Gintaras Lučinskas
Litewska Armia Wolności (LLA) – prekursorem wojny partyzanckiej w Dzukii
Bądźcie pewni – znów zjawi się wielu i wielkich dowódców,
gdy przyjdzie czas korzystać z owoców walki.
Na razie jest nam tylko przeznaczone te owoce zdobyć.
Kazys Veverskis-Senis
Często słyszymy z ekranów telewizyjnych, czytamy w prasie i internecie, że na Litwie bojownicy o wolność (partyzanci) pojawili się jesienią 1944 roku, kiedy sowieccy okupanci zaczęli mobilizować mężczyzn do Armii Czerwonej. To nie odpowiada prawdzie, ponieważ pierwsze oddziały partyzanckie zorganizowały się w latach 1940–1944 z Frontu Aktywistów Litwy, Litewskiej Armii Wolności i innych organizacji podziemnych.
Na Litwie działało wiele organizacji narodowego oporu, których głównym celem było odzyskanie niepodległości utraconej w 1940 r. Najważniejsze z nich to: Front Aktywistów Litwy (LAF, organizator Powstania Czerwcowego w 1941 r.); Litewska Armia Wolności (LLA, utworzona 13 grudnia 1941 r.); Związek Bojowników o Wolność Litwy (LLKS, 26 grudnia 1940 r.); Związek Obrońców Wolności Litwy (LLGS, 1942 r.); Najwyższy Komitet Wyzwolenia Litwy (VLIK, 25 listopada 1943 r.); Wspólny Demokratyczny Ruch Oporu (BDPS, 6 czerwca 1946 r.); Najwyższy Komitet Odbudowy Litwy (VLAK, 10 czerwca 1946 r.); Litewski Ruch Walki o Wolność (LLKS, utworzony na zjeździe dowódców partyzanckich całej Litwy w dniach 2–22 lutego 1949 r.). LLKS był najbardziej autorytatywną organizacją narodowego oporu. W warunkach okupacji i wojny partyzanckiej Rada LLKS była najwyższym organem politycznym narodu, kierującym polityczną i wojskową walką wyzwoleńczą narodu, a przewodniczący prezydium Rady pełnił obowiązki Prezydenta Republiki.
W latach okupacji nazistowskiej organizacje oporu działające w podziemiu stosowały taktykę biernego oporu. Na początku II wojny światowej liczono na to, że bolszewizm, największy wróg naszego narodu, zostanie rozbity, dlatego przeszkadzanie nazistom wydawało się niewłaściwe. Jednakże ruch oporu dążył do pomocy rodakom w zorientowaniu się w nazistowskiej polityce, niewierzeniu w ich propagandy, unikania współpracy wojskowej, służby pracy Rzeszy, starania się o przetrwanie do końca wojny z jak najmniejszymi stratami, mając nadzieję, że Zachód dotrzyma praw narodów do swobodnego samostanowienia ogłoszonych 14 sierpnia 1941 r. w Karcie Atlantyckiej. Notabene, Kartę Atlantycką 1 stycznia 1942 r. podpisał również Związek Radziecki. Niestety, w wielkiej polityce Zachód nie dotrzymał obietnic i pozostawił okupowane państwa na łaskę losu…
Utworzenie Litewskiej Armii Wolności
Wśród organizacji oporu ważną rolę odegrała Litewska Armia Wolności. To właśnie LLA była organizatorką partyzanckiego, zbrojnego oporu przeciwko czerwonym okupantom. LLA została założona jako organizacja wojskowa do walki z okupacją nazistowską. Założycielem LLA był student Wydziału Prawa, por. Kazys Veverskis. Opierając się na programie LAF, stworzył program LLA, który był lakoniczny, prosty, jasny i akceptowalny dla każdego uczciwego Litwina. Organizację założyli por. Kazys Veverskis, Pranas Veverskis, por. Lionginas Švalkus, por. Pranas Gailiūnas, por. Edvardas Jaloveckas, por. Adolfas Eidimtas, por. Domas Matutis, Jonas Žukas. Później do LLA dołączyli gen. Motiejus Pečiulionis-Miškinis, kpt. Juozas Čeponis-Tauragis, Petras Bartkus-Žadgaila, kpt. Albinas Karalius-Varenis, inż. B. Snarskis-Šnairys, kpt. Juozas Kasperavičius-Visvydas, kpt. Juozas Krikštaponis, Vytautas Šniuolis-Svajūnas, kpt. Afanasijus Kazanas i jego syn por. Mykolas Kazanas-Mutka, por. Adolfas Kubilius, Vladas Montvydas-Žemaitis, viršila Jonas Misiūnas-Žalias Velnias, nauczyciel Juozas Šibaila-Merainis, mjr Bernardas Kaletka-Senis, por. Danielius Vaitelis-Briedis, kpt. Jonas Žemaitis-Vytautas, Leonas Vilutis-Arūnas, mjr Jonas Semaška-Liepa, płk Pranas Budraitis i inni. Trzon LLA, sztaby, tworzyli i dowodzili nimi oficerowie armii litewskiej, odczuwający urazę i częściowo winę za to, że w 1940 r. nie stawiono oporu, i nie chcący dłużej słuchać rozkazów tchórzliwych i chwiejnych polityków. Wśród patriotów, zwłaszcza młodszych oficerów i podoficerów, LLA była bardzo popularna. Twórcy LLA odrzucili jakąkolwiek współpracę z nazistami, nie wierzyli, że Niemcy pomogą Litwie odzyskać niepodległość. Dowódcy LLA orientowali się na państwa zachodnie, licząc, że Anglicy i Amerykanie pod koniec wojny utworzą koalicję z Niemcami i zniszczą Związek Radziecki. W rezultacie Litwa miałaby odzyskać niepodległość. LLA przygotowywała się, gdyby nastąpiły sprzyjające okoliczności, do zbrojnego wywalczenia wolności. Włączanie w szeregi LLA odbywało się poprzez osobiste znajomości. Każdy nowy członek wciągał do organizacji 2–3 zaufane osoby. Szeregi LLA szybko rosły. W połowie 1944 r. LLA liczyła około 10 000 członków. Konspirację organizacji zapewniał system trójek. Na całej Litwie LLA działała według jednolitego schematu strukturalnego – przy jego tworzeniu wykorzystano doświadczenie armii litewskiej. LLA w Wilnie miała nielegalną drukarnię, w której drukowano biuletyn „Karinės ir politinės žinios”. Biuletyn był wydawany co dziesięć dni w nakładzie 500–1000 egzemplarzy. Działalność LLA dzieli się na 3 etapy: 1941–1943 – antynazistowski, 1944 – przejściowy i 1945–1946 – antysowiecki.
W 1942 r. LLA była w fazie tworzenia i wyglądała następująco: Sztab Główny – okręgi (często obejmowały terytorium powiatu). Na początku 1943 r. sztaby okręgów, zgodnie z rozkazem, miały być złożone z 3 sekcji: wywiadowczej, organizacyjnej i gospodarczej. W pierwszej połowie 1943 r. utworzono 4 okręgi: wileński (dowódca – por. K. Veverskis-Senis), kowieński (dowódca – płk J. Liorentas, później mjr B. Svilas), szawelski (dowódca – kpt. A. Eidimtas) i poniewieski (dowódca – kpt. Sakalas-Sakalauskas). Nieco później utworzonym okręgiem telszewskim dowodził płk Ipolitas Žulys (który później został agentem KGB).
W sprawie założenia okręgu LLA w Olicie
Do okręgu kowieńskiego należały okręgi (apylinkės – obejmowały terytorium powiatu) Kiejdany, Kowno, Rosienie, Szaki, Wyłkowyszki, Mariampol, Olita i Sejny (Łoździeje). Gminy (valsčiai) powiatów podzielono na rejony (rajonai) i oddziały (daliniai).
W Dzukii nie było tak sprzyjających warunków dla działalności LLA, jak w innych regionach Litwy. Brakowało wystarczającej liczby inteligencji wojskowej, ponieważ w latach 1920–1939 znaczna część regionu Dajnawa była okupowana przez Polaków. To kres Litwy, oddalony od dużych miast i działających tam centrów podziemnych.
Według danych historyka Algisa Kašėty, w 1943 r. dowódcą okręgu LLA w Olicie był Zinkevičius. Bezpośredni kontakt z por. K. Veverskisem utrzymywał organizator i dowódca gminy Orany LLA, Kuzma, a jego zastępcą był księgowy Leinavičius. W gminie Merecz członkami LLA byli prawie wszyscy urzędnicy samorządowi: wójt Jonas Šukys, sekretarze Jonas Barysas i Augonis, komendant policji Stasys Ignotas, wachmistrz Talandis, dyrektor progimnazjum Kazimieras Valiukas, technik drogowy Juozas Nenartonis, wielu sołtysów. Działalność LLA rozpoczęła się tu już latem 1942 r., kiedy lokalna organizacja potajemnie skupowała broń od ludności. Poskramiano nazistowskich kolaborantów, broniono się przed rabującymi sowieckimi dywersantami. Okręgiem LLA w Sejnach dowodził por. Kazys Batūra, z działalnością LLA związani byli policjant Ptakauskas ze wsi Mizarai, Jonas Stačiokas. Zimą 1943–1944 r. jeden z twórców LLA, por. L. Švalkus, przeniósł się z Wilna do pracy w litewskim komitecie w Grodnie, później uczył w powiecie sejneńskim. Członek organizacji w gminie Urdomin, K. Černiauskas, pracujący jako księgowy w szkole rolniczej w Kirsna-Ostrów często przywoził motocyklem z Kowna podziemną prasę LLA. W gminie Kopciowo dowodził kpt. A. Rugys, do organizacji należał nauczyciel S. Skrabulis, w gminie Wiejsieje – nauczyciele J. Selickas-Seliūnas i V. Ūsas, podof. Stasys Soroka, Šernas ze wsi Paveisiejai, w Łoździejach – księgowy leśnictwa J. Lazauskas, F. Stankevičius.
Pod koniec lipca 1944 r. cała Dzukia była już zajęta przez oddziały Armii Czerwonej. Większość dowódców LLA z Dzukii znalazła się w Prusach Wschodnich, a później wycofała się na Zachód. Można tylko przypuszczać: najwyraźniej w obliczu zbliżającego się frontu stracili kontakt z dowództwem głównym LLA i wycofali się z własnej inicjatywy, a rozkaz wycofania się na Żmudź i przygotowania się tam do walki do nich nie dotarł.
Wspomnienia o sekcji miejskiej LLA w Olicie
Nie udało się znaleźć dokładnych danych, kiedy założono LLA w mieście Olita. Świadkowie, którzy uczestniczyli w działalności LLA, wspominają początek 1943 r. Twierdzą, że sekcja miejska LLA w Olicie została założona na początku marca 1943 r. Na spotkaniu spotkało się, poznało i złożyło przysięgę uczestnictwa w realizacji programu LLA około 25 ówczesnych nauczycieli i uczniów seminarium nauczycielskiego w Olicie, gimnazjum i Szkoły Rzemiosł. Byli tam obecni Adolfas Ramanauskas-Vanagas, Lionginas Baliukevičius-Dzūkas, Juozas Gegužis-Diemedis i inni przyszli dowódcy i bojownicy Okręgu Partyzanckiego „Dainava”. Należy przypuszczać, że świadkowie tych wydarzeń mówią o założeniu jednostki okręgowej LLA (powiat olicki) rejonu (miejskiego lub gminnego).
Akademik Antanas Kudzys (ur. 1925, żyjący w Wilnie) pisze we wspomnieniach:
W roku szkolnym 1942–1943 uczyłem się w gimnazjum w Olicie. Zimą 1943 r. podczas przerwy lekcyjnej zagadnął mnie nauczyciel wychowania fizycznego i przygotowania wojskowego z Seminarium Nauczycielskiego w Olicie, por. rezerwy (nazwiska nie pamiętam), który zaprosił mnie do udziału w tajnym spotkaniu, które miało się odbyć w Olicie, przy ulicy Lelijų (obecnie nr 31), w niedokończonym domu zbudowanym z bloków betonowych. Przybywszy na spotkanie, zastałem około 25 mężczyzn w wieku od 18 do 30 lat. Spotkaniu przewodniczył nieznany przybyły mężczyzna (wydaje się, że o nazwisku Kubilius), a także wspomniany nauczyciel. Uczestnicy spotkania zostali poinformowani o możliwej drugiej okupacji bolszewickiej i przygotowaniach do stawienia jej oporu. Ogłoszono, że w Wilnie założono podziemną organizację Litewska Armia Wolności (LLA), a to spotkanie ma na celu utworzenie sekcji miejskiej w Olicie. Następnie przed krzyżem zostaliśmy zaprzysiężeni do udziału w działalności LLA i uczestnicy spotkania, wśród których było około 10 nauczycieli i uczniów Seminarium Nauczycielskiego w Olicie, rozeszli się. Niespodziewanie w marcu 1943 r. zakończył się rok szkolny i po egzaminach maturalnych wróciłem do rodzinnej miejscowości Sereje. Zacząłem pracować jako nauczyciel w szkole podstawowej w Noragielach, po dwóch miesiącach zwolniło się miejsce nauczyciela w szkole podstawowej w Serejach. Razem z innymi nauczycielami nocami patrolowaliśmy uzbrojeni Sereje, chroniąc mieszkańców przed atakami czerwonych partyzantów. Gdy Niemcy opuścili Litwę, utrzymywaliśmy kontakt z organizującymi się partyzantami litewskimi. Chroniąc się przed żołnierzami garnizonu pograniczników NKWD i batalionami niszczycielskimi stacjonującymi w Wiejsiejach, ukrywałem się w ukrytej w rodzinnej miejscowości kryjówce, a w czerwcu 1945 r. wyjechałem do Kowna, uczestniczyłem w kursach doskonalenia dla nauczycieli i wstąpiłem na Uniwersytet Witolda Wielkiego. Tam uczestniczyłem w działalności partyzantów rezerwowych LLA zorganizowanej przez Jonasa Poškusa-Rolandasa.
Dzięki Związkowi Bojowników o Wolność Litwy oraz Związkowi Więźniów Politycznych i Zesłańców postawiono pomniki i krzyże w tych wiejskich i leśnych miejscach, w których walczyli i ginęli partyzanci powojenni. Jednakże w miastach litewskich brak nie tylko pomników, ale i tablic pamiątkowych upamiętniających Bojowników o Wolność. Tak jakby w latach okupacji nazistowskiej i sowieckiej w miastach nie było organizacji podziemnych i walk.
Adolfas Kavaliauskas (ur. 1923, żyjący w Wilnie) pisze we wspomnieniach:
Wiosną 1943 roku (pod koniec lutego lub na początku marca) zostałem zaproszony przez kolegów z gimnazjum na spotkanie w Olicie, przy ulicy Lelijų (numeru domu nie pamiętam). Nie wiedziałem o celu spotkania. Po przybyciu zastałem zgromadzonych około 20 osób w moim wieku lub starszych (tylko mężczyźni). Nie znałem wszystkich. Większość stanowili wykładowcy i uczniowie Seminarium Nauczycielskiego w Olicie, mniej przedstawicieli gimnazjum i Szkoły Rzemiosł w Olicie. Pamiętam kilku: Algirdasa Kavaliauskasa (z miejscowości Sereje), Jonasa Morkeliūnasa, Vladasa Rėklaitisa, później spotkanego w oddziale partyzanckim Antanasa Morkeliūnasa-Labutisa. Spotkaniu przewodniczyli przedstawiciele Seminarium Nauczycielskiego w Olicie. Rozmawiano i dyskutowano: o ówczesnej sytuacji politycznej i przebiegu wojny, poinformowano, że dowództwo wojsk niemieckich zintensyfikowało werbunek młodzieży litewskiej do wojska niemieckiego, nie wykluczano też użycia siły; o przesłankach wskazujących, że mogą pojawić się warunki do walki o wolność Republiki Litewskiej i że trzeba się do tego przygotować; o gromadzeniu i przechowywaniu broni; o kontaktach z młodzieżą wiejską. Spotkanie zakończyło się krótką przysięgą, której słów nie pamiętam, ale trzeba było wybrać: czy popieramy program i założenia LLA, czy nie.
Izabelė Skliutaitė-Navarackienė (ur. 1925, żyjąca w Druskiennikach) wspominała:
Od jesieni 1941 r. uczyłam się w Seminarium Nauczycielskim w Olicie. W 1942 r. nauczyciel Konstantinas Bajerčius założył tam podziemną organizację „ateitininkai” Nauczyciele obserwowali uczniów, którym można ufać, i zapraszali ich do organizacji. Przywódcami „ateitininkai” byli nauczyciele Juozas Mičiulis, Kazys Batūra, Leokadija Batūraitė-Matusevičienė, Adolfas Ramanauskas. Należałam do grupy, w której były: Onutė Vyšniauskaitė (ze wsi Būda, gm. Oława), Onutė Lekavičiūtė (z miejscowości Oława), Anelė Ražanskaitė (ze wsi Kurnėnai) i Anelė Jarmalaitė. Wiedzieliśmy o innych „ateitininkai”, ale nie mieliśmy prawa o tym rozmawiać. Pamiętam, że do „ateitininkai” należeli jeszcze uczniowie Jonas Šarakauskas, Kostas Urmanavičius, Juozas Ambrulevičius, Juozas Jakavonis. Inni byli jako wspierający. K. Bajerčius organizował działalność krajoznawczą, aby poznać swój kraj, rodzinne strony: sadziliśmy drzewa, zbieraliśmy folklor, dyskutowaliśmy na lekcjach historii. Z nauczycielami często jeździliśmy do miasteczek (Punia, Rumbonys, Kryksztany, Udria, Niemonajcie, Daugi, Birsztany i in.) i wsi, obserwowaliśmy sytuację, przekazywaliśmy informacje mieszkańcom, gdy Niemcy zaczynali łapać młodzież do przymusowych robót w Niemczech lub do wojska. Na początku lata 1942 r. żandarmeria niemiecka aresztowała uczniów Antanasa Pigagę, Antanasa Volungevičiusa i Taladisa i zamknęła ich w areszcie, zamierzając wywieźć do Niemiec. Nauczyciele K. Bajerčius i J. Mičiulis starali się ich uwolnić, a ja z Anelė Ražanskaitė, poszłyśmy ich odwiedzić i przekazałyśmy do celi brzeszczot. Uciekli w nocy i całe lato mieszkali w mojej rodzinnej wsi Dvarčėnai (gm. Daugi), a jesienią wrócili do seminarium kontynuować naukę. Pewnego razu, żeby ukryć  ich przed żandarmami niemieckimi, przewiozłam ich łodzią na wyspę na jeziorze Didžiulis, gdzie mieszkali przez kilka dni. Wiosną 1943 r. jako bardziej aktywni, zdecydowani „ateitininkai” zostaliśmy przyjęci w szeregi LLA. Około 10 uczniów seminarium złożyło przysięgę w kościele parafialnym w Rumbonys (gm. Olita). Seminarium Nauczycielskie stało się ważnym centrum antynazistowskiego oporu w Dzukii. W mieszkaniu nauczyciela K. Bajerčiusa, przy ulicy J. Basanavičiaus, Kazys Veverskis-Senis (przyjechał 2 razy, a my nazywaliśmy go młodym staruszkiem) zapoznał nas z programem i statutem organizacji LLA. Instruował, jak postępować w warunkach podziemnych, przywoził podziemną prasę, wymagał przestrzegania konspiracji. Cel był jasny – oddać Ojczyźnie wszystko, co człowiek jest winien oddać, broniąc języka, ziemi i wolności. I nie zawiedliśmy naszych dowódców. Obowiązek – święty, i wypełnialiśmy go. Szliśmy tam, gdzie nas posyłano, robiliśmy to, co było potrzebne narodowi. Pole działania było szerokie: to i odwiedzanie aresztowanych w aresztach, wyjaśnianie obecnej sytuacji politycznej, ukrywanie mężczyzn przed łapankami do robót w Rzeszy. Dobrze wiedzieliśmy, że Niemcy mają swoje plany i dążą innymi metodami do zniszczenia Litwy. Wydarzenia historyczne w latach 1940–1944 dowiodły, że młodzież potrafi kochać swój kraj, wolność i wie, jak poświęcać się dla tych ideałów. Trudne próby nas nie przestraszyły, ale wzmocniły wiarę w siebie. Zrozumieliśmy, że z żadnym wrogiem nie można się przymilać. Prędzej czy później znajdzie sposób, żeby cię zniszczyć. Dlatego nasi dowódcy dążyli do tego, abyśmy wytrwali i przetrwali lata wojenne 1944 roku z jak najmniejszymi ofiarami ludzkimi. Gdy Sowieci ponownie okupowali, LLA zorganizowała opór partyzancki. My żyliśmy legalnie, a inni przeszli do nielegalności – stali się partyzantami. Należałam do legalnie żyjącej grupy partyzantów „slapukai” (dowódca K. Bajerčius-Garibaldis). Utrzymywałam kontakty między oddziałami partyzanckimi Žaibasa, Laimutisa i Vanagasa. Miałam pseudonimy Ramunė i Jūratė. Rozpowszechniałam antysowiecką prasę, powielałam odezwy na maszynie do pisania. Aresztowano mnie podczas egzaminów – 23 czerwca 1946 r., więziono w Olicie, Wilnie. 19 października 1946 r. sąd trybunału wojskowego skazał mnie na 10 lat łagru i 5 lat zesłania. Byłam więziona w łagrach w obwodach kemerowskim i karagandyjskim. W 1955 r. wróciłam na Litwę.
Mało jest tylko słowami kochać Ojczyznę. Ważne jest przywrócenie szacunku dla historii, języka, kultury, pomników narodu i człowieka.
Działalność oporu Litewskiej Armii Wolności w Dzukii
O przygotowaniach do aktywnego oporu przeciwko drugiej okupacji sowieckiej i odzyskania niepodległości świadczą plany LLA: zbrojne utrzymanie części terytorium, ogłoszenie na nim niepodległości i stamtąd organizacja dalszego oporu; negocjacje z Rosjanami (przy pośrednictwie państw Zachodnich) w sprawie wycofania armii z Litwy. Jeśli tych planów nie udałoby się zrealizować, rozkazano przejść do podziemia, zorganizować wydawanie i rozpowszechnianie prasy, łączność radiową i czekać na decyzje Konferencji Pokojowej.
1 lipca 1944 r. w organizacji LLA ogłoszono gotowość bojową: wszyscy jej członkowie, zdolni do użycia broni, mieli przejść do zgrupowań partyzanckich „Vanagai” rozmieszczonych w lasach. Organizacja została podzielona na dwie jednostki: sektor operacyjny (VS), nazwany „Vanagai”, i sektor organizacyjny (OS). „Vanagai” – to uzbrojeni partyzanci, prowadzący wojnę pozycyjną lub partyzancką; OS – partyzanci rezerwowi, mający zaopatrywać sektor operacyjny w żywność, transport, informacje, łączność.
W sierpniu–wrześniu 1944 r. w Południowej Litwie pracę organizacyjną i rozpoczęcie lub wznowienie działalności partyzantów LLA utrudniała i przez pewien czas uniemożliwiała bliskość linii frontu. W październiku w gminach Simno, Merecz, Oława działalność partyzancką zaczął organizować łącznik centralnego dowództwa LLA (w Kownie) Antanas Stačiokas-Liepa, wysłany z potrzebnymi instrukcjami do lasów powiatu olickiego. Jego zadaniem było utworzenie grupek partyzanckich w każdej gminie, połączenie ich w jednostki bojowe i dowodzenie nimi. W pierwszej połowie 1945 r. sztab okręgu LLA w Olicie składał się z niewielkiej grupy członków LLA działających w podziemiu oraz Jonasa i Vladasa Pielikiai, którzy wycofali się z Taurogów z powodu zagrożenia aresztowaniem. Ten ostatni dowodził podziemną grupą około 13 uczniów gimnazjum w Olicie: członkowie LLA zbierali dla partyzantów leki, przedmioty. W maju 1945 r. szefem sztabu partyzanckiego okręgu LLA w Olicie został Vincas Kukys-Šilas, który wycofał się z Wilna. Pierwsi organizatorzy LLA i dowódcy partyzanccy w Dzukii – Juozas Matukevičius-Vilkas, por. Boleslovas Šimkonis-Šarūnas, Antanas Kušlys-Vilkas – zginęli na początku 1945 r. Dwa zgrupowania Okręgu Dainava – Šarūnas i Dzūkai – na początku walk działały pod sztandarem LLA, i dopiero w czerwcu 1945 r. partyzanci z Dzukii zerwali kontakty z LLA i działali całkowicie samodzielnie. Częste aresztowania legalnie żyjących dowódców i szeregowych członków LLA pogorszyły kontakty ze zbrojnym podziemiem, zmniejszyło się wzajemne zaufanie. Utrzymanie starych struktur LLA i LF „Kęstutis”, nie mając wpływowych i autorytatywnych osób do kierowania rozwijającym się ruchem partyzanckim, czyniło bezcelowym tendencję dzukijską do tworzenia jednostek partyzanckich, rezygnując z formalnego uznania którejkolwiek organizacji i nazywając się po prostu „partyzantami litewskimi”. Dla patriotycznie nastawionej młodzieży wiejskiej, zdecydowanej walczyć o niepodległość Litwy, nie było tak istotne, jak nazywa się jej organizacja wojskowa.
W obliczu zbliżania się frontu do Litwy latem 1944 roku przyspieszyło zjednoczenie organizacji podziemnych. Odbywało się to najczęściej z inicjatywy LLA, która przejmowała dowództwo. Pod koniec lipca utworzono Komitet Obrony Litwy (LGK), skupiający różne organizacje oporu na rzecz jednego celu – walki z okupacją sowiecką. Przewodniczącym Komitetu został K. Veverskis-Senis, członkami gen. M. Pečiulionis-Miškinis, inż. B. Snarskis-Šnairys, którego wkrótce zastąpił ks. B. Jurgutis. LLA stała się organizacją zbrojnego oporu całego narodu, a LGK przejął polityczne funkcje VLIK. Dowództwo LLA zabroniło swoim członkom wycofywania się na Zachód, żądało, aby wszyscy pozostali walczyć z okupantami na Litwie, zachęcało do wstępowania w szeregi partyzantów „Vanagai” LLA. „Vanagai” stali się prekursorami wojny partyzanckiej na Litwie. Wciąż liczono na to, że alianci Zachodni odważą się bronić Europy Środkowej przed czerwoną zarazą. Niestety… Po rozpoczęciu zaciętej wojny partyzanckiej z sowieckimi okupantami, rola LLA została zapomniana. W historii opór narodu wobec okupantów pozostał pod nazwą partyzantów litewskich, działalność LLA w historii niejako ustała.
Co przeszkadza w powieszeniu tablicy pamiątkowej w Olicie?
Spośród wszystkich narodów podbitych przez Związek Radziecki, narodowy opór przeciwko okupantom był najostrzejszy na Litwie. Dowódcy zbrojnego oporu nie tylko prowadzili operacje bojowe, ale także mieli wizję wolnej Litwy, której istota niejednokrotnie została wyłożona w różnych dokumentach programowych. Po raz ostatni wizja niepodległej Litwy została potwierdzona w deklaracji prezydium Rady LLKS 16 lutego 1949 r. Szkoda, że po odzyskaniu wolności ta wizja pozostała tylko wizją…
Założenie i działalność LLA w okręgu olickim nie są szczegółowo badane. Akademik A. Kudzys retorycznie pytał: Co przeszkadza w powieszeniu tablicy pamiątkowej w Olicie, przy domu nr 31 na ulicy Lelijų, gdzie w 1943 r. założono sekcję miejską LLA w Olicie? Brak środków? A może najważniejsze jest to, że zachowanie dziedzictwa historycznego nie obchodzi władz miasta?
Bibliografia
1. Blaževičius, K. „Lietuvos laisvės armija okupacijų metais”, XXI amžius, 2003 09 17, nr. 71, p. 7.
2. Grabauskas-Karoblis, G. „Lietuvos laisvės armijos kovų keliais”, XXI amžius, 2010 07 16, nr. 54; Už laisvę, nr. 4, p. 1.
3. Kasparas, K. 2002. Lietuvos Laisvės Armija, Kaunas, p. 53, 61–66, 74–79, 83–87, 127, 140, 187–190, 193, 278–279.
4. Kašėta, A. 1995. „Antisovietinio ginkluoto pasipriešinimo ištakos Dzūkijoje (Lietuvos Laisvės Armija)”, in: Laisvės kovų archyvas, t. 15, Kaunas, p. 5–14.
5. Kudzys, A. „Kas trukdo pakabinti memorialines lentas”, Laisvas laikraštis, 2009 11 18–24, nr. 44, p. 16.
6. Kuodytė, D. 1995. „Lietuvos Laisvės Armija ir jos reikšmė pokario pasipriešinimui”, in: Laisvės kovų archyvas, t. 14, Kaunas, p. 5–13.
7. Lukšas, A. „Įžiebę pasipriešinimo ugnį”, Lietuvos žinios, 2010 11 19, nr. 265, p. 14–15.