Gintaras Lučinskas
Rosyjscy osadnicy w gminie Oława w II połowie XIX w.
W latach 1863–1864 podczas powstania mieszkańcy gminy Oława nie tylko sympatyzowali z powstańcami, ale także sami przyczynili się do powstania. W lasach Daugi i Oława gromadziły się oddziały powstańców. Pokonani przez siły wroga, wycofywali się przez Daugi do Zeniemnia. Rosjanie, chcąc szybciej zlikwidować powstańców, w majątku Biała Oława zbudowali duże drewniane koszary i inne zabudowania gospodarcze. Budować mieli ziemianie na własny koszt, jedynie pod rosyjskim nadzorem. Kiedy koszary zostały ukończone, skierowano do nich z okolicznych wsi oddziały kozackie, które do tej pory kwaterowały u miejscowej ludności i wyrządzały jej wiele krzywd. Przez las Daugi–Koleśniki kozacy wycięli szeroki pas, a następnie patrolowali go. Po zakończeniu powstania wielu ziemian straciło swoją ziemię, spora część podejrzanych została zesłana na Syberię, a na ich miejsce przesiedlono rosyjskich osadników.
Po stłumieniu powstania antyrosyjskiego w latach 1863–1864 na Litwie, zintensyfikowano politykę rusyfikacji w różnych dziedzinach życia: zakazano litewskiej prasy czcionkami łacińskimi, przestano przyjmować do służby państwowej osoby pochodzenia miejscowego – katolików, ograniczano działalność gospodarczą miejscowych ziemian – katolików, w celu podkopania ich siły ekonomicznej i osłabienia wpływów politycznych i kulturalnych. Jednocześnie zintensyfikowano osadnictwo. Rosyjscy osadnicy rozprzestrzenili się w miastach, a także planowo zasiedlano ich na wsi – w skonfiskowanych majątkach powstańców oraz na gruntach państwowych. Rozdawano im ziemię, której brakowało miejscowej ludności. Tworzono odrębne osady osadników. Przesiedleńców chroniono przed asymilacją, aby nie rozpłynęli się wśród miejscowych chłopów.
Od 1 stycznia 1868 r., realizując w różnych kierunkach rozpoczęty po stłumieniu powstania w latach 1863–1864 powszechny program rusyfikacji, gmina Oława została przemianowana na gminę Aleksandrowską (upamiętniając imię ówczesnego cara Rosji Aleksandra II), a Oława – odpowiednio na Aleksandrowsk. Ludzie przyzwyczaili się nazywać gminę nową nazwą, a jej centrum po dawnemu nazywali Oławą.
Na terenie majątku Niemonajcie w gminie Aleksandrowskiej [Oława] na potrzeby zakwaterowania osadników wykorzystano ziemię z dzierżawionych farm Balninkai i Niemonajcie, którą rosyjscy urzędnicy traktowali jako wolną, chociaż miejscowi prosili o przekazanie im ziemi z tych farm.
Pierwsze wiadomości o przesiedleńcach zakwaterowanych w okolicach Niemonajć pochodzą z pisma zarządcy wileńskiej komisji lustracyjnej z 4 lipca 1867 r. do pomocnika lustratora. Do pisma dołączono listę zakwaterowywanych osób. Wskazano w niej, że na ziemiach farmy Balninkai zakwaterowano trzy rodziny rosyjskich staroobrzędowców: Grigorijusa Jakovlevasa, Sidorasa Kuznecovasa i Vasilijusa Maksimovasa. Staroobrzędowcy, także z własnej inicjatywy, przenosili się na ziemie farmy Balninkai, które po lustracji nikomu z miejscowych chłopów nie zostały przekazane. Tak w Balninkai pojawili się Ignatas Žirnovas i Filipas Lunevas, nazywający siebie wolnymi chłopami. Oni również zażądali zaopatrzenia ich w ziemię.
Bezpośrednim wykonawcą zakwaterowania rosyjskich staroobrzędowców w okolicach Niemonajć był lustrator Kunčinas. 22 maja 1868 r., w obecności wójta gminy i rosyjskich osadników, Kunčinas sporządził akt podziału i wyceny ziem z likwidowanej farmy Balninkai. Z tekstu aktu wynika, że farma Balninkai w 1867 r. została przeznaczona na „działki dla osób pochodzenia rosyjskiego, zatwierdzonych do zakwaterowania na wolnych gruntach państwowych”. Zostało to zrobione zgodnie z instrukcją ministra majątku państwowego z 23 marca 1866 r. o wprowadzeniu lustracji weryfikacyjnej w państwowych majątkach guberni zachodnich. Dla osadników utworzono tutaj 12 pełnych działek ziemi. Założono na nich 15 gospodarstw (7 pełnych, 4 połówkowe i 4 połówkowe z dodatkiem 0,25 działki). Gospodarstwa założyli tutaj osadnicy staroobrzędowcy:
1. Ivanas Kuznecovas – 13,48 dziesięciny (1 dziesięcina to 1,0925 ha),
2. Terentijus Kuznecovas – 8,96 dziesięciny,
3. Vasilijus Maksimovas – 17,93 dziesięciny,
4. Sidoras Kuznecovas – 17,93 dziesięciny,
5. Kuzma Maksimovas – 13,44 dziesięciny,
6. Jegoras Bukinas – 17,93 dziesięciny,
7. Timofejus Gribkovas – 8,97 dziesięciny,
8. Denisas Krylovas – 8,97 dziesięciny,
9. Ivanas Žukas – 8,97 dziesięciny,
10. Ivanas Babachinas – 17,94 dziesięciny,
11. Ivanas Babachinas – 17,93 dziesięciny,
12. Ivanas Worobjovas – 13,44 dziesięciny,
13. Makėjus Maksimovas – 17,92 dziesięciny,
14. Trofimas Surininas – 17,92 dziesięciny,
15. Jefimas Ribakovas – 13,44 dziesięciny.
Na życzenie osadników nowa osada natychmiast została nazwana Sviatorieczje (Šventupis). Z pozostałej ziemi folwarku Balninkai utworzono masyw o powierzchni 106,22 dziesięcin, który miał zostać wyprzedany przesiedleńcom pochodzenia rosyjskiego. Nazwa Balninkai została zachowana dla przyszłej miejscowości.
7 września 1868 r. podobna ceremonia odbyła się w pobliżu Niemonajć. Tutaj rosyjskim staroobrzędowcom rozdawano ziemię z farmy Niemonajcie i resztki z ornych gruntów wspólnych. Do tego czasu farma Niemonajcie była dzierżawiona ziemianinowi Žukauskasowi. W 1867 r. umowa dzierżawy została rozwiązana rzekomo z powodu nieprzestrzegania warunków dzierżawy przez dzierżawcę. Tutaj już wcześniej utworzono dwie osady, a ziemię podzielono na działki. Decyzją osadników, osada utworzona z ziem farmy Niemonajcie i części ornych gruntów wspólnych została nazwana Pavlovskaja sloboda (Pavlovo slabada), a osada utworzona z resztek ornych gruntów wspólnych i części znacjonalizowanej ziemi folwarku Geisčiūnai – vyselok Grigorjevka (Grigorjevkos užusienis).
W Pavlovskaja sloboda gospodarstwa otrzymało 20 rosyjskich osadników staroobrzędowców:
1. Jevstafijus Šaškovas – 19,15 dziesięciny,
2. Karpas Nedorezovas – 14,35 dziesięciny,
3. Jepifanas Romanovas – 11,15 dziesięciny,
4. Fiodoras Suchorukovas – 9,58 dziesięciny,
5. Izotas Baženovas – 9,58 dziesięciny,
6. Paramonas Šliačinas – 9,58 dziesięciny,
7. Nikolajus Beliajavas – 9,58 dziesięciny,
8. Timofejus Bulbovas – 14,35 dziesięciny,
9. Ivanas Grybovas – 14,35 dziesięciny,
10. Sidoras Terentjevas – 19,15 dziesięciny,
11. Makaras Ribakovas – 19,15 dziesięciny,
12. Prokofijus Šliačinas – 9,58 dziesięciny,
13. Artemijus Šalkinas – 14,35 dziesięciny,
14. Pavelas Mulerovas – 19,14 dziesięciny,
15. Vasilijus Gribkovas – 14,35 dziesięciny,
16. Leonidas Baženokas – 14,35 dziesięciny,
17. Jefimas Rodionovas – 19,14 dziesięciny,
18. Vasilijus Kuznecovas – 9,58 dziesięciny,
19. Fiodoras Semionovas – 9,58 dziesięciny,
20. Piotras Semionovas – 9,58 dziesięciny.
Jeszcze jedna działka o powierzchni 9,58 dziesięciny pozostała wolna. W Grigorjevce gospodarstwa otrzymali:
1. Grigorijus Jakovlevas – 18,77 dziesięciny,
2. Lavrentijus Minčonokas – 9,38 dziesięciny.
W Pavlovskaja sloboda utworzono 15,5 działki, a w Grigorjevce – 1,5 działki. Rozpoczął się trudny proces integracji przesiedleńców z otoczeniem. Wszyscy przesiedleńcy zostali zapisani jako mieszkańcy Trok. Nie zbudowali tu własnego kościoła ani nie utworzyli parafii. Należeli do parafii rosyjskich staroobrzędowców w Kowalach (okolice Żyżmor).
W tym samym czasie w gminie Oława osiedliło się więcej osadników. Powstały wioski Novonikolajevskas, Makarovka, Jakovlevka, gdzie mieszkali wyłącznie staroobrzędowcy. Sporo kolonistów osiedliło się we wsi Koleśniki.
Źródła i literatura
Jegelevičius, S. 2002. Nemunaitis ir jo parapija. I knyga. Vilnius, p. 431–433.
Kviklys, B. 1989. Mūsų Lietuva. I tomas (2-oji laida). Vilnius, p. 404–405.
Navickas, T. 1988. Alytus ir jo apylinkės. Chicago, p. 56, 185.