sprawy związane z założeniem farmy Lukošių. Farma Lukošių (wzorcowe gospodarstwo) miała być zakładana w imieniu stowarzyszenia „Žiburys”, a komitet działał w imieniu stowarzyszenia [fn: Visuotinojo „Žiburio“ draugijos susirinkimo, buvusio Marijampolėje vasario 10 d. (n. k.) 1909 m., protokolas. Šaltinis, 1909, nr 7, s. 107.]. W imieniu stowarzyszenia „Žiburys” zwrócono się do władz o pozwolenie na założenie wzorcowego gospodarstwa Lukošių. W 1910 r. na walnym zgromadzeniu stowarzyszenia „Žiburys” po prostu stwierdzono: „Komisja szkoły obróbki ziemi poinformowała, że obejrzała ziemię pod wzorcową farmę (Lukošių), stwierdziła, że jest odpowiednia i złożyła prośbę do władz o przekazanie tej ziemi na szkołę.” [fn: Visuotino „Žiburio“ draugijos susirinkimo, buvusiojo Marijampolėje miesto kliūbo salėje 2/15 vasario 1910 m., protokolas. Šaltinis, 1910, nr 8, s. 117.] Jednak i tym razem starania nie przyniosły pozytywnych rezultatów, a ksiądz J. Staugaitis ujawnił biurokratyczne perypetie: „Prośba została złożona do suwalskiego zarządu majątku państwowego. Długo papiery krążyły z Suwałk do Mariampola, z Mariampola do Suwałk, było wiele różnorodnych zapytań i wyjaśnień, ale wreszcie szczęśliwie sprawa trafiła do ministerstwa. Obecny przewodniczący zarządu majątku państwowego jest wielkim zwolennikiem rozwoju rolnictwa, więc obiecał wspierać naszą sprawę w ministerstwie.” [fn: J. Staugaitis, Dėl žemės dirbimo mokyklos. Šaltinis, 1911, nr 1, s. 3.]
W 1911 r. na walnym zgromadzeniu stowarzyszenia „Žiburys” zaproponowano jeszcze jeden plan. Ksiądz J. Vailokaitis zaproponował na potrzeby utworzenia szkoły rolniczej dwór w Jonaraistis. W tym celu wybrano komisję w składzie następujących osób: Jurgis Steponaitis z Aštruliai, Juozas Žemaitis z parafii Ludwinowo, agronom V. Totoraitis, Jonas Gavėnas z parafii Kieturwłoki, ksiądz J. Krištolaitis z Augustowa i Mikas Margevičius z Kuciun. Komisji powierzono oglądanie miejsca i przedstawienie opinii, „czy nadaje się na urządzenie farmy, czy nie” [fn: Visuotino „Žiburio“ draugijos susirinkimo, buvusiojo Marijampolėje miesto kliūbo salėje 10/23 vasario 1911 m., protokolas. LNMBRKRS, f. 197–2, k. 41.]. Dane o pracach wykonanych przez komisję miały być publikowane w gazecie „Žiburys”, ale gazeta ich nie otrzymała [fn: Žr. Žiburys, 1911, nr 2, s. 3.].
Brak środków i stanowisko władz Imperium Rosyjskiego. Mówiąc o zbieraniu środków na zamierzoną litewską szkołę rolniczą, trzeba przyznać, że nie było to bardzo udane, chociaż pracę tę rozpoczęło już w 1905 r. wspomniane wcześniej stowarzyszenie księży [fn: J. Totoraitis, Rengiamoji žemės dirbimo mokykla. Šaltinis, 1906, nr 2, s. 18.]. Księża obiecali ofiarować po 100 lub 50 rubli. Kasjerem tego stowarzyszenia był kapelan gimnazjum suwalskiego, ksiądz doktor Juozapas Stankevičius [fn: Tamże.]. Według danych księdza J. Staugaitisa, księdzu J. Stankevičiusowi udało się zebrać trzy tysiące rubli, a mniej więcej tyle samo społeczeństwo ofiarowało redakcji „Šaltinis” [fn: J. Staugaitis, Dėl žemės dirbimo mokyklos. Šaltinis, 1911, nr 1, s. 3.]. Dalej ksiądz J. Staugaitis zauważa: „Takiej poważnej instytucji, jak szkoła obróbki ziemi, która wymaga dziesiątków tysięcy rubli, przecież nie założysz za 6 tysięcy. A tu na tych sześciu tysiącach hojność społeczeństwa się zatrzymała, i ani drgnie…” [fn: Tamże.]. Ogólnie rzecz biorąc, wszystkie środki zgromadzone przez stowarzyszenie „Žiburys” na założenie szkoły rolniczej zostały przekazane „Žagrė”, pod warunkiem, że zarząd „Žiburys” będzie miał decydujące głosy w komisji szkoły gospodarczej „Žagrė” [fn: Įsteigiamojo „Žiburio“ draugijos susirinkimo protokolas. 1912 09 14/27, LNMBRKRS, f. 197–2, k. 81.]. Całkowita suma zgromadzona przez stowarzyszenie „Žiburys” wraz z odsetkami do 20 maja 1912 r. wynosiła 8 124 rubli i 29 kopiejek [fn: Šaltinis, 1912, nr 22, s. 352.].
Chociaż ksiądz J. Staugaitis przyznał, że założenie litewskiej szkoły rolniczej utrudnił „brak pieniędzy” [fn: J. Staugaitis, Dėl žemės dirbimo mokyklos. Šaltinis, 1911, nr 1, s. 3.], w rzeczywistości prawdopodobnie znacznie większą przeszkodą były postawy władz Imperium Rosyjskiego. W protokołach stowarzyszenia „Žiburys” można znaleźć dane, że urzędnicy guberni suwalskiej wydawali się przychylnie patrzeć na plany założenia szkoły rolniczej. W protokole z 8 marca 1908 r. wskazano, że do Suwałk w sprawie założenia szkoły rolniczej udali się jako delegaci stowarzyszenia „Žiburys” Gavėnas i Vosylius. Gubernator przychylnie wypowiedział się o zamiarze założenia szkoły rolniczej i obiecał go dalej wspierać [fn: LIIBR, f. 4–434, k. 50–51.]. Sprawami szkoły u gubernatora suwalskiego zajmował się również przewodniczący stowarzyszenia „Žiburys”, ksiądz M. Gustaitis. On również usłyszał od gubernatora przychylność w tej sprawie. Jednak gubernator wymienił księdzu M. Gustaitisowi warunki niezbędne do założenia szkoły: „a) Zgodnie z obecnym statutem Ministerstwa Rolnictwa może być zatwierdzona tylko pod warunkiem, że wszystkie przedmioty nauczania, oczywiście z wyjątkiem religii i języka litewskiego, będą w niej wykładane w języku rosyjskim. Ta szkoła mogłaby jednak otworzyć kursy dla dorosłych z litewskim językiem wykładowym wszystkich przedmiotów; b) Aby szybciej uzyskać pozwolenie na tę szkołę, należy ją zakładać według jakiegoś zatwierdzonego już typu szkół tego samego rodzaju, w przeciwnym razie trzeba by długo, kilka lat, czekać; c) Nauczycieli do szkoły wybierałaby jej opieka, a zatwierdzałyby władze. Nauczyciele muszą posiadać określony cenzus naukowy; d) Gubernator zapytany zapewnił, że taka szkoła może otrzymać od władz zasiłek na jej założenie i utrzymanie.” [fn: M. Gustaitis, Prie žemės dirbimo mokyklos klausimo. Šaltinis, 1908, nr 24, s. 373.] Sprawy stały się jeszcze jaśniejsze dla M. Gustaitisa po rozmowie z przewodniczącym suwalskiego zarządu majątku państwowego. Ten urzędnik zapewniał, że popiera założenie szkoły rolniczej, obiecał przeznaczyć działkę ziemi państwowej, ile będzie potrzeba materiału drzewnego na budynki, a na utrzymanie szkoły od władz można by otrzymać 2 000 lub 3 000 rubli w gotówce. Jednak najważniejszą kwestią był język wykładowy. Ksiądz M. Gustaitis pisze: „Ten przewodniczący majątku państwowego pokazał mi swoją urzędową korespondencję, z tego miesiąca, z departamentem Ministerstwa Rolnictwa w sprawie języka wykładowego szkół tego rodzaju. Z tej korespondencji przekonałem się, że teraz nie ma żadnej nadziei na uzyskanie pozwolenia na szkołę gospodarczą z językiem wykładowym litewskim. Spóźniliśmy się?” [fn: Tamże.] Ksiądz J. Staugaitis również stwierdził, że „w żaden sposób nie będzie można uzyskać pozwolenia na wykładanie w szkole w języku litewskim” [fn: J. Staugaitis, Dėl žemės dirbimo mokyklos. Šaltinis, 1911, nr 1, s. 3.].
Można w tym miejscu podsumować, że największą przeszkodą w założeniu szkoły rolniczej była kwestia języka wykładowego. Gdyby wszystko było wykładane w języku rosyjskim, a nie litewskim, to stowarzyszenie „Žiburys” bez trudu, z pomocą finansową władz, założyłoby szkołę rolniczą.
Stowarzyszenie „Žagrė”. Gdy stowarzyszeniu „Žiburys” nie udało się założyć ani szkoły rolniczej, ani wzorcowego gospodarstwa, realizacja zamiaru przeszła w ręce „Žagrė”. Na początku 1911 r. stowarzyszenie „Žagrė” rozpoczęło prace przygotowawcze. Dwóch członków zarządu w styczniu 1911 r. udało się do Sankt Petersburga i tam w instytucjach państwowych wyjaśniło możliwości i warunki założenia szkoły rolniczej. Ksiądz Jonas Krištolaitis jeździł po różnych miejscowościach, gdzie działały już podobne szkoły i zbierał doświadczenia, co i jak należy robić [fn: Por. J. Vailokaitis, Ūkio mokyklos reikalas iš „Žagrės“ susirinkimų. Viltis, 1911, nr 96, s. 1.]. Z inicjatywy księdza J. Krištolaitisa w Mariampolu zwołano dwa zebrania stowarzyszenia „Žagrė” w celu omówienia kwestii założenia szkoły gospodarczej. Pierwsze zebranie nie podjęło decyzji, ponieważ przybyło zbyt mało członków [fn: Tamże.]. Drugie zebranie odbyło się w Mariampolu 13 sierpnia 1911 r. Tajnym głosowaniem wybrano na nim czteroosobowy komitet do założenia niższej szkoły gospodarczej. W skład komitetu weszli: ksiądz Jonas Krištolaitis, agronom stowarzyszenia „Žagrė” Vincas Totoraitis, przewodniczący stowarzyszenia „Žagrė” Vincas Bielskus, przedstawiciel Dumy Państwowej, adwokat Andrius Bulota [fn: J. Vailokaitis, „Žagrės“ sindikato antrojo pilnateisio susirinkimo, kuris buvo Marijampolėje rugpjūčio 13 d. (n. kal.) 1911 m., protokolas. Viltis, 1911, nr 89, s. 2.]. Zebranie w imieniu „Žagrė” upoważniło komitet do wykonania następujących prac przy zakładaniu niższej szkoły gospodarczej: „1) Znalezienie odpowiedniej działki ziemi na szkołę – dworu. 2) Uzyskanie z państwowego banku ziemskiego pożyczki na zakup dworu. 3) Opracowanie statutu i programu szkoły. 4) Uzyskanie z departamentu rolnictwa: a) zatwierdzenia statutu, b) pozwolenia na otwarcie szkoły i c) otrzymania jednorazowej i corocznej pomocy finansowej dla szkoły.” [fn: Tamże.].
W 1912 r. w jednym z numerów gazety „Šaltinis” wreszcie czytamy dobrą wiadomość: „Możemy się cieszyć, że pierwszy prawdziwy krok w celu założenia szkoły obróbki ziemi został już zrobiony. 7 maja (kwietnia) kupiono na potrzeby szkoły obróbki ziemi dwór Giżach, w bardzo dogodnym miejscu tuż przy szosie, między Wyłkowyszkami a Mariampolem, za 115 tysięcy rubli. Większa część dworu zostanie rozparcelowana już zamieszkałym tam chłopom. Sama część centralna dworu z zabudowaniami i trzystoma morgami ziemi pozostanie na potrzeby szkoły gospodarczej.” [fn: J. V. (J. Vailokaitis), Žemės dirbimo mokykla. Šaltinis, 1912, nr 19, s. 289.]. Inny korespondent „Šaltinis” – członek komitetu szkoły rolniczej, ksiądz J. Krištolaitis – entuzjastycznie oznajmił: „Już kupiliśmy ziemię na potrzeby szkoły obróbki ziemi. Dlatego wkrótce w Suwalszczyźnie będzie szkoła gospodarcza.” [fn: Šaltinis, 1912, nr 19, s. 304.]. I rzeczywiście, starania „Žagrė” o uzyskanie od władz pozwolenia na założenie szkoły ziemskiej w Giżach dały pozytywne rezultaty. Pozwolenie na założenie szkoły uzyskano w czerwcu 1913 r., a także przydzielono 20 tys. jednorazowej pomocy i 10 tys. corocznej pomocy [fn: P. Šalčius, op. cit., s. 117.]. Mimo wszystko szkoła rolnicza w Giżach nie została założona ani przed Pierwszą Wojną Światową, ani później.
Wzmianki o trosce stowarzyszenia „Žiburys” o założenie szkoły znajdujemy w protokołach stowarzyszenia z 1918 r. W jednym z nich czytamy: „Zgromadzenie po wysłuchaniu sprawozdania o szkole gospodarczej w Giżach, wyraża życzenie, aby jak najszybciej ją założyć.” [fn: Visuotino „Žiburio“ draugijos skyrių įgaliotinių susirinkimo protokolas. 1918 10 23, LNMBRKRS, f. 197−2, k. 117.]. Prawdopodobnie to zachęcanie spotkało się z zarzutami ze strony V. Bielskusa, ponieważ przy zakupie dwór w Giżach został zapisany na jego nazwisko i M. Rudvalisa. Proboszcz parafii Giże, A. Uogintas, w swoim liście do przewodniczącego zarządu stowarzyszenia „Žiburys”, księdza Vincentasa Dvaranauskasa, pisze: „Wczoraj V. Bielskus przyszedł do mnie i zaczął wypominać »Žiburys«, że niby oni (Žiburys) chcą wyrwać od niego (Bielskusa) dwór w Giżach i w imieniu »Žiburys« z pomocą Litewskiej Rady Państwa i władz okupacyjnych założyć w jego dworze szkołę gospodarczą […] Bielskus jest nieskończenie oburzony takimi działaniami »Žiburysa« i mówi, że jeśli swoi tak postępują, to szkoły gospodarczej do swojego dworu nie wpuści. Ja ile mogłem, uspokajałem Bielskusa i mówiłem mu, że to wszystko nieprawda – kłamstwo. Nie wiem, czy go przekonałem […] »Žiburys«, prawdę mówiąc, ma takie sobie prawa do zakładanej w Giżach szkoły gospodarczej, jak widać z protokołu walnego zgromadzenia stowarzyszenia »Žiburys« z dnia 14/27 września 1912 roku […] Gdybyście zdecydowali się dać V. Bielskusowi pismo, że »Žiburys« nie zamierzał i nie zamierza przywłaszczać sobie dworu w Giżach, to prosimy w tym piśmie nie zrzekać się praw, które »Žiburys« nabył, pożyczając na szkołę gospodarczą 10 000 rubli.” [fn: Kun. A. Uoginto laiškas kun. V. Dvaranauskui. 1918 10 31, ten pat, f. 197−8, k. 177−178.].
Zamiast wniosków. Zamiar założenia litewskiej szkoły rolniczej na Suwalszczyźnie pojawił się w 1905 roku. Początkowo próbowała go zrealizować grupa księży, a później do jego realizacji przyłączyły się stowarzyszenia „Žiburys” i „Žagrė”.
Starania stowarzyszenia „Žiburys” o założenie litewskiej szkoły rolniczej lub przynajmniej wzorcowego gospodarstwa (farmy) nie przyniosły pozytywnych rezultatów. Nawet nie uzyskano od władz Imperium Rosyjskiego pozwolenia na założenie szkoły lub wzorcowego gospodarstwa. Stało się tak z przynajmniej dwóch powodów: 1. Nie udało się zebrać wystarczających środków. 2. Władze Imperium Rosyjskiego negatywnie patrzyły na szkołę rolniczą z wykładowym językiem litewskim.
Stowarzyszenie spółdzielcze „Žagrė”, które zastąpiło stowarzyszenie „Žiburys”, posunęło się nieco dalej na drodze do utworzenia szkoły rolniczej. Udało mu się uzyskać pozwolenie od władz i środki na utworzenie szkoły oraz kupić dwór w Giżach pod jej założenie. Jednak samego otwarcia szkoły stowarzyszenie nie zdążyło dokonać przed Pierwszą Wojną Światową.
Artykuł recenzowany.