Auksutė Ramanauskaitė-Skokauskienė
Jonas Žemaitis-Vytautas – Przewodniczący Prezydium Rady Ruchu Walki o Wolność Litwy, Prezydent Litwy
W 2014 roku w Litwie odbyły się wybory prezydenckie. Z tej okazji wspomnijmy prezydenta Jonasa Žemaitisa-Vytautasa, którego 105. rocznicę urodzin i 60. rocznicę śmierci obchodzimy w tym roku.
Sejm Republiki Litewskiej dopiero w 2009 r. uznał za prezydenta Litwy przywódcę partyzantki litewskiej, przewodniczącego Prezydium Rady Ruchu Walki o Wolność Litwy (LLKS) gen. Jonasa Žemaitisa-Vytautasa. Jednak ludzie na Litwie od dawna nazywają J. Žemaitisa-Vytautasa prezydentem, ponieważ w najtrudniejszych latach prób, swoją działalnością, decyzjami i przez całe życie udowodnił swój wyjątkowy związek z narodem, z państwem i udowodnił, że wolność narodu jest wartością, za którą warto nawet umrzeć.
Teraz często zapominamy, jak silni byliśmy, aby przetrwać mroczne lata okupacji. Znaczenie wartości duchowych, narodowych, kultury i tradycji ulega zmniejszeniu, jakby przestały być ważne. Cały czas kładzie się nacisk na kwestie ekonomiczne. Dla wielu ludzi staje się to jedynym celem w życiu – jak najszybszym wzbogaceniu się. Historia pokazuje jednak, że gdybyśmy myśleli tylko o gospodarce, finansach i mieli tylko społeczeństwo konsumpcyjne, trudno byłoby nam dziś mówić o bohaterskiej ofierze powojennych partyzantów, prezydenta J. Žemaitisa-Vytautasa oraz wielu innych czynnikach i wydarzeniach, które opierają się na patriotyzmie i sprawiedliwości w naszym narodzie.
Ostatnie słowo Jonasa Žemaitisa w jego procesie brzmiało:
Podobnie jak inni ludzie o podobnych poglądach uważam, że Związek Radziecki napadł na nasz kraj siłami zbrojnymi. Uważam to posunięcie rządu radzieckiego za nielegalne… Wszystkie akcje konspiracyjne, których byłem uczestnikiem, skierowane przeciwko rządowi sowieckiemu, uważam za sprawiedliwe, a nie zbrodnicze. Chcę tylko podkreślić, że choć przyszło mi przewodzić walce litewskich bojowników o wolność, starałem się, aby walka ta była zgodna z zasadami humanizmu. Nie pozwoliłem na żadne okrucieństwa. Wiem, jaka będzie decyzja sądu. Wciąż uważam, że walka, którą toczę od dziewięciu lat, przyniesie swoje efekty.
26 listopada 1954 J. Žemaitis-Vytautas został rozstrzelany w moskiewskim więzieniu na Butyrkach i pochowany w zbiorowej mogile na cmentarzu przy Klasztorze Dońskim.
Kule okupanta zakończyły życie tej wybitnej osobistości, nie będziemy mieli grobu prezydenta Jonasa Žemaitisa na Litwie, ale zawsze będziemy mieli pamięć o tym niezwykłym człowieku. Człowieku, który zjednoczył wszystkie siły, które walczyły z sowieckim okupantem na Litwie w jedną organizację – Ruch Walki o Wolność Litwy. Człowieku, który przewodził partyzantom walczącym o wolność, którzy zdecydowali się bronić swojego państwa. Dzięki nim Litwa istniała jeszcze przez dziesięć lat po drugiej okupacji sowieckiej. Partyzanci byli pełnoprawnymi obywatelami swojego państwa, nigdy nie byli obywatelami Związku Radzieckiego. W głównym dokumencie partyzanckim – Deklaracji z 16 lutego 1949 roku – niczym w konstytucji, wyłożono nie tylko główne założenia programu politycznego Ruchu (LLKS) oraz określono istotę walki narodu litewskiego, ale także nakreślono model budowy przyszłego państwa demokratycznego. Opowiedziano się w niej za: republiką demokratyczną, zagwarantowaniem równych praw wszystkim obywatelom Litwy, którzy nie działali na szkodę interesów narodu litewskiego, zasadą, że suwerenna władza na Litwie należy do narodu. Dokument ten przewidywał również wytyczne dla przyszłego wymiaru sprawiedliwości, sposoby rozwiązywania problemów społecznych oraz inne istotne kwestie państwowe.
Mądrość polityczna, dojrzałość państwowa, przywiązanie do wartości wolności i demokracji znajdują odzwierciedlenie w tym historycznym dokumencie, który został uznany przez Sejm Republiki Litewskiej w 1999 roku za akt prawny państwa litewskiego.
Pokrótce przypomnę biografię prezydenta Jonasa Žemaitisa-Vytautasa.
Urodził się on 15 marca 1909 r. w Połądze, w rodzinie Jonasa i Petronėlė Žemaitisów. W 1910 r. rodzina Žemaitisów przeprowadziła się do Łomży. W 1917 r. zamieszkali w Rosieniach, gdzie J. Žemaitis ukończył progimnazjum. W 1926 r., po ukończeniu sześciu klas gimnazjum w Rosieniach, wstąpił do Szkoły Wojskowej w Kownie. Ukończył ją w 1929 r., otrzymując stopień lejtnanta i rozpoczął służbę jako dowódca kompanii w 2. Pułku Artylerii. W latach 1936–1938 studiował we francuskiej Szkole Artylerii w Fontainebleau (Ecole d’Artillerie de Fontainebleau). Po odbyciu stażu i awansie na stopień kapitana dowodził 1. Baterią Szkolną, a później 4. Pułku Artylerii Wojska Litewskiego. W 1940 r. trafił do formowanego 29. Korpusu Strzelców. Początek wojny zastał go na poligonie w Oranach. Otrzymawszy rozkaz wycofania się na wschód, Jonas Žemaitis wraz z grupą oficerów celowo pozostał w tyle i oddał się do niewoli niemieckiej. Nie chcąc służyć Niemcom, przeszedł w stan spoczynku i zamieszkał w Kownie, gdzie podjął pracę w zarządzie energetyki. Poślubił Elenę Valionytė. W grudniu 1941 r. urodził się ich syn Laimutis. W czerwcu 1942 r. przeniósł się z rodziną do wsi Kiaulininkai (gmina Szydłowo), gdzie do marca 1944 r. pracował w spółdzielni rolniczej w Szydłowie. W latach okupacji niemieckiej włączył się w działalność oporu: kolportował prasę antynazistowską, a w 1944 r. w gminach Szydłowo i Cytowiany zorganizował grupę około 150 mężczyzn do Oddziałów Terytorialnych generała Povilasa Plechavičiusa. W marcu 1944 r. został mianowany dowódcą 310. Batalionu Oddziałów Terytorialnych.
Po zajęciu Litwy przez Armię Czerwoną przez pewien czas się ukrywał. W marcu 1945 r. nawiązał kontakt z przedstawicielami Litewskiej Armii Wolności i po złożeniu przysięgi w czerwcu tego samego roku został członkiem formacji „Žebenkštis” w rejonie rosieńskim, dowodzonej przez Juozasa Čeponisa. J. Žemaitis objął funkcję szefa sztabu tej formacji.
Rozpoczął aktywną działalność partyzancką. 20 sierpnia 1946 r. został dowódcą formacji „Šernas”, a od 1945 r. pełnił funkcję szefa sztabu formacji „Žebenkštis”. W maju 1947 r. wybrano go na dowódcę okręgu „Kęstutis”. W maju 1948 r. utworzył partyzancki obwód „Jūra” i stanął na jego czele.
W lutym 1949 r., podczas zjazdu najwyższych dowódców partyzanckich, J. Žemaitis został wybrany na przewodniczącego prezydium Rady Ruchu Walki o Wolność Litwy (LLKS), a także tymczasowo pełnił obowiązki dowódcy sił obrony. Nadano mu stopień generała partyzantów. W grudniu 1951 r., po przebytym udarze, zrezygnował z funkcji; pozostawał sparaliżowany w bunkrze w lesie Szymkajcie (rejon jurborski). 30 maja 1953 r. miejsce jego ukrycia zostało wydane w wyniku zdrady. Następnie odbył się proces i zapadł wyrok śmierci.
Z woli Boga i ludzi dane mi było odczuć obecność Jonasa Žemaitisa-Vytautasa w sposób niezwykły i szczególny – poprzez mojego ojca, dowódcę partyzanckiego, generała Adolfasa Ramanauskasa-Vanagasa. Obaj dowódcy spotkali się w lutym 1949 r. na zjeździe najwyższych dowódców partyzanckich w rejonie radziwiliskim, gdzie powołano LLKS. 16 lutego 1949 r. (wraz z innymi sygnatariuszami) podpisali Deklarację Rady Ruchu Walki o Wolność Litwy. Tym samym obaj są sygnatariuszami tej Deklaracji (w 2010 r. uznani przez Sejm RL za Sygnatariuszy Niepodległości).
Podczas zjazdu LLKS J. Žemaitis-Vytautas został wybrany przewodniczącym prezydium Rady LLKS, natomiast A. Ramanauskas-Vanagas został jego pierwszym zastępcą (później, w czasie choroby Žemaitisa, pełnił obowiązki przewodniczącego prezydium Rady LLKS).
Na mocy rozkazu podpisanego przez J. Žemaitisa-Vytautasa, A. Ramanauskas-Vanagas został mianowany dowódcą sił obrony LLKS i sprawował tę funkcję.
W ich życiorysach było więcej zbieżności: obaj kształcili się w Szkole Wojskowej w Kownie, obaj włączyli się w opór partyzancki w 1945 r., obaj w tym samym 1947 r. objęli dowództwo nad okręgami partyzanckimi (J. Žemaitis-Vytautas – Zjednoczonym Okręgiem „Kęstutis”, A. Ramanauskas-Vanagas – Okręgiem „Dainava”), a w 1948 r. zostali dowódcami obwodów partyzanckich (J. Žemaitis-Vytautas – obwodu „Jūra” w zachodniej Litwie, A. Ramanauskas-Vanagas – obwodu „Nemunas” w południowej Litwie). Obaj dowódcy zostali zdradzeni. Obaj byli więzieni w tej samej pierwszej celi wewnętrznego więzienia dawnego KGB (rzecz jasna, w różnym czasie).
Po wielu latach, już w niepodległej Litwie, w tej samej celi spotkałam syna generała J. Žemaitisa-Vytautasa, świętej pamięci Laimutisa. Poznałam jego skomplikowaną historię życia. Pamiętam, że zwróciłam wówczas uwagę na pewien dziwny zbieg okoliczności – obojgu nam rodzice wybrali imiona w formie zdrobniałej. Jednak życie w czasach sowieckich nie liczyło się z naszymi imionami i nie było dla nas łaskawe. Byliśmy dziećmi dowódców partyzanckich walczących o wolność narodu z sowiecką okupacją – dowódców, których wtedy, w okresie sowieckim, nazywano niestety zupełnie innymi mianami.
Zarówno J. Žemaitis-Vytautas, jak i A. Ramanauskas-Vanagas urodzili się w marcu. Ojcowie nas obojga zostali rozstrzelani w listopadzie.
Swoistych, bo jednocześnie radosnych i smutnych uczuć doświadczyłam w Połądze, gdy J. Žemaitisowi-Vytautasowi nadawano tytuł Honorowego Obywatela Połągi. Zostałam zaproszona na tę piękną uroczystość, która odbyła się hucznie w Muzeum Bursztynu w Połądze. Cieszyłam się, ponieważ uhonorowano człowieka naprawdę wyjątkowego i godnego tego wyróżnienia. Syna J. Žemaitisa-Vytautasa, Laimutisa, nie było już wśród nas – odszedł do wieczności pokonany przez chorobę. Podczas ceremonii nadania tytułu zostałam poproszona o poświadczenie tego aktu podpisem w Księdze Honorowych Obywateli Miasta, jako córka pierwszego zastępcy przewodniczącego Prezydium Rady LLKS, J. Žemaitisa-Vytautasa. Była to zaszczytna misja, lecz podchodząc do podpisu, bardzo boleśnie odczuwałam nieobecność Laimutisa. Robiłam to, co powinien był uczynić syn Žemaitisa. Ogromnie żałowałam, że go nie ma. Pocieszałam się myślą, że to, o co walczyli nasi ojcowie i za co składali ofiarę, ziściło się. Litwa jest wolna. Oni cieszyliby się z tego i byliby dumni.
Chroniąc i pielęgnując wolność Litwy oraz jej niepodległość jako najwyższą wartość, cieszmy się i bądźmy dumni z naszego państwa także i my. Niech wieczny szacunek towarzyszy tym, którzy o nią walczyli i za nią polegli.