Benjaminas Kaluškevičius
Kalendarium wydarzeń historycznych wsi Budwiecie. Lata 1589–2020
Budwiecie – niegdyś dwór, obecnie wieś, położona na terenach pojaćwieskich: 4 km na północ od obecnej granicy z Polską i 16 km na północny zachód od Łoździej.
Nazwa miejscowości oznacza „miejsce budy” (lit. būda ‘buda’ + vieta ‘miejsce’), która mogła powstać na potrzeby drwali pracujących przy wyrębie lasu oraz pozyskiwaniu drewna na użytek państwa i na sprzedaż. W publikacjach informacyjnych wydanych w XX i XXI wieku (encyklopedie, informatory itp.) odnotowano, że nazwa Budwiecie została po raz pierwszy wspomniana w 1744 r. w spisach diecezji wileńskiej, tj. przed 280 laty. Podczas badania źródeł historycznych udało się odnaleźć nazwę Budwiecie zapisaną w Metryce Litewskiej w 1589 r., w dokumencie nadania ziemi podpisanym przez króla polskiego i wielkiego księcia litewskiego Zygmunta Wazę – tj. przed 435 laty.
W opracowanym przez nas „Kalendarium wydarzeń historycznych wsi Budwiecie. Lata 1589–2020” prezentowane dane zostały odnalezione w litewskich archiwach i działach rękopisów bibliotek, dziełach historycznych, periodykach, wspomnieniach spisanych przez krajoznawców itd. Uważamy, że przedstawione wydarzenia nie są jeszcze pełne. Dalsze badania mogą przynieść nowy materiał faktograficzny, doprecyzowujący obecnie znane daty i wydarzenia. Brakuje materiałów do historii XVIII–XIX wieku.
Mamy nadzieję, że „Kalendarium wydarzeń historycznych wsi Budwiecie. Lata 1589–2020” posłuży krajoznawcom, pracownikom służb informacyjnych przygotowującym materiały dla podróżnych, turystom oraz wszystkim osobom zainteresowanym historią własnego regionu.
14.01.1589 – pierwsza wzmianka o nazwie Budwiecie w źródłach historycznych.
Zygmunt Waza, król polski i wielki książę litewski, w powiecie trockim, w leśnictwie mereckim, na porębie (trzebieży) puszczy królewskiej Budwiecie (Будовичах), nadał ziemianinowi grodzieńskiemu Jonasowi Grigoriausowi Sviackasowi (Ивану Григорьевичу Свяцкому) w dożywotnie użytkowanie 11 włók (około 230 ha) wraz z morgów i innymi przynależnościami.
J. Sviackus (Sveckus) założył niewielki dwór Budwiecie.
Lietuvos Metrika. Kn. 73, s. 562, 563a, LVIA; Biblioteka Uniwersytetu Wileńskiego. Dział Rękopisów. F. 102, b. 158, s. 287; b. 1589, s. 14. (Dokument podpisany przez Zygmunta Wazę o przekazaniu ziemi w tymczasowe użytkowanie).
1597 – Zygmunt Waza, król polski i wielki książę litewski, nadając prawo magdeburskie miastu Łoździeje, wyłączył z powinności miejskich działkę Jonasa Sviackusa (Sveckusa) oraz dwie włóki. Jak dawniej, tak i teraz dwór pozostaje pod sądem, władzą i zarządem starosty mereckiego.
Akt przywileju Zygmunta Wazy dla miasta Łoździeje, spisany w 1597 r., przechowywany w Muzeum Krajoznawczym w Olicie.
06.09.1605 – J. Sviackus (Sveckus) otrzymał królewskie pozwolenie na przekazanie zarządu nad dworkiem swojemu zięciowi, mężowi córki Sofii, Tomasowi Broškauskasowi [Brodkauskasowi[?].
Biblioteka Uniwersytetu Wileńskiego. Dział Rękopisów. F. 102 JR – 358 (Zbiór ks. Jonasa Reitelaitisa).
1682 – w metrykach parafii Urdomin po raz pierwszy zapisano wieś Budwiecie. Do dworu Budwiecie należały jeszcze wsie Rudka [obecnie – Rūdelė] i Gurciškė.
Biblioteka Uniwersytetu Wileńskiego. Dział Rękopisów. F. 102 JR – 357 (Zbiór ks. Jonasa Reitelaitisa).
1710 – starostwo Łoździeje spustoszyła zaraza. Wymarło około trzy czwarte mieszkańców.
Pupienis, A. 1994. Po Dzūkijos dangumi. Lazdijų kraštas ir žmonės. Vilnius, s. 47.
1717 – ustalono roczny podatek do skarbu Wielkiego Księstwa Litewskiego w wysokości 170 złotych. Mieli go płacić dwaj Żydzi [karczmarze[?] mieszkający w dworze Budwiecie.
Volumina Legum. Przedruk zbioru praw. T. 6. – Petersburg, 1860, s. 194 (194); 25. Būdvietis (tarp Punsko ir Rudaminos). Tautos praeitis. Istorijos ir gretimųjų sričių neperiodinis žurnalas. T. 1. Kn. 3. – Čikaga, 1961, s. 429.
1737 – w księdze metrykalnej kościoła parafii Urdomin zapisano: „Z dworu Budwiecie pochowano Mikasa Žilinskasa”.
Biblioteka Uniwersytetu Wileńskiego. Dział Rękopisów. F. 102 JR – 358 (Zbiór ks. Jonasa Reitelaitisa).
23.06.1738 – zatwierdzono akt inwentarzowy majątku Budwiecie, położonego w województwie trockim. Spisano powierzchnie zasiewów dworskich znajdujących się w majątku, a także wsie wchodzące w jego skład i chłopów posiadających w nim ziemię państwową.
Zatwierdzono podatki wpłacane do skarbu państwa. W majątku Budwiecie zarejestrowano 28 włók ziemi (około 588 ha). Z czego: działki zasiewów dworskich stanowią 6 włók; 12 chłopów ze wsi Gurciškė lub Bujanovščizna, Strumgałów i Rudka posiada 6 włók zasiewów – po ½ włóki każdy.
Wieś Gurciškė: Kazimieras Lelis, Baltramiejus Gibas, Stanislovas Bogdanovičius; wieś Strumgałów: Jonas Vovanas, Motiejus Černiauskas, Petras Bervinis; wieś Rudka: Jonas Muckus, Tomas Muckus, Martynas Rudzis, Simonas Rusakas, Jurgis Kalvys. Czynsz 54 złote, hiberna (tj. podatek na utrzymanie wojska) łącznie 45 złotych.
Kwarta [być może właściciel działki] po 1 złotym 14 groszy. Zatwierdzono pańszczyznę poddanych na rzecz majątku – 3 dni w tygodniu. W majątku Budwiecie w 1738 r. zasiano: żyta – 20 ośmin; jęczmienia – 6 ośmin; owsa zasiano 10 ośmin; grochu – 2 ośminy.
Żadnych puszcz, jezior, młynów nie ma. Z łąk [dworskich] zbiera się 30 wozów siana.
Akt inwentarzowy podpisał zatwierdzony na Sejmie Grodzieńskim administrator podatkowy Leonas Rozumovičius.
LDK valstybinių dvarų inventoriai. Būdviečio valdos inventorius, LVIA, SA-3774, s. 346–348.
1744 – w spisach diecezji wileńskiej wymieniane jest Budwiecie, należące do dekanatu Simno, parafii Urdomin.
Synodus Dioecesana Vilnensis ab Jlluftriffimo, Excellentiffimo ab Reverendiffimo Domino D. Michale Joanne Zienkowicz… – Wilnae, 1774, s. 90; Kviklys, B. Mūsų Lietuva. Krašto vietovių istoriniai, geografiniai, etnografiniai bruožai. T. 3. Bostonas, s. 490.
1753 – w kościele w Urdominie zarejestrowano małżeństwo chłopów z dworu Budwiecie.
Biblioteka Uniwersytetu Wileńskiego. Dział Rękopisów. F. 102 JR – 642 (Zbiór ks. Jonasa Reitelaitisa).
1767 – w kościele w Urdominie zarejestrowano małżeństwo szlachetnego urzędnika z dworu Budwiecie. Jako świadek wpisany został organista pałacu we wsi Budwiecie, Stasys Buguckas.
Biblioteka Uniwersytetu Wileńskiego. Dział Rękopisów. F. 102 JR – 642 (Zbiór ks. Jonasa Reitelaitisa).
Przypuszczenie: skoro był organista, mogła tam być również kaplica.
06.06.1767 – król polski i wielki książę litewski Stanisław August swoim pismem przekazuje dwór Budwiecie (…) (wraz ze wsiami Rudka, Gurciškė i Strumgałów), którym w tym czasie zarządzało małżeństwo Viktoras i Zuzana Strašnevičiusowie z rodu Rygerai (V. Strašnevičius – sędzia grodzki żmudzki), w zarząd małżonkom Abraomasowi i Sofii Baranovskisom z rodu Korickai (A. Baranovskis – porucznik pułku Straży Przedniej).
Географический указатель выбранных документов из актовых книг Виленского централного архива. – Вильна, s. 40. (zob. Stanislovo Augusto raštas-privilegija. Lietuvos valstybės istorijos archyvas).
21.05.1774 – król polski i wielki książę litewski Stanisław August swoim pismem zezwala szlachetnej Elžbiecie Korickiej z rodu Baranovskisów na zrzeczenie się swojego prawa wieczystego do majątku Budwiecie i prawne przekazanie go małżonkom szlachetnym Jokūbasowi i Marijonie Korickai z rodu Bielakai.
Географический указатель выбранных документов из актовых книг Виленского централного архива. Вильна, s. 40. (zob. pismo-przywilej Stanisława Augusta. Lietuvos valstybės istorijos archyvas).
1775 – we dworze Budwiecie parafii Urdomin było 19 dymów (zagród), 133 podymnego, podatek od napojów – 30 groszy.
Lietuvos valstybės istorijos archyvas. SA-3312.
1773–1790 – na cmentarzu w Budwieciach pochowano 14 osób (na cmentarzu w Gurciškė – 15 osób).
Biblioteka Uniwersytetu Wileńskiego. Dział Rękopisów. F. 102 JR – 642 (Zbiór ks. Jonasa Reitelaitisa).
1795 – po trzecim rozbiorze Polski i Litwy, Budwiecie przypadło Prusom. Należało do powiatu (kreisu) wigierskiego departamentu białostockiego. Później nazwane powiatem sejneńskim. Królewski dwór Budwiecie został włączony do ekonomii Mockava.
Zniesiono poddaństwo, jednak ziemia pozostała własnością ziemian.
Pupienis, A. 1994. Po Dzūkijos dangumi. Lazdijų kraštas ir žmonės. Vilnius, s. 47.
1795–1799 – dwór Budwiecie kupił ANTANAS SPERSKIS (Antoni Sperski), żyjący w latach 1766–1832, Paspėriai+Musninkai+Širvintos, szlachcic, praporszczyk wojsk polskich, marszałek powiatu sejneńskiego. Sędzia pokoju pow. kalwaryjskiego (posiadał dwory Sejwy, Kohanovčizna).
Sperski, M. 2019. Kronika familii Sperskich z Posperza która nigdy przedtem światła nie widziała: w roku pańskim MMXVIII nad Zatoką Gdańską z udziałem członków rodziny przez Marka Sperskiego sporządzona. Sopot: Wydawnictwo Bernardinum: na zlec. Krzysztofa i Marka Sperskich, s. 241.
07.05.1800 – we dworze Budwiecie mieszkał JOZEFAS LEOPOLDAS SPERSKIS, kanonik.
Sperski, M. Kronika.
1803(?) – we dworze Budwiecie wybudowano spichlerz: drewniany, piętrowy, z sąsiekami również na poddaszu. (Obecnie obiekt dziedzictwa kulturowego).
Sperski, M. Kronika.
1807 – folwark Budwiecie zaznaczony na niemieckiej mapie topograficzno-wojskowej: „Topographisch-militarische Karte vom vormalige Neu Ostpreussen…”. Berlin, 1807.
Lietuvos mokslų akademijos biblioteka. Retų spaudinių skyrius.
1810 – w spisie parafii Urdomin zapisano nazwiska osób mieszkających we dworze Budwiecie:
1. Rządca dworu, ekonom JUOZAS ŠIŠTAUSKAS, „kulčius” (spolonizowany szlachcic) z Zasławia, lat 36. Przybył do wsi Budwiecie z dworu Kalwaria, ma żonę Juzę lat 25 i syna urodzonego w Kalwarii, lat 1.
2. Pozostali służący dworscy: Jonas Galinis, tu urodzony i wychowany, lat 66, wójt wsi Budwiecie; parobek Sabaliauskas Antanas, lat 36 i służąca Marauskaitė Klara, lat 29.
Spis mieszkańców parafii sporządzony przez proboszcza parafii Urdomin Polikarpa Augustinasa Marciejauskasa.
Biblioteka Uniwersytetu Wileńskiego. Dział Rękopisów. F. 102 JR – 357 (Zbiór ks. Jonasa Reitelaitisa).
1810 – we dworze Budwiecie – 3 zagrodników i jedna karczma. Do dworu należała wieś Rudka (Rūdelė) (6 gospodarzy), wieś Gurciškė (3 gospodarzy), część wsi Strumgałów (8 gospodarzy).
Spis mieszkańców parafii sporządzony przez proboszcza parafii Urdomin Polikarpa Augustinasa Marciejauskasa.
Biblioteka Uniwersytetu Wileńskiego. Dział Rękopisów. F. 102 JR – 357 (Zbiór ks. Jonasa Reitelaitisa).
1810 – wieś Budwiecie należała do dóbr państwowych. Mieszkało w niej 2 gospodarzy i 8 zagrodników. Była jedna karczma.
1. Gospodarz Galinis Simas lat 26, brat Jurgis lat 20, Andrius lat 18, siostra Marija lat 14, Marcelė lat 12, Magdė lat 8, matka Katrė lat 49.
Taručytė Ieva lat 21.
Kowal Šupšinskas Jokūbas ze wsi Rudka, lat 49.
2. Gospodarz Gibas Adomas lat 34, żona Marija lat 24, brat Jonas lat 29, matka Agnietė lat 56, parobek Bukleris Jonas lat 37, służąca Čepanonytė Katrė lat 22.
3. Zagrodnik Mazalevičius Antanas lat 40, żona Katrė lat 33, córki: Marcelė lat 12, Marija lat 8.
4. Zagrodnik Bielickas Kazys lat 50, żona Magdė lat 45, syn Jonas lat 15, córki: Ieva lat 6, Pranė lat 1.
5. Karczma. Šliomukas Chaimas z Kalwarii, szynkarz lat 70, żona Gitta lat 60, córka Chasia lat 20.
6. Zagrodnik Novikas Paulius lat 47, żona Katrė lat 36, syn Jonas lat 1, córki: Ieva lat 13, Marija lat 8.
7. Zagrodnik Tamašauskas Simas lat 60, żona Ieva lat 50, syn Paulius lat 14, córka Katrė lat 10.
8. Zagrodnik Byršacas Simas lat 37, żona Marija lat 30, córka Ieva lat 1.
9. Zagrodnik Naujalis Simas lat 51, żona Ieva lat 40, syn Juozas lat 12, córki: Katrė lat 5, Magdė lat 2.
10. Zagrodnik Čeraška Juozas z Varnupių lat 30, żona Petronė lat 39, synowie: Juozas lat 13, Pranas lat 7.
Spis mieszkańców parafii sporządzony przez proboszcza parafii Urdomin Polikarpa Augustinasa Marciejauskasa.
Biblioteka Uniwersytetu Wileńskiego. Dział Rękopisów. F. 102 JR – 357 (Zbiór ks. Jonasa Reitelaitisa).
1819 – we dworze Budwiecie – 3 zagrodników i jedna karczma. Do dworu należała wieś Rudka (Rūdelė) (6 gospodarzy), wieś Gurciškė (3 gospodarzy), część wsi Strumgałów (8 gospodarzy). Wsie te, a także Šilėnai i Slabadėlė, zostały włączone do nowo utworzonej gminy Budwiecie.
Spis mieszkańców parafii sporządzony przez proboszcza parafii Urdomin Polikarpa Augustinasa Marciejauskasa.
Biblioteka Uniwersytetu Wileńskiego. Dział Rękopisów. F. 102 JR – 357 (Zbiór ks. Jonasa Reitelaitisa).
1819 – na polecenie władz świeckich spisano majątki kościelne i ich dochodowość. W inwentarzu parafii Urdomin zapisano osadę Budwiecie posiadającą 11 zagród (dymów).
Biblioteka Uniwersytetu Wileńskiego. Dział Rękopisów. F. 102 JR – 357 (Zbiór ks. Jonasa Reitelaitisa).
1820–1830 – córka dziedzica Sperskiego, Zofia Sperska, wyszła za mąż za Karola Hertyka, przybyłego z dworu Prapuntai (obecnie – starostwo Świętojeziory, rej. łoździejski). Antoni Sperski w ramach posagu przekazał zięciowi Karolowi Hertykowi część ziem dworskich (około 100 ha) położonych na zachód od dworu. Nowy dwór, nazwany Budwiecie II (Drugie), graniczy z miejscowościami Miklausė, Mockava, Šilėnai, Pašiliai i puszczą Zlionka. W siedzibie dworskiej wybudowano nowe budynki (obecnie nie zachowały się). Miejscowi mieszkańcy nazywali dwór „Artekinė”.
Oficjalne nazwy dworów Budwiecie I i Budwiecie II przetrwały do parcelacji majątków w 1923 r. Siedziba nowego dworu została założona około 1 km na zachód od siedziby Budwiecie I, przy starej drodze Urdomin – Kirsna-Ostrów – Budwiecie – Kalwaria.
1825 – zarządcy dworów Budwiecie I i Budwiecie II, Antoni Sperski i Karol Hertyk, wystawili na cmentarzu drewnianą sześciokątną kaplicę ku czci Jezusa Nazareńskiego. Kaplica zachowała się, była remontowana, restaurowana i stanowi obecne prezbiterium kościoła we wsi Budwiecie.
W innych źródłach podaje się, że kaplica została przywieziona z dworu Prapuntai.
Lietuvos sakralinės dailės katalogas. 1996. T. 1. Kn. 1. Vilkaviškio vyskupija. Marijampolės dekanatas. Vilnius, s. 32–39; Misius K., Šinkūnas R. 1993: Lietuvos katalikų bažnyčios: žinynas. Vilnius, s. 477.
1827 – w Budwieciach 13 zagród (gospodarstw), 115 mieszkańców. Podległość administracyjna: gub. augustowska, pow. kalwaryjski, gmina i parafia Urdomin (do powiatu – 2,5 wiorsty).
Dwór nie jest już państwowy, lecz prywatny.
Tabela miast, wsi, osad Królestwa Polskiego z wyrażeniem ich położenia i ludności. 1827. Warszawa, s. 51.
05.02.1830 – Sperskytė Viktorija Agota (Victoria Agata Sperska), ur. 1804 r. Chomicze (dwór Chomicze, pow. kalwaryjski), wyszła za mąż za Jonasa Rakuzasa (Rakuza Jan) (ur. około 1802 r. w Grodnie), ziemianina, szlachcica mieszkającego w dworze Janów (obecnie – Jungėnai). W latach 1830–1856 Jan Rakuza i jego żona Victoria byli współwłaścicielami dworu Budwiecie I. W latach 1850–1856 mieszkali we dworze Budwiecie I. Drugą współwłaścicielką dworu była żona Antoniego Sperskigo, Victoria Sperska. W 1856 r. Jan Rakuza z żoną przenieśli się do dworu Ochotniki (pow. sejneński). Tam zmarł 26 lipca 1857 r. Czy mieli potomstwo, nie wiadomo.
Matusiewicz, A. 2018. Dwory na Suwalszczyźnie. Mieszkańcy rodziny. Suwałki, s. 515.
1831 – w spisie księży i kościołów diecezji sejneńskiej publiczna kaplica w Budwieciach jest zapisana jako znajdująca się w dobrach prywatnych (iuris privati). Kaplica była drewniana, o powierzchni około 30 m kw., sześciokątna (to obecne prezbiterium). Przy kaplicy mieszkał ksiądz Jonas Pieniarskis. Dwór nie był już państwowy, lecz prywatny, należał do Antoniego Sperskigo (Budwiecie I) i Karola Hertyka (Budwiecie II).
Elenchus omnium ecclesiarum et universi cleri. 1831. Biblioteka Uniwersytetu Wileńskiego. Dział Rękopisów. F. 102 JR – 358 (Zbiór ks. Jonasa Reitelaitisa).
18.09.1832 – zmarł Antoni Sperski, właściciel dworu Budwiecie I. W księgach metrykalnych parafii Urdomin wpisu nie odnaleziono. Miejsce pochówku nieznane.
Sperski, M. Kronika.
10.02.1847 – zmarł Karol Hertyk, zarządca dworu Budwiecie II. Przypuszcza się, że został pochowany w kaplicy mauzoleum na cmentarzu przykościelnym we wsi Budwiecie.
Biblioteka Uniwersytetu Wileńskiego. Dział Rękopisów. F. 102 JR – 358 (Zbiór ks. Jonasa Reitelaitisa).
04.07.1850 – zmarła żona zarządcy dworu Budwiecie II („B”) Zofia Hertyk z domu Sperska. Pochowana na cmentarzu przykościelnym we wsi Budwiecie, w mauzoleum z czerwonej cegły. Na metalowej tablicy wmurowanej w fasadę widnieje napis w języku polskim: TU / SPOCZYWAJĄ ZWŁOKI / S. P. J. W. ZOFII HERTYK / ZMARŁEJ W DNIU 4 LIPCA 1850 R.
Wiadomo, że w kaplicy mauzoleum znajdują się cztery trumny. W rodzinie Hertyków urodziło się czworo dzieci: 2 chłopców – Julius i Volfgangas (Vytautas) – oraz 2 córki – Sofija i Anelė (Aniela). Po śmierci rodziców chłopcy byli małoletni i nie mogli być spadkobiercami. Siostry sprawowały nad nimi opiekę. Dorosły Volfgangas (Vytautas) odziedziczył dwór rodziców – Budwiecie II. Julius mieszkał w dworze Prapuntai.
Sofija wyszła za mąż za ziemianina Ušinskasa (dwór Kalesninkai, rej. olicki), a Anelė za szlachcica Edvarda Šukštę, mieszkającego w Prenach.
Biblioteka Uniwersytetu Wileńskiego. Dział Rękopisów. F. 102 JR – 358 (Zbiór ks. Jonasa Reitelaitisa).
02.01.1854 – w wieku 87 lat zmarła Sperskienė Kušelevskaitė Viktorija (Sperska Kuszelewski Victoria; 1767–1854), żona Antoniego Sperskiego, sędzina, wdowa, spadkobierczyni dworu Budwiecie I, tamże mieszkała.
Sperski, M. Kronika.
20.07.1857 – zmarł Jan Rakuza, współwłaściciel dworu Budwiecie I.
Matusiewicz, A. 2018. Dwory na Suwalszczyźnie. Mieszkańcy rodziny. Suwałki, s. 515.
1856–1860 – po śmierci zarządców dworu Budwiecie I Sperskich oraz współwłaściciela Jana Rakuzy, dwór odziedziczyła wnuczka Karola Sperskiego, Anelė Hertyk, zamężna z Edvardem Šukštą, szlachcicem mieszkającym w Prenach. W ich rodzinie urodził się syn Stanislovas oraz 3 córki: Mikalina (ur. 1860 r., w innym miejscu podaje się 1865 r.), Marija i Sofija (ur. 1868(?)).
Biblioteka Uniwersytetu Wileńskiego. Dział Rękopisów. F. 102 JR – 358 (Zbiór ks. Jonasa Reitelaitisa).
1860–1870 – Hertyk Volfgangas (Vytautas), po osiągnięciu pełnoletności, odziedziczył majątek rodziców – dwór Budwiecie II. Ożenił się z Felicją Bergmanaitė z dworu Tridoniai (dawny pow. wyłkowyski, obecnie Polska).
Biblioteka Uniwersytetu Wileńskiego. Dział Rękopisów. F. 102 JR – 358 (Zbiór ks. Jonasa Reitelaitisa).
1863 – we wsi Budwiecie, pod nadzorem dozorcy dworu Budwiecie Jana Gudata oraz pomocnika medycznego Antoniego Palinovskiego, zorganizowano szpital, w którym zatrzymano powstańców: Mikolajus Kalinkovskis, Jozefas Kalinkovskis, Jozefas Lapinskis ir Aleksanderis Vesolovskis.
Rocznik Augustowsko-Suwalski. 2011. Suwałki, t. 11, s. 15.
1864 – zarządca dworu Budwiecie I Edvardas Šukšta nadał 6 robotnikom dworskim (fornalom): Berkasowi (Żydowi, kowalowi), Antanasowi Bliūdziusowi, Čerešce, Baurasowi, Dulinskasowi, Vaičiulionisowi każdemu po około 15 arów ziemi przy obecnej ulicy Bažnyčios oraz serwituty, nazywane przez ludzi „Morgami”.
Kaluškevičius, L. Kaluškevičių giminės istorija. Rankraštis. 1981–1984. Būdvietis. Benjamino Kaluškevičiaus archyvas.
29.06.1867 – mieszkańcom wsi Budwiecie nadano prawo własności do ziemi dzierżawionej od dworu od 1864 r. Rząd Gubernialny Suwalski. Centralna Komisja do Spraw Włościańskich przy Komitecie Urządzającym zatwierdziła przejrzaną i poprawioną tabelę likwidacyjną z 1864 r.
Na własność chłopów osady Budwiecie (zapisano Budvieciki), dawnych dzierżawców, przeszła od 1864 r. dzierżawiona ziemia uprawna (zapisano удобной) – 5 morgów i 54 pręty (5 m. 54 pr.). Mórg – 0,56 ha.
Tabela likwidacyjna jest dokumentem prawnym, na mocy którego dawni poddani dworscy (prawdopodobnie służący dworscy) otrzymują na własność ziemię dotychczas dzierżawioną od dworu.
Zagrody objęte ukazem z 19 lutego (2 marca) 1864 r.: wymieniono 6 nazwisk dawnych dzierżawców oraz ilość otrzymanej ziemi.
Podział ziemi uprawnej:
1. Miliauskas Vincas 266 i ½ pręta;
2. Bludžius Juozapas 251 i ½ pręta;
3. Kupčinskas Jonas 251 i ½ pręta;
4. Baueris Francas (kowal, Żyd) 266 i ½ pręta;
5. Vaičiulionis (?) Mykolas 266 i ½ pręta;
6. Dulinskis Liudvikas 251 i ½ pręta;
Łącznie: 5 morgów i 54 pręty.
Każda osoba otrzymuje obowiązek państwowy – 1 rubel podatku gruntowego. Łącznie 6 rubli (prawdopodobnie rocznie).
Na drugiej stronie zapisano: Chłopi korzystają z serwitutów pastwiskowych (wspólnych z dworem pastwisk) na polach ugorowych folwarku. Norma dla każdego: jedna krowa, dwie owce i dwie świnie. Także [chłopi] mają prawo zebrać na łąkach folwarcznych po dwa wozy chrustu na rok.
Dalej zapisano:
29 czerwca 1867 r. obradująca przy Komitecie Urządzającym Centralna Komisja do Spraw Włościańskich postanowiła niniejszą przejrzaną i poprawioną tabelę likwidacyjną, na mocy której na własność chłopów osady Budwiecie przechodzi wyłącznie ziemia uprawna (удобной) 5 morgów i 54 pręty (5 m. 54 pr.), zatwierdzić, ustalając na rzecz byłego właściciela osady odszkodowanie w kapitale 100 rubli.
Podpisali: Przewodniczący Komisji Centralnej senator J. Solovjovas. Członkowie: Trubnikovas i baron fon Mongden. Zatwierdził (Скрепил) główny zarządca spraw N. Kapustinas.
Tabela likwidacyjna (akta). LVIA, f. 1009, ap. 1a, b. 45.
Uwagi: litewski pręt kwadratowy – 18,66 m2; litewski mórg – 7283,36 m2.
1877 – we dworach Budwiecie I i Budwiecie II zarejestrowano 14 zagród i 84 mieszkańców (44 mężczyzn, 40 kobiet). We wsi Budwiecie (Budvieciški) zarejestrowano 8 zagród (dymów) i 34 mieszkańców (19 mężczyzn i 15 kobiet).
Оффициальный сборник сведений о населенных местах Сувалкской губернии. б.м. 1877 – s. 71.
1880 – we dworach Budwiecie I i Budwiecie II zarejestrowano 13 zagród i 115 mieszkańców. We wsi Budwiecie zarejestrowano 8 zagród (dymów) i 34 mieszkańców.
Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. 1880. T. 1. Warszawa, s. 442.
02(14).02.1885 – sporządzono akt rozwodu zarządcy dworu Budwiecie II V. Hertyka i jego żony F. Bergmanaitė. Oboje byli luteranami. Akt rozwodu przechowywany jest w archiwum kościoła luterańskiego w Mariampolu. „Przyczyna rozwodu: pijaństwem, próżniactwem i zaniedbaniem zniszczył majątek swój i żony, nie jest w stanie utrzymać ani swoich dzieci, ani żony. Żona z dziećmi odchodzi, aby uwolnić się od odpowiedzialności za jego długi”.
Biblioteka Uniwersytetu Wileńskiego. Dział Rękopisów. F. 102 JR – 358; 642 (Zbiór ks. Jonasa Reitelaitisa).
Przypuszczenie: na początku XX w. mógł spłonąć dwór V. Hertyka (obecnie w miejscu dawnego dworu znajdują się ruiny z czerwonej cegły). Mieszkańcy wsi Budwiecie nazywali ten dwór „Artekinė”. Ostatni budynek dworski – stodoła – spłonął w 1916 r.
1886–1890 – dwór V. Hertyka (Budwiecie II) kupił Juozapas Glatmanas, obywatel Austrii mieszkający na Litwie.
Litewskie Centralne Archiwum Państwowe (LCVA). F. 277, dvarų parceliavimo bylos.
1886(?) – córka rodu Šukštai, właścicieli Budwiecii I, Sofija Šukštaitė, wyszła za mąż za piwowara Emilijonasa Glatmanasa. Mieszkali w Szawlach, służył w dworze: Gubernia Mikalojusa Zubovasa jako kierownik browaru. Oboje osiedlili się w Szawlach. Tutaj (około 1887 r.) urodził się ich pierwszy syn Julius (Juliusz). Inny syn, Antanas, mieszkał później we dworze Budwiecie (do czerwca 1940 r.).
Kairys, S. 1957. Lietuva budo. Niujorkas, s. 139–154; Biblioteka Uniwersytetu Wileńskiego. Dział Rękopisów. F. 102 JR – 358 (Zbiór ks. Jonasa Reitelaitisa).
1885 – diecezja zatwierdziła stałe stanowisko księdza (rektora) kaplicy dworu Budwiecie. Na to stanowisko w 1885 r. wyznaczony został ksiądz Tomas Zubrys (1843–1908). Odnowił on i powiększył kaplicę. Pracował tutaj do 1894 r. Zajmował się kolportażem zakazanej prasy litewskiej. Do jej rozpowszechniania wciągnął chłopa Jonasa Kaluškevičiusa.
Biblioteka Uniwersytetu Wileńskiego. Dział Rękopisów. F. 102 JR – 358 (Zbiór ks. Jonasa Reitelaitisa); „Būdvietis (Kalvarijos aps.)”, in: Šaltinis. 1911, nr 9, s. 105;
Punsko, Seinų ir Lazdijų krašto knygnešiai ir daraktoriai. Punskas, 2017.
1888 – we wsi Budwiecie osiedlił się Jonas Kaluškevičius (1863–1941), urodzony we wsi Cyrailė, gmina Sangrūda, w rodzinie chłopskiej. Ożenił się z Gertrūdą Kupčinskaitė, córką chłopa ze wsi Budwiecie Jonasa Kupčinskasa, i zamieszkał w jej zagrodzie. Ksiądz T. Zubrys zaproponował mu rozpowszechnianie zakazanej prasy litewskiej. Rozprowadzał ją do czasu zniesienia zakazu druku. Od 1 kwietnia 1937 r. przyznano mu państwową emeryturę nielegalnego kolportera książek (20,00 Lt).
Daugėla, J. Dar du dzūkų krašto knygnešiai. Mokslų akademijos biblioteka. F. 12, b. 605, s. 4–7; Kaluškevičius, L. Kaluškevičių giminės istorija. Rankraštis. 1981–1984. Būdvietis, Benjamino Kaluškevičiaus archyvas.
1895–1899 – w Budwieciach pracował ksiądz Vladislovas Palukaitis (1852–1944). Dzięki jego staraniom w kaplicy zaczęto śpiewać po litewsku. Zasłynął jako kolporter zakazanej prasy litewskiej – knygnešys. Z wsi Budwiecie został przeniesiony do Krasnopola.
Misius, K., Šinkūnas, R. 1993. Lietuvos katalikų bažnyčios: žinynas. Vilnius, s. 477; Punsko, Seinų ir Lazdijų krašto knygnešiai ir daraktoriai. Punskas, 2017.
1895 – po raz pierwszy nazwa Budwiecie została wymieniona w litewskiej prasie periodycznej. Gazeta „Ūkininkas”, wydawana w Tylży i potajemnie szmuglowana przez nielegalnych kolporterów książek na Litwę. Wydrukowano w niej notatkę o filii we wsi Budwiecie, księdzu Vladislovasie Palukaitisie, który wprowadził śpiew w języku litewskim, oraz o wędrownym handlarzu Jonasie Kaluškevičiusie, który otrzymał patent na handel i wyparł handlarza żydowskiego.
„Iš Didžiosios Lietuvos. Nuo Rudaminos”, in: Ūkininkas. 1895, nr 8, s. 58–59.
W Podręczniku wydanym w 1901 roku E. Volteris podaje dane o mieszkańcach dworu i wsi Budwiecie:
W dworze Budwiecie I (przy stawie) jest 117 mieszkańców. Wszyscy Litwini, katolicy. W domu mówili: po litewsku – 10 mieszkańców; po polsku – 7 mieszkańców.
Umieli czytać i pisać: lit. – 7; pol. – 7; ros. – 5 mieszkańców.
Dwór Budwiecie II („B”) ma 4 mieszkańców: 3 katolików, 1 ewangelika. W domu wszyscy mówili po polsku. Umieli czytać i pisać – wszyscy po rosyjsku i po polsku. We wsi Budwiecie mieszka 67 osób. Wszyscy Litwini, katolicy. W domu wszyscy mówili po litewsku. Potrafił czytać i pisać: 5 po litewsku; 2 – w języku polskim.
Вольтер, Э. 1901. Списки населенных мест Сувалкской губернии, лфл материал для историко – этнографической географии края. С. Петербург, s. 132.
W 1905 roku Emilionas Glatmanas zaprosił Juozapasa Baliulisa do dworu Budwiecie I jako zarządcę, który mieszkał we wsi Navikai w gminie Krasław (Łotwa). We dworze zakwaterowano J. Baliulisa. W 1910 roku ożenił się z Veroniką Kaluškevičiūtė, która mieszkała we wsi Budwiecie.
Kaluškevičius, L. Atsiminimai apie Būdvietį. Rękopis (przechowywany w archiwum rodzinnym).
W XIX wieku, po śmierci właścicieli ziemskich z rodu Šukštai, rodzina Emilionasa Glatmanasa przybyła do dworu Budwiecie I z Szawli. Sofija Glatmanienė odziedziczyła ten dwór po swojej matce Anelė Hertikytė Šukštienė. Emilionas Glatmanas posiadał browar (fabrykę) w mieście Krasław (powiat dyneburgski) na Łotwie.
W 1906 r. Jonas Grajauskas (1861-1924) przebudował i wydłużył kaplicę cmentarną o około 12 m. Wykorzystał w tym celu fundusze własne oraz te zebrane od mieszkańców okolicznych wsi. W kaplicy znajdowały się trzy ołtarze: duży – który później był kilkakrotnie przebudowywany, boczne – przywiezione z Godlewa (J. Grajauskas pracował wcześniej jako wikariusz w Godlewie).
Biblioteka Uniwersytetu Wileńskiego. Dział Rękopisów. F. 102 JR – 642 (Zbiór ks. Jonasa Reitelaitisa); Lietuvos sakralinės dailės katalogas. T. 1. Vilkaviškio vyskupija. Kn. 1. Marijampolės dekanatas. Vilnius s. 32–39.
W 1911 roku Juozapas Glatmanas sprzedał swój dwór Budwiecie II swojemu bratu Emilionasowi Glatmanasowi, który pochodził z dworu Guberni Szawelskiej. Żoną Emilionasa Glatmanasa była Sofija Šukštaitė, która pochodziła z dworu Budwiecie.
Uchwała nr 301 zarządu reformy rolnej z dnia 12 stycznia 1924 r. Litewskie Centralne Archiwum Państwowe (LCVA). f. 1248, ap. 2; ap. 20.
1911 – Sofija Šukštaitė Glatmanienė przejęła dwór Budwiecie I (w pobliżu stawu) zgodnie ze swoją wolą po śmierci swojej matki Anelė Šukštienė (22 maja 1911 r.).
Litewskie Centralne Archiwum Państwowe (LCVA). f. 1248, ap. 2; 20 (Dokumenty reformy rolnej).
W 1917 r. kaplica dworska stała się filią parafii Urdomin.
Misius, K., Šinkūnas, R. 1993. Lietuvos katalikų bažnyčios: žinynas. Vilnius, s. 477.
1 stycznia 1919 r. została erygowana parafia Budwiecie. 1 stycznia 1919 r., podczas zebrania parafialnego okolicy wsi Budwiecie, wybrano radę parafialną spośród 14 przedstawicieli. Trzech członków tej rady zostało wybranych do komitetu wykonawczego parafii, przewodniczącym został Krakauskas.
Lietuvos savivaldybės 1918–1928. Savivaldybių įsikūrimo ir pirmojo dešimtmečio darbų apžvalga. Kaunas, 1928, s. 13-14.
W 1919 r. powstała szkoła powszechna. W pierwszym roku szkolnym (1919–1920) dzieci uczyły się w budynku dworskim za zgodą właścicieli ziemskich Glatmanasów.
Litewskie Centralne Archiwum Państwowe (LCVA). f. 391, ap. 3, b. 960; F. 391, ap. 3, b. 1283.
W 1920 r. Jonas Grajauskas zwrócił się do biskupa J. Karosasa i uzyskał zgodę na utworzenie parafii Budwiecie z 2000 parafian. Proboszczem parafii został ks. J. Grajauskas.
Biblioteka Uniwersytetu Wileńskiego. Dział Rękopisów. F. 102 JR – 642 (Zbiór ks. Jonasa Reitelaitisa).
We wrześniu 1920 r. na cmentarzu w Budwieciach pochowano dwóch litewskich ochotników, którzy zginęli w walkach z Polakami w tym samym roku:
Mickevičius Pranas, ur. ok. 1899 r. (21 lat), wieś Stabaunyčius, starostwo Bobty, rejon kowieński. Szeregowy 6. Kompanii 6. Pułku Piechoty im. Księcia Margirisa Pilėnai. Zginął 22.09.1920 – w walce z wojskiem polskim pod miastem Sejny;
Poviliauskas Stasys, ur. ok. 1898 r. (22 lata), we wsi Latvygala, starostwo Papilis, rejon Birżański, Szeregowy 8. Kompanii 6. Pułku Piechoty im. Księcia Margirisa Pilėnai. Zginął 22.09.1920 r. w walce z wojskami polskimi pod Smolanami (obecnie Polska).
Lietuvos karių, partizanų ir šaulių kapų atlasas. 1918–1920. 2003. Vilnius, s. 92;
Kašelionis, B. 2002. Dainava. Seinų kraštas: istorija, kultūra, žmonės. Vilnius, s. 195.
1923 – Jonas Kaluškevičius, księgarz i drobny kupiec, został mianowany sołtysem wsi Budwiecie. Funkcję tę pełnił przez około 7 lat.
Litewskie Centralne Archiwum Państwowe (LCVA). f. 1248, ap. 2; 20 kwietnia; Kaluškevičius, L. Atsiminimai apie Būdvietį. Rękopis (przechowywany w archiwum rodzinnym).
1923 – w Budwieciach odnotowano: szkołę podstawową, komisariat policji, małe towarzystwo kredytowe, sklep.
„Būdvietis”, in: Lietuviškoji enciklopedija. T. 4. Kaunas, 1936 s. 954.
W 1923 r. gmina Budwiecie (Būdvietis) obejmowała 19 dworów i wsi: 197 gospodarstw, 1676 mieszkańców. W dworze Budwiecie – 105 mieszkańców. W miasteczku kościelnym Budwiecie – 13 gospodarstw, 51 mieszkańców. Wsie i dwory gminy: Berezninkai, Budwiecie (dwór i wieś), Kackinė (dwór), Kibiraty, Miklašupka (dwór i wieś), Miklausė (wieś i zaścianek), Mockava (dwór i wieś), Rūdelė (jednodworzec), Strumgałów, Šilėnai (dwór i wieś), Užukalniai, Varnakampis, Vosyliškė.
Lietuvos apgyventos vietos. Pirmojo visuotino Lietuvos gyventojų 1923 m. surašymo duomenys. Kaunas, 1923 s. 263;
Kviklys, B. 1991. Mūsų Lietuva: krašto vietovių istoriniai, geografiniai, etnografiniai bruožai. T. 3 (2-oji fotografuotinė laida). Vilnius, s. 490.
W grudniu 1925 r. zakończono podział majątku Budwiecie I należącego do Sofiji Glatmanienė. 282,72 ha gruntów należących do folwarku rozdysponowano między 28 bezrolnych i drobnych właścicieli ziemskich (200,48 ha). Sześciu mieszkańców wsi Budwiecie otrzymało 44 ha 85 arów w zamian za prawo służebności pastwiskowej. Właścicielka ziemska Sofija Glatmanienė miała do dyspozycji 81,98 ha, a właściciel ziemski Emilijus Glatmanas 50 hektarów.
Litewskie Centralne Archiwum Państwowe (LCVA). F. 1248, ap. 2; ap. 20. Postanowienie zarządu reformy rolnej nr 301 z dnia 12 stycznia 1924 r.
7 listopada 1927 r. część rozparcelowanego i rozdzielonego pomiędzy chłopów dworu Budwiecie I nazwano wsią Bilvyčiai.
„Išparceliuotų dvarų pavadinimų pakeitimas kaimais”, w: Vyriausybės žinios. 07.11.1927, nr 261, s. 8.
W 1928 r. wybudowano nową plebanię z balkonem i werandą. Proboszczem parafii był ks. Motiejus Plaušinaitis.
Biblioteka Uniwersytetu Wileńskiego. Dział Rękopisów. F. 102 JR – 642 (zbiór ks. Jonasa Reitelaitisa).
W 1929 r. wybudowano budynek szkoły podstawowej, murowany (powierzchnia sal lekcyjnych – 48 m²). Przy szkole wzniesiono także budynek gospodarczy obejmujący stodołę, drewutnia i oborę (pod jednym dachem). Szkole przydzielono około 2 ha 9764 m² ziemi z przeznaczeniem na szkółkę drzew, poletka doświadczalne, ogród i łąkę. Ziemię wyceniono na 2.083,00 LTL. Kierownikiem szkoły był Julius Daugėla (1898–1944).
Litewskie Centralne Archiwum Państwowe (LCVA). F. 1248, ap. 2.
W 1929 r. wybrano radę gminy Budwiecie: przewodniczący – V. Krakauskas, członek – B. Mickevičius, sekretarz – D. Kupstaitis, wójt gminy – M. Čebatorius.
Litewskie Centralne Archiwum Państwowe (LCVA). F. 1248, ap. 20.
W 1930 r. założono oddział „Lietuvių spaudos platinimo draugija” we wsi Budwiecie. Przestał on działać 27 stycznia 1932 r.
W 1932 r. zakończono remont kościoła (proboszcz ks. Jurgis Grinius): dobudowano zakrystię oraz przedsionek z dwiema drewnianymi wieżami (czworobocznymi, o wysokości 20 m). Cmentarz przykościelny ogrodzono płotem z żelaznych prętów. W miejscowości działają 3 litewskie sklepy, 2 piwiarnie, odbywają się jarmarki.
„Radastas. Iš Būdviečio (Seinų aps.) žinutės”, w: Šaltinis. 1932, nr 5, s. 80.
W 1932 r. działa szkoła podstawowa w Budwieciach – o 4-letnim programie nauczania, z 3 oddziałami. Według stanu na 1 stycznia 1932 r. uczęszczało do niej 140 uczniów. W okresie zimowym 8 uczniów nie uczęszczało na zajęcia
Švietimo ministerijos 1932 m. veikimo apyskaita. Kaunas, 1933–1934; Kašelionis, B. 2002. Dainava. Seinų kraštas: istorija, kultūra, žmonės. Vilnius, s. 228.
01.01.1934 r. zlikwidowano gminę Budwiecie, jej mienie przejęła gmina Urdoimin. Wsie podzielono między gminy Urdomin i Puńsk.
Čingu-Lingu. „Panaikinus Būdviečio valsčių”, w: Mūsų laikraštis. 27.01.1934, nr 4, s. 6.
W 1934 r. oddział strzelców ze Strumgałów, do którego należeli strzelcy ze wsi Budwiecie, wybudował w Budwieciach Dom Strzelca (zakupiony od samorządu gminy Urdoimin), powstała orkiestra i chór. W bibliotece znajdowało się około 400 książek. Przewodniczącym zarządu oddziału strzelców został wybrany J. Daugėla (w 1931 r. odznaczony Medalem Orderu Witolda Wielkiego III stopnia).
„Strumbagalvė”, w: Trimitas. 1935, nr 7, s. 125.
W 1935 r. do koła „Pavasaris” w Budwieciach należało około 80 młodych osób. Działały koła żeńskie i męskie. Kołem żeńskim kierowała Rudinskaitė, męskim – Adolfas Bankevičius. Członkowie stowarzyszenia posiadali własny chór i bibliotekę.
„Būdviety 84 pavasarininkai”, w: Mūsų laikraštis. 03.02.1934, nr 5, s. 6; „Pavasario” šeima. Rytas. 09.05.1935, nr 105, s. 8.
W 1936 r. w parafii Budwiecie mieszkało 2066 osób: katolików – 1913 (92%); staroobrzędowców – 72 (3,77%); innych – 81 (4,23%). Przewodniczącym nabożeństw staroobrzędowców był Makiejus Borisovas, zam. w Bielėnai, ur. w 1884 r.
Būčys, P. P. 1936. Rusai stačiatikiai ir sentikiai Lietuvoje: tikybos ir statistikos studija. Kaunas, s. 62.
W 1936 r. działała sześcioletnia (3-oddziałowa) szkoła podstawowa. Funkcjonowały 3 sklepy, punkt policji wewnętrznej, siedziba komendanta rejonu policji granicznej, punkt skupu śmietany, spółdzielnia kredytowa, młyn motorowy (zbudowany w 1932 r.).
Lietuviškoji enciklopedija. T. 4, 1936, Kaunas, s. 954.
W 1938 r. założono punkt medyczny w Budwieciach. Obszar jego działalności obejmował nieokupowane przez Polskę wsie gminy Puńsk oraz sołectwa Dzūkai, Mikniškės, Poluńce, Strumgałów, Vidzgalai i Vingrėnai w gminie Urdoimin. W 1943 r. ambulatoria i punkty medyczne zostały zlikwidowane, przywrócono je dopiero w drugiej połowie 1944 r. W 1955 r. jednostkę nazwano Punktem Felczersko-Akuszeryjnym (FAP). W 2006 r. zarejestrowany jako punkt medyczny należący do UAB Lazdijų sveikatos centras.
Poviliūnienė, I. M. 2018. „Būdviečio medicinos punktas”, w: Kaimo medicinos istorijos taku: Seinų (Lazdijų) apskritis Lazdijų ir Veisiejų rajonai. Punskas, s. 225–240.
W 1938 r. cmentarz ogrodzono kamiennym murem. Pracami kierował proboszcz parafii ks. Juozapas Vladislovas Josiukas (1893–1965).
Biblioteka Uniwersytetu Wileńskiego. Dział Rękopisów. F. 102 JR – 642 (Zbiory ks. Jonasa Reitelaitisa).
W 1939 r. dwór i plebania w Budwieciach zostały podłączone do litewskiej sieci telefonicznej. Abonent Antanas Glatmanas (nr 3); proboszcz Juozas Jasiukas (nr 4).
Lietuvos telefono abonentų sąrašas. Kaunas, 1939, s. 250; także 1940.
15.05.1939 r. przez Budwiecie zaczęły kursować autobusy na trasie Kowno–Łoździeje–Kowno.
V. A. Būdviečio SOS. XX amžius. 26 maja 1939, nr 118, s. 3.
W 1940 r. działała agencja pocztowa II stopnia. Funkcjonowało 6 telefonów: właściciela ziemskiego, proboszcza, kierownika szkoły w Mockava, policji granicznej i in. Założono przedszkole. Do Związku Mężczyzn Katolików zapisało się od razu 70 członków.
Lietuvos telefono abonentų sąrašas 1940 metams. 1940. Kaunas, s. 250; „Būdvietis progresuoja”, w: XX amžius. 17 maja 1940, nr 110, s. 10.
15.06.1940 r. ZSRR okupuje Litwę. Do wsi Budwiecie przybył oddział wojsk granicznych NKWD, który zakwaterował się w Domu Strzelców, a później przeniósł się do wsi Kibiraty.
Kaluškevičius, L. Kaluškevičių giminės istorija. Rękopis. 1981–1984. Būdvietis. Archiwum Benjamina Kaluškevičiusa.
16.08.1940 r. podjęto decyzję o wywłaszczeniu ziemi dworu Budwiecie (131,60 ha) oraz innego majątku nieruchomego. Decyzję tę zatwierdziła 15 czerwca 1940 r. państwowa komisja rolnicza Litewskiej SRR ustanowiona przez radziecką administrację okupacyjną. Dokument wywłaszczenia dworu przygotowała komisja rolnicza gminy Urdoimin powiatu sejneńskiego (przewodniczący Stasys Čiurlauskas). Dwór Budwiecie, którego właścicielką była Sofia Glatmanienė, jako jeden z 31 ówczesnych dworów lub większych gospodarstw w gminie, został pozbawiony wszelkiego mienia. Wkrótce potem właścicielka wyjechała za granicę (przypuszcza się, że do Austrii), zabierając ze sobą wszystkie dokumenty dworskie. W dawnym dworze mieszkało i pracowało 9 rodzin (46 mieszkańców).
Lietuvos TSR Valstybinės žemės ūkio komisijos protokolai 1940 m. Vilnius, 1976 (gmina Urdoimin), s. 94. Przedstawiono tabele, druk rotograwiurowy. Valsčių žemės ūkio komisijos, Tiesa, 3 sierpnia 1940, nr 37, s. 2; Wspomnienia Leonasa Kaluškevičiusa. Rękopis w archiwum domowym.
14.06.1941 r. – pierwsi zesłańcy ze wsi Budwiecie wywiezieni przez okupacyjne władze radzieckie:
15.06.1941 r. Julius Daugėla (1898–1944), kierownik szkoły, wraz z rodziną: żoną Daugėlienė-Bėlytė Teklė (1901–1985), synem Vytautasem (ur. 1930), córką Danutė (Vaitiekūnienė; ur. 1924), córką Matildą (ur. 1922).
Lietuvos gyventojų genocidas. 1999. T. 1 (A–Ž), (2. wyd. popr. i uzup.), 1939–1941. Vilnius, s. 226–227.
27.05.1942 r. – powszechny spis ludności Generalnego Okręgu Litwy. Spisano zagrody i mieszkańców: dwór Budwiecie, wieś Budwiecie, wieś Bilvyčiai. W Budwieciach zarejestrowano 26 rodzin – 96 mieszkańców.
Visuotinis Lietuvos generalinės srities gyventojų surašymas 1942 m. gegužės 27 d. Litewskie Centralne Archiwum Państwowe (LCVA). F. R – 743, ap. 2.
27.05.1942 r. – powszechny spis ludności Generalnego Okręgu Litwy. Spisano mieszkańców zamieszkałych w budynkach mieszkalnych dworu, w zagrodach wsi Budwiecie i Bilvyčiai oraz osoby wynajmujące w nich mieszkania: dwór Budwiecie – 9 rodzin, 46 mieszkańców; wieś Budwiecie – 5 zagród, 72 mieszkańców; wieś Bilvyčiai – 15 zagród, 84 mieszkańców.
Uwaga: listy mieszkańców w aneksie.
W 1944 r. Budwiecie stały się centrum sielsowietu (okolica), przypisanym do rejonu łoździejskiego.
Kviklys, B. 1991. Mūsų Lietuva. Krašto vietovių istoriniai, geografiniai, etnografiniai bruožai. T. 3 (2. wydanie fototypiczne). Vilnius, s. 490.
W 1944 r. założono bibliotekę w Budwieciach: 1958 r. – 4567 egz. wydawnictw, 257 czytelników; 1970 r. – 7030 egz. wydawnictw, 730 czytelników; 1999 r. – 6695 egz. wydawnictw, 135 czytelników; 2017 r. – 3566 egz. wydawnictw, 105 czytelników. Biblioteka obsługiwała mieszkańców 11 wsi (Burbiszki, Bielėnai, Budwiecie, Gurciškė, Kibiraty, Mastauka, Papartėliai, Varnakampis, Bilvyčiai, Strumgałów i Paliūnai).
Mažoji lietuviškoji tarybinė enciklopedija. T. 1. Vilnius, 1966, s. 276;
Būdviečio biblioteka. Lazdijų krašto bibliotekos: aštuoni dešimtmečiai. Panevėžys, 2018, s. 17–177 i in.
17.03.1945 r. w rejonie wsi Budwiecie odbyło się pierwsze starcie litewskich partyzantów z oddziałem granicznym NKWD oraz funkcjonariuszami NKWD z gminy Urdoimin w zagrodzie Juozasa Muckusa. Zginęło 5 partyzantów oraz ojciec właściciela zagrody, Jonas Muckus. Polegli partyzanci: Leonas Kliukinskas-Levas; Antanas Miknevičius; Jurgis Misiukevičius; Viktoras Trečiokas-Liūtas; Jonas Zimnickas. Po odzyskaniu niepodległości ich szczątki odnaleziono i pochowano na cmentarzu w Łoździejach.Wzniesiono pomnik nagrobny.
Litewskie Archiwum Specjalne (LYA). F. K-1, ap. 3, b. 1214, s. 171 i in.; b. 1218, s. 132; Pietų Lietuvos partizanų sritis. Atlasas. Dainavos ir Tauro apygardos. Vilnius, 2008, s. 17.
W 1945 r. szkoła podstawowa została przeorganizowana w progimnazjum. W latach 1950–1961 – szkoła siedmioletnia, od 1961 r. – ośmioletnia.
Mažoji lietuviškoji tarybinė enciklopedija. T. 1. Vilnius, 1966, s. 276.
W październiku 1947 r. do wsi Budwiecie został przeniesiony proboszcz Juozas Marčiukonis (1914–1950). W 1949 r. zaczął być przesłuchiwany, terroryzowany i torturowany przez radzieckie służby bezpieczeństwa (NKWD). W sierpniu 1949 r. ukrył się w gospodarstwie Knyzasów we wsi Berezninkai. Zmarł w bunkrze 02.12.1950 r. Został potajemnie pochowany w zagrodzie Knyzasów. Ekshumowany i ponownie pochowany (29.04.1989) na cmentarzu przykościelnym w Budwieciach.
Relacja Moniki Knyzaitė. Zapisał Benjaminas Kaluškevičius. Drukowane w czasopiśmie „Aušra” (Puńsk). 2001, nr 5, s. 15–17; nr 6, s. 20–22.
Pod koniec 1949 r. na ziemiach wsi Budwiecie i Bilvyčiai założono kołchoz – „Būdvietis”. Przewodniczący – Adolfas Černelis.
Na początku 1951 r. kołchoz „Būdvietis” połączono z kołchozem im. Marytė Melnikaitė, założonym w 1950 r. we wsi Strumgałów. W lipcu 1968 r. kołchoz im. Marytė Melnikaitė przyłączono do pokazowego sowchozu w miejscowości Kirsna-Ostrów (dyrektor – Napoleonas Karnilavičius).
01.04.1977 r. kołchoz zakończył samodzielną działalność – został przyłączony do sowchozu nasiennictwa warzywnego w miejscowości Kirsna-Ostrów i stał się oddziałem Budwiecie tego gospodarstwa. W 1989 r. oddział Budwiecie oddzielono od sowchozu w miejscowości Kirsna-Ostrów i nazwano kołchozem „Aušra”.
Archiwum okręgu olickiego. F. 173, ap. 1, b. 6, s. 20 (Sprawozdanie kołchozu im. Marytė Melnikaitė z 1951 r.); F. 173, ap. 1, b. 60, s. 12–95; F. 173, ap. 1, b. 206, s. 26–28; F. 29, ap. 1, b. 418; Postanowienie Rady Ministrów LTSR z dnia 28 marca 1977 r. nr 103 „Dėl Lazdijų raj. »Marytės Melnikaitės« kolūkio prijungimo prie Aštriosios Kirsnos tarybinio ūkio”.
18.08.1950 r. podczas operacji wojskowo-czekistowskiej w olszynie gospodarstwa Vincasa Draždžiulisa (wieś Strumgałów), w bunkrze urządzonym przez partyzantów, zginęło 2 partyzantów oddziału Mindaugas okręgu Dainava, formacji Šarūnas: Gediminas Surdokas-Vairas i Vytautas Griškonis-Žynys.
Litewskie Archiwum Specjalne (LYA). F. K-1, ap. 3, b. 341, s. 91; ap. 58, b. P-17932, l. 67.
19.04.1952 r. podczas operacji wojskowo-czekistowskiej, w wyniku donosu agenta MGB „Durtuvas” mieszkającego w Budwieciach, w walce z partyzantami w zagrodzie Ony Černelytė (wieś Bilvyčiai) zginęło 5 partyzantów oddziału Mindaugas okręgu Dainava, formacji Šarūnas: Kostas Jankauskas-Vikeris, Vytas Andriuškevičius-Vijoklis, Vincas Dambrauskas-Žvejas, Sigitas Lastauskas-Aušra, Antanas Šalaševičius-Visvydas.
Litewskie Archiwum Specjalne (LYA). F. K-1, ap. 3, b. 410, s. 220–221; b. 621, s. 40; Pietų Lietuvos partizanų sritis. Atlasas. Dainavos ir Tauro apygardos. Vilnius, 2008, s. 86.
W 1955 r. założono punkt felczersko-akuszeryjny.
Tarybų Lietuvos enciklopedija. T. 1. Vilnius, 1985, s. 296.
W 1959 r. w Budwieciach mieszkały 174 osoby. Działał tartak, placówka łączności.
Mažoji lietuviškoji tarybinė enciklopedija. T. 1. Vilnius, 1966, s. 276.
Rozwój demograficzny Budwieci w latach 1959–2011: Wiejskie miejscowości zamieszkania i ich cechy instytucjonalne w samorządzie rejonu łoździejskiego: http://lt.wikipedia.org/wiki/B%C5%ABdvietis
1959 r. – 174 mieszkańców;
Mažoji lietuviškoji tarybinė enciklopedija. T. 1. Vilnius, 1966, s. 276.
1970 r. – 243 mieszkańców;
Tarybų Lietuvos enciklopedija. T. 1. Vilnius, 1985, s. 296.
1979 r. – 232 mieszkańców;
Tarybų Lietuvos enciklopedija. T. 1. Vilnius, 1985, s. 296.
1984 r. – 217 mieszkańców;
Tarybų Lietuvos enciklopedija. T. 1. Vilnius, 1985, s. 296.
1989 r. – 181 mieszkańców;
Tarybų Lietuvos enciklopedija. T. 1. Vilnius, 1985, s. 296.
2001 r. – 186 mieszkańców: mężczyzn – 92; kobiet – 94;
https://lt.wikipedia.org/wiki/B%C5%ABdvietis
2011 r. – 171 mieszkańców.
https://lt.wikipedia.org/wiki/B%C5%ABdvietis
W 1960 r. otwarto dom kultury.
Mažoji lietuviškoji tarybinė enciklopedija. T. 1. Vilnius, 1966, s. 276.
W 1967 r. ze środków parafialnych zakupiono drewniany dom na potrzeby plebanii. Dawny budynek plebanii został znacjonalizowany – zakwaterowano w nim biuro kołchozu, pocztę oraz dwie rodziny.
Kaluškevičius, L. Kaluškevičių giminės istorija. Rękopis. 1981–1984. Būdvietis. Archiwum Benjamina Kaluškevičiusa.
W 1970 r. w Budwieciach mieszka 243 mieszkańców.
Tarybų Lietuvos enciklopedija. T. 1. Vilnius, 1985, s. 296.
30.08.1976 r. proboszczem parafii Budwiecie został mianowany ksiądz Lionginas Kunevičius. Pracował tu do 22.02.1985 r.
Ksiądz Sigitas Tamkevičius, odwiedzając L. Kunevičiusa w Budwieciach, zaproponował mu redagowanie i wydawanie podziemnego czasopisma „Aušra”, którego publikację już rozpoczęto. Była to praca skomplikowana i bardzo niebezpieczna. Ksiądz potajemnie przepisywał na maszynie dostarczane mu artykuły, sam pisał i redagował. W ten sposób w latach 1977–1985 plebania w Budwieciach stała się podziemnym wydawnictwem i drukarnią „Aušry”.
27.06.1977 r. spłonął budynek plebanii (stary).
Kaluškevičius, L. Kaluškevičių giminės istorija. Rękopis. 1981–1984. Būdvietis. Archiwum Benjamina Kaluškevičiusa.
W 1979 r. w Budwieciach mieszkało 232 mieszkańców.
Tarybų Lietuvos enciklopedija. T. 1. Vilnius, 1985, s. 296.
W 1984 r. w Budwieciach mieszkało 217 mieszkańców.
Tarybų Lietuvos enciklopedija. T. 1. Vilnius, 1985, s. 296.
W 1984 r. kołchoz został zreorganizowany – przekazany sowchozowi warzywniczemu w miejscowości Kirsna-Ostrów. Budwiecie stały się osadą pomocniczą tego gospodarstwa.
Tarybų Lietuvos enciklopedija. T. 1. Vilnius, 1985, s. 296;
Mažoji lietuviškoji tarybinė enciklopedija. T. 1. Vilnius, 1966, s. 276.
W 1995 r. sielsowiet Budwiecie nazwano starostwem (seniūnija) Budwiecie. Siedziba – wieś Dzūkai, ul. Dzūkų 2.
http://lt.wikipedia.org/wiki/B%C5%ABdvie%C4%8Dio_seni%C5%ABnija
W 1999 r. szkole w Budwieciach nadano nazwę Szkoły Podstawowej w Budwieciach (Būdviečio pagrindinė mokykla).
1919 r. – szkoła początkowa;
1945 r. – progimnazjum;
1950 r. – szkoła siedmioletnia;
1961 r. – szkoła ośmioklasowa;
1981 r. – niepełna szkoła średnia;
1988 r. – szkoła dziewięcioklasowa;
1999 r. – szkoła podstawowa (10 klas).
Tarybų Lietuvos enciklopedija. T. 1. Vilnius, 1985, s. 29;
Visuotinė lietuvių enciklopedija. T. 3. Vilnius, 2003, s. 506–507.
31.10.2002 r. dom kultury przekazano Centrum Kultury w Łoździejach. Nowa nazwa: Sala Wolnego Czasu w Budwieciach (Būdviečio laisvalaikio salė). Przy Sali Wolnego Czasu zawiązał się zespół folklorystyczny „Radastėlė”, kapela wiejska „Svaja”, zespół dramatyczny.
http://www.lazdijukulturoscentras.lt/locations/budviecio-laisvalaikio-sale
08.12.2006 r. zarejestrowano punkt medyczny należący do UAB Lazdijų sveikatos centras (poprzedni punkt medyczny należał do szpitala w Łoździejach).
http://www.info.lt/imones/B%C5%ABdvie%C4%8Dio-medicinospunktas/2052729
28.04.2008 r. odsłonięto pomnik „Ludziom okolic wsi Budwiecie poszkodowanym podczas okupacji Litwy w latach 1795–1918 i 1940–1981 (nielegalnym kolporterom książek, więźniom politycznym, zesłańcom, partyzantom)”. W domu T. Jotautienė stojącym obok pomnika urządzono „Izbę Pamięci”.
Budowę pomnika zainicjował Benjaminas Kaluškevičius, wzniosły go rodziny Kaluškevičiusów i Bansevičiusów.
W 2009 r. ustanowiono sołectwo (seniūnaitija) Budwiecie.
http://lt.wikipedia.org/wiki/B%C5%ABdvietis
17.10.2009 r. – 420. rocznica wzmianki o Budwieciach w źródłach historycznych – Metryce Litewskiej. Rodacy z okolic wsi Budwiecie zorganizowali z tej okazji spotkanie, w którym uczestniczyły osoby urodzone i mieszkające tutaj, a także te, które wyjechały do innych miejscowości Litwy. Swoimi wspomnieniami podzielili się Angelė Kazlauskaitė (ur. 1935), Aldona Sakavičiūtė (ur. 1934), Birutė Galvanauskaitė (ur. 1932), Jonas Burkvydas Kaluškevičius (ur. 1943), Antanas Muckus (ur. 1940). O historii wsi Budwiecie opowiedział i zaprezentował slajdy Benjaminas Kaluškevičius (ur. 1934). Było to pierwsze spotkanie rodaków z okolic wsi Budwiecie.
Odniesienie: filmowała i fotografowała Živilė Kaluškevičiūtė-Petrauskienė.
18.10.2009 r. zlikwidowano działającą od lat przedwojennych pocztę w Budwieciach. Mieszkańców wsi Budwiecie oraz całe starostwo Budwiecie obsługuje poczta w miejscowości Kirsna-Ostrów (wieś Dzūkai, ul. Dzūkų 2).
http://118.lt/imones/astriosios-kirsnos-pastas/7810530
02.02.2010 r. założono wspólnotę wiejską Budwiecie. Siedziba przy ul. Bažnyčios 4, przewodnicząca zarządu Teresė Salomėja Jotautienė.
http://www.1551.lt/budviecio-kaimo-bendruomene-192547/
W 2011 r. odnotowano 171 mieszkańców.
http://lt.wikipedia.org/wiki/B%C5%ABdvietis
04.09.2015 r. rozpoczęto procedurę zamknięcia (likwidacji) Szkoły Podstawowej w Budwieciach. Szkoła została zlikwidowana 25.10.2015 r. Decyzja rady samorządu rejonu łoździejskiego z dnia 25.10.2015 r. nr 5TS-184.
Danauskienė, V. „Po valdžios atstovų sveikinimo žodžių – žinia apie Būdviečio mokyklos uždarymą”, w: Lazdijų žvaigždė. 4 września 2015 (nr 36).
24.06.2016 r. wzniesiono kamień pamiątkowy oraz dębową rzeźbę „Drwal”, upamiętniając 427. rocznicę wzmianki o wsi Budwiecie w źródłach historycznych (autor rzeźby V. Sakalauskas, Preny).
W 2017 r. wspólnota wsi Budwiecie w pomieszczeniach dawnej szkoły (w trzech salach lekcyjnych) urządziła muzeum. W pierwszej sali – historia dworu i wsi Budwiecie; w drugiej – eksponaty poświęcone pamięci ludzi okolic wsi Budwiecie poszkodowanych podczas okupacji Litwy (zdjęcia, teksty i in.); w trzeciej – biblioteka wspólnotowa.
27.08.2017 r. powieszono tablice pamiątkowe poświęcone uczestnikom walk o niepodległość Litwy z gminy Budwiecie z lat 1919–1920.
Kawalerowie Krzyża Pogoni (Vytis): Juozas Drūtys, Vincas Grabauskas, Petras Jurkiūnas, Jurgis Murinas, Leonas Šeštakauskas.
Ochotnicy: Vincas Anza, Petras Balyta, Juozas Burevičius, Vincas Černelis, Andrius Čiplys, Pranas Gelumbauskas, Juozas Guobys, Antanas Janušauskas, Petras Jurkiūnas, Domas Karalius, Povilas Kugis, Jurgis Kupstas, Kostas Lukoševičius, Juozas Marcinkevičius, Adolfas Martusevičius, Juozas Mazeliauskas, Juozas Sikorskas, Leonas Šostakauskas, Liudas Valentukonis, Juozas Valukonis, Mykolas Zimnickas, Antanas Žukauskas.
Pomysłodawca i autor tablic pamiątkowych – Vilius Kavaliauskas. Tablice powieszono na prętach ogrodzenia cmentarza przykościelnego.
https://lazdijai.lt/lit/Budvietyje-atidengtos-nepriklausomybes-kovu-ir-vyties-kryziaus-kavalieriu-atminimo-lentos/4836373#
09.05.2018 r. posadzono dąb „Nielegalnym kolporterom książek okolic wsi Budwiecie”, upamiętniając Dzień Odzyskania Prasy, Języka i Książki. Uczestniczyli przedstawiciele administracji samorządu rejonu łoździejskiego oraz delegacja z gminy Puńsk. Dąb posadzono w zagrodzie Teresė Jotautienė (ul. Bažnyčios 4).
W 2018 r. założono Izbę Pamięci nielegalnego kolportera książek Jonasa Kaluškevičiusa, który mieszkał w tym domu (obecnie ul. Bažnyčios 4) w latach 1888–1940. O upamiętnienie nielegalnego kolportera książek zadbali jego wnukowie: Benjaminas, Jonas Burkvydas, Teresė Salomėja oraz prawnuczkowie rodzin Aureliji i Živilė.
08.08.2019 r. przy pomniku „Ludziom okolic wsi Budwiecie poszkodowanym podczas okupacji Litwy” na oddzielnej kolumnie przymocowano tablicę pamiątkową poświęconą podziemnemu wydawnictwu „Aušra”.
„Aušra” – podziemne czasopismo wychodzące w okupowanej Litwie w latach 1975–1988 jako kontynuacja litewskiego pisma „Aušra” wydawanego w latach 1883–1886. Pisano w nim o prześladowaniu wierzących na Litwie, politycznym i kulturowym ludobójstwie Litwinów, konfiskacie literatury, fałszowaniu historii, wzywano do oporu przeciwko rusyfikacji i wynarodowieniu oraz publikowano poezję więźniów i zesłańców. Pierwsze 4 numery redagował ks. Sigitas Tamkevičius. Od numeru 5 (około 30 numerów w latach 1977–1985) „Aušrę” wydawał, redagował i drukował w Budwieciach ksiądz Lionginas Kunevičius.
23.09.2020 r. pracownik starostwa Budwiecie, Gintautas Kalinauskas, został zobowiązany do sprawowania opieki i konserwacji obiektów wartości kulturowych znajdujących się na terenie dawnej zagrody dworskiej w Budwieciach oraz na pozostałym terytorium wsi Budwiecie. W opisie stanowiska (rozdział III, pkt 5.9) wskazano: „porządkuje i opiekuje się obiektami wartości kulturowych znajdującymi się w starostwie”. Opiekunka cmentarzy starostwa Budwiecie, Lilija Matuzienė, została zobowiązana do zapewnienia porządku i czystości na starym i nowym cmentarzu w Budwieciach.
Zarządzenie dyrektora administracji samorządu rejonu łoździejskiego z dnia 26 września 2020 r. nr 10V-897.