Gintaras Lučinskas
Domy strzelców – Twierdze Narodu
„Dom strzelców – dom społeczny. Każdy oddział strzelców ma obowiązek zbudować swój własny dom!” Taki plakat wisiał podczas zjazdu przedstawicieli oddziałów Związku Strzelców Litewskich (LŠS) w 1922 r. 1922 Po tym, jak Oddział strzelców w Przełajach otrzymał ponad 20 000 złotych ze Stanów Zjednoczonych Ameryki, zarząd centrum LŠS zgodził się przeznaczyć tę kwotę tylko na budowę domów.
W lutym 1929 r. Wydano „Statut fundacji budowy domu strzelca”. Według niego „każdy oddział strzelców musi założyć pewien dom, który byłby centrum życia kuLTLuralnego i społecznego zarówno strzelców, jak i miejscowej ludności”. Wiosną przygotowano dwa rodzaje projektów domów, które zostały wysłane do oddziałów. Później opracowano 4 projekty domów: wiejskiego i miejskiego, większych i mniejszych. Zakładano, że projekty powinny być w stylu litewskim. Wydrukowano broszury do zbierania funduszy na budowę. Aktualne stało się pytanie o działki i materiały budowlane. Przewodniczący centralnego zarządu LŠS konsuLTLował się z ministrem rolnictwa, który obiecał pomoc w pozyskaniu działek. Jednak lasu nie zgodzono się oddać za darmo, tylko zobowiązano się ułatwić warunki zakupu drewna na aukcjach. Wtedy centralny zarząd LŠS zachęcał do budowy domów z cegły, gliny, cementowej gliny, wapna i innych materiałów. W 1929 r. zorganizowano dużą zbiórkę środków na fundusze budowlane. 75 proc. pozostawało w lokalnych oddziałach, a 25 proc. przejmował centralny zarząd LŠS. Udało mu się doprowadzić do tego, że od 1932 r. Ministerstwo Rolnictwa sprzedawało materiał leśny na budowę domów strzelców tylko za połowę ceny, wykupując w ciągu pięciu lat.
Już w 1926 roku XIX Formacja Strzelców w Olicie starała się uzyskać od Ministerstwa Obrony Narodowej przekazanie jej jednego z budynków tzw. Koszar Pontonowych w Olicie I. Starania prowincji były wspierane przez zarząd centrum LŠS. W 1927 r. nadarzyła się możliwość przejęcia od Ministerstwa Obrony Narodowej dawnej cerkwi na terenie Koszar Pontonowych. W kwietniu tego samego roku Budynek nr 13 został przejęty i zaczęto go porządkować. Zarząd okręgu Olita przeznaczył na jego remont 500 LTLL. Po zakończeniu prac w budynku urządzono sztab formacji, salę do wykładów i wieczorków. W ciągu trzech lat formacja wydała 12 000 LTLL na naprawy. W celu wykonania prac zorganizowano specjalne zbiórki funduszy. Budynek jednak nadal należał do Ministerstwa Obrony Narodowej, formacja była tylko najemcą. W sprawie przekazania tego gmachu XIX Formacji Strzelców w Olicie przez kilka lat prowadzona była korespondencja z Departamentem Mieszkań Wojskowych Ministerstwa Obrony Narodowej oraz szefem sztabu LŠS. W 1931 roku Wydział Mieszkań Wojskowych Ministerstwa Obrony Narodowej wyraził zgodę na przekazanie budynku Związkowi Strzelców.
Dom Strzelców w Olicie
16 marca 1932 r. zarząd XIX Formacja Strzelców w Olicie zwrócił się do społeczeństwa Olity: „Do tej pory Oddział strzelców Olita był zakwaterowany w wynajętych domach z dala od centrum miasta i dlatego nie mógł właściwie rozwijać swojej działalności. Jeśli w centrum miasta jest wystarczająco dużo miejsca dla kin i restauracji, które żyją wyłącznie z naszego społeczeństwa, to byłoby obrazą dla honoru Litwinów, gdyby nie mieli odpowiedniego lokalu dla jedynej bezpartyjnej, litewskiej organizacji stojącej na straży narodu i państwa”. Wszyscy ludzie dobrej woli zostali zaproszeni na posiedzenie komitetu budowy domu strzelców. 2 kwietnia odbyło się pierwsze posiedzenie w sali gimnazjalnej, w którym uczestniczył zarząd XIX Formacji Strzelców w Olicie oraz przedstawiciele społeczeństwa. Został wybrany komitet budowy domu strzelców imienia pułkownika Antanasa Juozapavičiusa. Na posiedzeniu 7 kwietnia wybrano komitet wykonawczy: mjr. B. Ambraziejusa, kpt. A. Petruškevičiusa, leśniczego A. Rukuižę, technika S. Taškūnasa, nauczyciela V. Brazdžiusa. Zaplanowano dalszą działalność komitetu: zakup działki i poszukiwanie funduszy. Członkowie komitetu wykonawczego podzielili się obowiązkami: przewodniczący komitetu mjr B. Ambraziejus, skarbnik A. Rukuiža, sekretarz kpt. A. Petruškevičius, członkowie S. Taškūnas i V. Brazdžius. Mjr B. Ambraziejus energicznie zabrał się do pracy. Wspólnie ze strzelcami pułku i dowództwem oddziałów zaczął organizować zbiórki publiczne i loterie, a kobiety strzelcy – wieczory taneczne. Jednocześnie rozpoczęto poszukiwanie odpowiedniej działki pod budowę domu.
W tym czasie XIX Formacja Strzelców w Olicie posiadała już jedną działkę w centrum miasta, na rogu Rynku i ulicy Stoties. Powierzchnia tej działki była jednak zbyt mała na budowę domów dla strzelców. Poszukiwano różnych rozwiązań tego problemu. Do prezydenta miasta wystosowano wniosek o przyłączenie sąsiedniej działki, która należała do gminy. Komitet budowy domu znalazł odpowiednią działkę obok parku i postanowił zwrócić się do zarządu miasta o przekazanie jej XIX Formacji Strzelców w Olicie. W sprawie jego nabycia rozpoczęła się długa korespondencja z zarządcą gruntów rejonu Mariampola, Departamentem Gospodarki Gruntami i szefem LŠS. 8 lutego 1933 roku aktem zarządcy gruntów okręgu Mariampol XIX Formacji Strzelców w Olicie przekazano działkę o powierzchni 4000 m² na okres 36 lat. Fundusze na budowę domu strzeleckiego zbierano na kilka sposobów: poprzez zbiórki publiczne (np. oficerowie 1 Pułku Piechoty im. Gedimina przekazali 3000 LTLL), organizowanie wieczorów i majowych festynów, loterie rzeczowe.
Posiadając działkę, można było ogłosić konkurs na plan domu. Za najlepsze projekty przyznano trzy nagrody pieniężne. Do realizacji budowy zatwierdzono projekt inżyniera okręgu Olity S. Taškūnasa. On również sprawował nadzór techniczny nad budową. Plan domu został dostosowany do ukształtowania terenu działki.
Jesienią 1936 roku w komitecie budowy wprowadzono zmiany. Przewodniczący komitetu A. Rukuiža wyjechał na stałe do Kowna. Wówczas obowiązki przewodniczącego przejął komendant miasta i okręgu, ppłk B. Basiulis. Mjr B. Ambraziejus również opuścił Olitę; jego obowiązki przejął zastępca komendanta kpt. D. Jėčys. Pomimo zmian w komitecie prace budowlane nie zostały zatrzymane i były kontynuowane w szybkim tempie. Na początku budowy zebrano ponad 12 000 LTLL w gotówce. Dzięki pomocy społecznej i pracy własnej dom został zbudowany. Wszystkie sprawy związane z budową prowadził kpt. D. Jėčys.
Z przodu domu strzeleckiego znajdowały się dwie sale. Wchodząc od ulicy, drzwi prowadziły do przedpokoju górnej sali. Z przedpokoju szerokie drzwi wiodły do sali, w której znajdowała się duża scena. Sala mogła pomieścić ponad 500 osób. Z tego samego przedpokoju, po obu stronach drzwi do sali, schody prowadziły do dolnej sali, gdzie młodzież mogła uprawiać sport, ćwiczyć i tańczyć. Z dolnej sali, przez pomieszczenie centralnego ogrzewania, przez kuchnię i magazyny można było wyjść do parku. Z górnej sali przez tylne drzwi można było dostać się do korytarza, z którego było wejście do restauracji i bufetu. Na końcu korytarza znajdowały się schody w dół do kuchni i na drugie piętro, gdzie urządzono kilka pokoi na bibliotekę, czytelnię, gry i biuro formacji. W ten sposób część domu od strony ulicy, gdzie znajdowała się sala i scena, wyglądała jak jednopiętrowa, a druga część – dwupiętrowa. Patrząc z parku, południowa część tego samego domu wyglądała na trzypiętrową, a tam, gdzie znajdowała się sala i scena – na dwupiętrową. Południowa część posiadała werandy, w których można było odpocząć i cieszyć się pachnącym powietrzem sosnowego lasu.
W latach 1936–1938 XIX Formacja Strzelców w Olicie zbudowała dom strzelców, który kosztował 200 000 LTLL i został nazwany imieniem pułkownika Antanasa Juozapavičiusa.
15 czerwca 1940 roku, po zajęciu Litwy przez Związek Radziecki, w dawnym domu strzeleckim osadziła się radziecka komendantura wojskowa, a 22 czerwca 1941 roku, wraz z rozpoczęciem wojny niemiecko-radzieckiej, budynek przejęła niemiecka komendantura wojskowa.
20 czerwca 1950 roku, po przeprowadzonej reformie administracyjnej, Olita stała się centrum rejonu, a dawny dom strzelców w Olicie został przemianowany na dom kuLTLury.
26 października 1992 roku dawny dom kuLTLury został zwrócony Związkowi Strzelców Litewskich Formacji Strzelców imienia pułkownika A. Juozapavičiusa w Olicie i jest wykorzystywany do celów strzelców i społecznych do dziś.
Dom Strzelców W Oranach
Przez I wojnę światową miasteczko Orany całkowicie spłonęło. Pozostały tylko budynki na obrzeżach oraz kilka domów zbudowanych przez wojsko rosyjskie. Ludzie żyli bardzo ściśnięci i nie było możliwości uzyskania nawet pokoju dla działalności strzeleckiej. Jedynie przez most w Oranach był możliwy kontakt między rolnikami mieszkającymi po obu stronach rzeki. Dlatego, oprócz straży granicznej, 15 października 1927 roku w Oranach został utworzony oddział strzelecki, któremu przewodził energiczny i pracowity nauczyciel Andrius Ryliškis. W grudniu w szkole zorganizowano publiczny wieczór dla społeczeństwa.
W październiku 1928 roku na dorocznym zebraniu Oddziału Strzelców w Oranach postanowiono budować dom strzelców w Oranach I. Od tego czasu podjęto zobowiązanie do zbierania funduszy na budowę domu. Intensywnie przygotowywano przedstawienia i majówki. Aby zgromadzić więcej funduszy, 18 października 1929 roku zamówiono i wydano w kłajpedzkiej firmie „Rytas” małe albumiki z widokami Oran I (12 000 egz.) oraz apele. Na zamówienie brakowało 3 500 litów, dlatego postanowiono zaciągnąć pożyczkę, gwarantując ją majątkiem oddziału Strzeleckiego: materiałem leśnym o wartości 800 litów, wapnem o wartości 400 litów i 20 tysiącami cegieł o wartości 2 600 litów. Zaplanowano wysłać do firmy „Rytas” 1 800 litów w gotówce oraz 1 700 litów wekslami z trzema terminami spłaty: 500 litów – 1 lutego 1930 roku, 500 litów – 1 marca i 700 litów – 1 kwietnia. Darowizny na albumiki i apele zaczęły napływać z różnych miejsc Litwy. Otrzymano darowizny również od osób prywatnych.
W marcu 1930 roku Oddział Strzelców w Oranach otrzymał ze Związku Strzeleckiego projekt domu strzelców, którego autorem był technik budowlany Gudzinskas. Do budowy wykorzystano cegły z rozebranych domów. Malarz Jonas Burba zaczął upiększać dom zarówno na zewnątrz, jak i wewnątrz (koszyki z kwiatami pod oknami, balustrada balkonu, kombinacja sufitu itp.). Po zakończeniu prac wykończeniowych strzelcy mieli w Oranach piękny i przestronny dwupiętrowy dom, na dole którego znajdowała się duża sala ze sceną, a na górze – kilka pokoi do spraw oddziału.
Budowa przebiegała powoli i po trzech latach – 17 września 1933 roku dom strzelców w Oranach został poświęcony. Przybyli ważni goście: przewodniczący zarządu centralnego LŠS A. Žmuidzinavičius, szef LŠS ppłk M. Kalmantas, honorowa przewodnicząca kobiet strzelców E. Putvinskienė, komendant wojskowy powiatu olickiego ppłk B. Basiulis, naczelnik powiatu olickiego M. Jurgelys, dowódca XIX Formacji Strzelców w Olicie kpt. J. Navikevičius oraz były dowódca formacji kpt. A. Petruškevičius. Wśród gości był przewodniczący zarządu oddziału strzeleckiego Kielmy Vytautas Putvinskis, 124 strzelców przybyło z sąsiednich oddziałów. Byli ludzie z okolic linii demarkacyjnej. Sprzedawano metalowe odznaki z wizerunkiem domu strzelców w Oranach.
Rewizor Armii Litewskiej w 1935 roku wycenił prace budowlane domu strzelców w Oranach na 60 000 litów. Ponieważ strzelcy pracowali bez wynagrodzenia, przewozili cegły i bale, pracowali przy budowie, robocizna znacznie potaniała. Oddział ze swojej kasy wydał na budowę około 40 000 litów, w tym różne pomocne darowizny i datki.
Po zbudowaniu domu Oddział Strzelców w Oranach wkroczył na szeroką drogę pielęgnowania kuLTLury. Co roku do Oran I z przedstawieniami przyjeżdżali aktorzy Państwowego Teatru Dramatycznego. W 1933 roku uporządkowano groby litewskich żołnierzy poległych w walce o niepodległość Litwy i pomagano w ogrodzeniu cmentarza miejskiego. Posiadali orkiestrę dętą liczącą 12 instrumentów (utworzenie kosztowało 2 293,57 litów), chór mieszany strzelców, w którym śpiewały 42 osoby, grupę aktorów, oddział kobiet strzelców, oddział młodych strzelców, bibliotekę liczącą kilkaset książek, publiczną czytelnię, w której dostępne były wszystkie gazety i czasopisma wydawane w Kownie, mocny radioodbiornik z pięcioma lampami, drużynę strażacką, szopę z narzędziami, zastawę dla 100 osób na przyjęcia, które strzelcy bezpłatnie pożyczali rodzinom strzelców. W domu strzeleckim swoje wieczory organizowali również Żydzi. Oddział Strzelców zgromadził środki na fundusz broni i posiadał w swoich zasobach 16 nowych karabinów, lekki karabin maszynowy „Brno”, kilka skrzyń amunicji oraz skrzynię granatów ręcznych.
Na początku 1934 roku zarząd XIX Formacji Strzelców w Olicie zezwolił Oddziałowi Strzelców w Oranach na rozpowszechnianie pocztówek-winiet z obrazami wspomnień bitew z Polakami, pomnika poległych żołnierzy, domu strzelców i innych zdjęć. Dochody ze sprzedaży pocztówek przeznaczano na sprawy domu strzelców.
W lipcu 1944 roku po spaleniu kościoła w Oranach w dawnym domu strzeleckim urządzono kaplicę, która przetrwała tam prawie półtora roku. Dom strzelców na początku 1948 roku stał się domem kuLTLury. Spłonął dwa razy, aż po zimowym pożarze w 1951 roku pozostały tylko zwęglone mury. Po 20 latach w tym miejscu powstał dobudowany budynek szkoły.
Dom strzelców w Mereczu
20 września 1936 roku na zebraniu Oddziału Strzelców w Mereczu postanowiono zbudować dom oddziału. Wykonanie uchwały powierzono radzie oddziału, wprowadzając do niej pięciu członków komitetu pomocniczego z prawem decyzyjnym. 23 września rada miejska Merecza przeznaczyła działkę przy ul. Nemuno, a wcześniej – 1 000 litów. Oddział Strzelców przeznaczył na fundusz budowy domu 1 200 litów. 2 października komitet budowlany domu strzelców (dowódca Oddziału Strzelców w Mereczu Jokūbas Liaudinskis, dowódca oddziału Kawalerii Strzelców w Mereczu J. Vajėga i przewodniczący Związku Narodowców w okręgu Merecz P. Žilinskas) postanowił powierzyć przygotowanie projektu domu dobremu architektowi, płacąc mu do 100 litów.
Zaplanowano budowę przestronnego budynku z piwnicą ze schronem przeciwlotniczym i składem broni (w tym czasie strzelcy przechowywali broń w pomieszczeniach posterunku policji w Mereczu, na rogu ul. Dr J. Bakšio i al. Dariaus ir Girėno). Na parterze – garaż dla strażaków o powierzchni 100 m², czytelnia o powierzchni 50 m², mieszkanie strażnika o powierzchni 30 m², bufet. Piętro – sala na 300 widzów, scena z zapleczem (podłoga obniżona kosztem garażu strażackiego). Chciano zapewnić strzelcom pomieszczenia dla sztabu (20 m²), muzeum (60 m²) oraz pokój dla innych organizacji (20 m²).
2 października 1937 roku gazeta „Lietuvos aidas” pisała: „Należy zauważyć, że w Mereczu wpływ strzelców i strażaków jest odczuwalny we wszystkich dziedzinach. Oddziałem straży pożarnej kieruje i prowadzi prace budowlane szef posterunku policji Vajėga.” W lipcu 1937 roku budowniczy Lazauskas zgodził się zbudować dom strzelców za 900 litów. 6 września rada Oddziału Strzeleckiego w Mereczu postanowiła, że każdy członek oddziału będzie pracował przy budowie jeden dzień. Na starej ul. Nemuno, w bardzo malowniczym miejscu, zbudowano przestronny drewniany dom dla strzelców i strażaków. Przy budowie dużo pracy włożyli sami strzelcy, zwłaszcza strażacy. 16 lutego 1938 roku święto odbyło się już w nowym, choć nie do końca ukończonym domu strzelców.
Dom strzelców w Mereczu spłonął latem 1944 roku podczas wycofywania się Niemców w czasie II wojny światowej.
Dom Strzelców Noruliai
W latach 20. i 30. XX wieku wieś Noruliai (w powiecie Olita gminie Merecz), położona między wsiami Pašilingė i Roduka, była twierdzą Litwy na lewym brzegu Mereczanki przy granicy z Polską. 1937–1945 Na obrzeżach wsi Noruliai, przy drodze do Druskiennik, w pobliżu piaszczystego wzgórza Straveliai, stał luksusowy dom strzelców Noruliai. To oni stanowili kuLTLuralne, patriotyczne centrum tego skrawka litewskiej ziemi w pobliżu linii demarkacyjnej.
16 października 1935 r. rozpoczęto budowę domu strzelców Noruliai, podczas której uroczyście wmurowano kamień węgielny. Pisało o tym czasopismo strzelców „Trimitas”: „Na działce strzelców było prawdziwe mrowisko. Niektórzy strzelcy przenoszą kamienie, inni ładują, kopią i sprzątają działkę. Strzelcy obiecali, że do 1 stycznia 1936 r. przekażą tyle pieniędzy, ile będą mogli przeznaczyć na budowę domów”. Budowali go sami strzelcy. Do budowy domu zdecydowano się zatrudnić tylko rzemieślnika. Pracami kierował komendant powiatowej straży granicznej strzelec A. Dubauskas. Wraz z innymi strzelcami przekazał na budowę wiele osobistych funduszy. Wybudowano dwukondygnacyjny drewniany dom strzelców pokryty blachą cynkową. Zaprojektowano w nim salę, pomieszczenia dla szkoły początkowej, kuchnię, garderobę i inne. W 1936 roku oddział strzelecki z Noruliai zorganizował 12 różnorodnych wieczorów. Pozyskane dochody przeznaczono na urządzenie domu strzelców.
20 marca 1937 założyciel domu drużyny strzelców, 97-letni strzelec Juozas Valentukevičius, zmarł we wsi Noruliai. W 1934 r. wraz z Juzė Jazukevičienė przekazał domowi strzelców działkę o powierzchni 1,5 hektara, a w 1936 r. przekazał prywatne fundusze.
7 listopada 1937 r. odbył się pierwszy wieczór w domu strzelców Noruliai, który nie był jeszcze w pełni ukończony. W ustawionej tu kaplicy co drugi weekend odprawiana była Msza św. Dom strzelców stał się stałym miejscem spotkań strzelców i okolicznych mieszkańców, a także organizowania wszelkich świąt narodowych, wieczorów i zabaw. 16 lutego 1940 r. w auli domu strzelców odbyło się ostatnie święto niepodległego państwa.
W czasie pierwszej okupacji sowieckiej dom strzelców stał nieużywany i opuszczony. Niszczał również w czasie drugiej okupacji sowieckiej. Stacjonował tu sowiecki oficer Pušečkis. Ok. 1946–1947 dom strzelców Noruliai spłonął. Przypuszcza się, że został podpalony przez litewskich partyzantów, aby nie osiedliła się tu sowiecka jednostka wojskowa.
Dom strzelców w Niedzingach
3 listopada 1932 zarząd Oddziału Strzelców w Niedzingach zwrócił się z apelem do gminy Merecz o przeznaczenie działki w pobliżu Krzyża Niepodległości pod budowę domu strzelców. W marcu 1933 r. Działka została przyznana. 3 listopada 1935 r. skontaktowano się ze strzelcem, technikiem Tamošysem Šibailasem, w celu przygotowania projektu domu. Nauczyciele powiatowi obiecali wesprzeć pieniędzmi budowę domu strzelców, a rada parafialna Merecza przeznaczyła na ten cel 300 LTL. 15 marca 1936 r. Na zebraniu Oddziału Strzelców w Niedzingach każdy strzelec zobowiązał się przekazać 10 litów. Strzelcy mogli również przyczynić się pracą, wyceniając jeden dzień pracy na 2 lity. Wycięcie lasu i transport materiału oraz kamieni postanowiono przeprowadzić w formie pomocy społecznej. Po zorganizowaniu zbiórki wśród mieszkańców z okolicy oraz loterii rzeczowej, latem 1936 roku dysponowano już kwotą 2000 litów.
30 sierpnia 1937 roku rada Oddziału Strzeleckiego w Niedzingach postanowiła zaproponować zarządowi gminy Merecz budowę mostu przez rzekę Vinkšninė w pobliżu wsi Girkalnis za kwotę 1900 litów. W ten sposób oddział mógłby zarobić pieniądze na budowę swojego domu. Na początku 1938 roku w domu strzelców zamontowano sufity, podłogi i okna oraz zainstalowano piece. 18 kwietnia, w drugi dzień Świąt Wielkanocnych, strzelcy zorganizowali wieczór już w swoim nowym domu. Interesujący program zaprezentowała trupa aktorska Gimnazjum w Olicie. Dom strzelców został otwarty i poświęcony 12 czerwca. Zaproszono strzelców z sąsiednich oddziałów, przedstawicieli innych organizacji oraz osoby prywatne. Zastępca dowódcy XIX Formacji Strzelców w Olicie kpt. D. Jėčys wręczył broń.
23 sierpnia 1938 roku rada Oddziału Strzelców w Niedzingach postanowiła wynająć jeden pokój w domu strzelców agencji pocztowej.
30 kwietnia 1939 roku na zebraniu Oddziału Strzelców w Niedzingach upamiętniono zasługi ks. K. Steberiakasa dla Związku Strzeleckiego i podjęto decyzję o umieszczeniu jego portretu w sali domu strzelców.
1 stycznia 1940 roku w domu strzelców otwarto czytelnię.
Po sowieckiej reokupacji latem 1944 roku w dawnym domu strzeleckim powstał dom kultury i biblioteka oraz punkt medyczny. Budynek zachował się do dziś, jednak nie został zwrócony Formacji Strzelców im. pułkownika A. Juozapavičiusa z powiatu olickiego.
Dom Strzelców w Przełajach
10 lipca 1932 r. strzelec Jokūbas Vaisieta przywiózł kamień węgielny pod przyszły dom oddziału strzelców. 28 listopada w kasie na ich budowę znajdowało się 600 litów; Zakupiono 215 metrów kwadratowych materiału leśnego. Dowódca oddziału J. Lukoševičius nawoływał: „Wszyscy powinni przyczyniać się do budowy domu jak jeden mąż, tak jak w obronie Przełaji przed Polakami w latach 1918-1921”. 30 stycznia 1933 r. zaczęto wieźć z lasu zakupione drewno, z planami budowy ścian aż do dachu i położenia dachu. 3 kwietnia odbyła się po raz drugi zorganizowana akcja transportu drewna z lasu. W akcji wzięło udział 13 wozów z 30 strzelcami. Z 215 metrów kwadratowych drewna nie zostało jeszcze wywiezione około 60. 26 maja zarząd XIX Formacji Strzelców w Olicie zaproponował zakup gotowego planu – projektu domu strzelców wraz z całkowitym kosztorysem, znajdującego się w centrum LŠS. Strzelcy oddziału Przełaje, pracując zimą 1934 roku w lasach państwowych, przeznaczyli 5 procent zarobków na dom strzelców. W ten sposób zgromadzono 500 LTL.
7 czerwca 1936 na zebraniu Oddziału Strzelców Przełaje ogłoszono, że Centralna Komisja Budowlana nie zatwierdziła projektu domu strzelców należącego do mieszkańców Przełaji i nie zezwoliła na budowę domów w pobliżu pomnika Witolda Wielkiego. Rada oddziału miała za zadanie przedyskutować, gdzie powinien stanąć dom strzelców.
W 1937 r. wybudowano dom strzelców i pokryto dach. Budując swoje domy, strzelcy podlegali podatkowi w wysokości 30 LTL. Największym sponsorem był agronom Jonas Jonytis ze wsi Przełaje, który przekazał 1000 LTL w gotówce, ufundował nowy gramofon i 50 płyt, kilka portretów dowódców i bardziej znanych strzelców, którzy ozdobili salę domu (w sali znalazł się również portret darczyńcy J. Jonytisa). Większe sumy pieniędzy przekazali także Z. Baublys, Makauskas, ks. J. Svirskis, V. Važgys, J. Vaisieta i inni. Kilkaset litów zostało podarowanych przez uczestników wycieczek, którzy odwiedzili wieś Przełaje.
W 1938 r. dom strzelców wraz z salą i czytelnią nie był jeszcze ostatecznie wyposażony, ale 23 października tegoż roku, dla upamiętnienia 20. rocznicy powstania Drużyny strzelców w Przełajach, został poświęcony i otwarty. W uroczystościach wzięli udział przedstawiciel LŠS V. Daudzvardas, nauczyciele V Gimnazjum Państwowego w Kownie Dambrauskas i Vasiliauskas, goście z XIX Formacji Strzelców w Olicie, Drużyny Strzelców w Mereczu ze sztandarem i orkiestrą oraz przedstawiciele Drużyny Strzelców w Niedzingach. Kaplica, w której spoczywają strzelcy V. Kaminskas i A. Dabrilka, została poświęcona przez proboszcza parafii Przełaje, księdza L. Petkelisa. Orkiestra Drużyny Strzelców w Mereczu zagrała utwór P. Vaičiūnasa „Za Poległych Strzelców”, na grobach złożono kwiaty. Później pod pomnikiem Witolda Wielkiego nauczyciele gimnazjum w Kownie wręczyli strzelcom prezent – 4 karabiny i amunicję. W uroczystości wziął udział zastępca dowódcy XIX Formacji Strzelców w Olicie kpt. D. Jėčys. Odbyła się defilada strzelców na cześć prezydenta A. Smetony i dowódcy Sił Zbrojnych Litwy gen. bryg. S. Raštikisa.
28 stycznia 1940 r na zjeździe Drużyny strzelców w Przełajach planowane było wyłożenie deskami domów strzelców, pomalowanie dachu i zamurowanie pieców. W celu zakupu desek zdecydowano się na zakup okrągłych kłód i ich pocięcie.
W auli domu strzelców wysłuchiwano wykładów, organizowano przyjęcia, na których spektakle odgrywali uczniowie szkół podstawowych.
Po ponownym zajęciu przez Sowietów latem 1944 r. dawny dom strzelców został zamieniony na dom kultury. Około 1973 roku budynek został rozebrany.
Domy strzelców w Dzukii (siedziba IX Sejneńskiego Oddziału Strzelców i XIX Formacji Strzelców w Olicie) powstały także w innych rejonach, ale wciąż brakuje o nich informacji faktograficznych i ilustracji.
w 1938 r. strzelcy litewscy posiadali 63 własne domy, których wartość wynosiła do kilku milionów litów. Dla strzelców dom ten był nie tylko kwestią wartości materialnej, ale także domem narodu. Dom strzelców był bliski wszystkim Litwinom, ponieważ Związek Strzelców, jako bezpartyjna organizacja ideologiczna, chętnie pozwalał innym organizacjom i osobom prywatnym litewskim organizować w swoich domach przyjęcia, wykłady, koncerty i inne imprezy kulturalne.
Źródła i literatura
1. Česnulis Vytautas. Varėnos krašto šauliai 1919–1940 m. Vilnius, 2008, p. 202, 203, 204, 207, 208, 211, 234, 235, 236, 237, 238, 239, 240, 242, 246, 291, 296, 301, 356, 358, 359, 361, 365, 367, 368, 369, 412, 413, 414, 415, 417, 418, 420, 421.
2. Lietuvos šaulių sąjunga valstybės ir visuomenės tarnyboje 1919–2004 m. (autorių kolektyvas). Kaunas, 2005, p. 111, 112.
3. Navickas Tadas. Alytus ir jo apylinkės. Chicago (JAV), 1988, p. 118, 120, 256, 259.
4. Petrušaitis Petras (redaktorius). Nepriklausomai Lietuvai. Chicago (JAV), 1965, p. 231, 235, 236, 239, 240.
5. Valuta Tomas. Senoji Varėna 600. Vilnius, 2014, p. 83, 96, 97.
6. Šaulių namai Varėnoje. Trimitas. 1930 m. spalio 2 d. Nr. 40, p. 832.
7. Varėna. Šaulių būrys įžengė į savo naujus namus. Trimitas. 1930 m. lapkričio 5 d. Nr. 45, p. 892.
8. Perloja. Ruošiamasi šaulių namų statybai. Trimitas. 1933 m. birželio 1 d. Nr. 22, p. 438.
9. Noruliai. Šaulių namų statybos. Trimitas. 1935 m. lapkričio 28 d. Nr. 48, p. 911.
10. Noruliai. Būrys statosi namus. Trimitas. 1937 m. kovo 18 d. Nr. 11, p. 260.
11. Alytus. Šaulių namų statybos reikalai. Trimitas. 1937 m. liepos 2 d. Nr. 26, p. 619.
12. Nedzingė. Šaulių namų statymas. Trimitas. 1938 m. kovo 17 d. Nr. 11, p. 280.
13. Nedzingė. Bus šventinami šaulių namai. Trimitas. 1938 m. gegužės 19 d. Nr. 20, p. 494.