Juozas Gibas
Zapomniane nazwy miejscowości ziemi puńskiej. Giluišgirė
Na międzywojennej Litwie Państwowa Komisja Archeologiczna utworzona przy Ministerstwie Oświaty uporządkowała zbiór nazw miejscowych. Na terenach mieszkalnych prace te wykonywali nauczyciele szkół podstawowych, a na odległych, zalesionych terenach - przez leśników. W latach 1935–1937 spisano nazwy miejscowości, a wypełnione ankiety zwrócono komisji. W kwestionariuszach wymieniono toponimy, które istniały na terytorium Litwy: nazwy strumieni, bagien, łąk, pól, gór i inne nazwy. Kwestionariusze dotyczące nazw ziem litewskich są przechowywane w zbiorach Ośrodka Badań nad Językami i Nazewnictwem Krajów Bałtyckich Instytutu Języka Litewskiego (zwanych dalej nazwą LKI) [fn: Kwestionariusze dotyczące nazwy Litwy. Fundacja Centrum Języków Bałtyckich i Nazewnictwa Instytutu Języka Litewskiego (zwanego dalej Urzędem ds. Nazewnictwo LKI).
Kwestionariusz nazwy obszaru Giluišgirė (zwany dalej kwestionariuszem) jest również przechowywany w zasobach zbiorów nazw, w którym zapisane są toponimy Giluišgirė i sąsiedniej wsi Giłujsze położonej poza granicą państwa. Jest to jedyna ankieta napisana na ziemiach etnicznych Litwinów w Polsce. Jest to przypadek wyjątkowy, ponieważ nazwy miejscowości zapisywano w granicach państwa litewskiego. Ankietę wypełnił Jonas Ringaitis, nauczyciel ze wsi Giłujsze, który mieszkał na Litwie.
Słowa kluczowe: pogranicze polsko-litewskie, strefa przygraniczna, nazwy miejscowości, geoinformacyjna baza nazw miejscowości, kwestionariusze nazw ziem
Wprowadzenie
Cel artykułu. Artykuł rozwiązuje kilka zadań, pierwszym z nich jest upublicznienie treści kwestionariusza Giluišgirė – nazw miejscowości ziemi puńskiej. Lokalizacje dużej części obiektów geograficznych wymienionych w kwestionariuszach nie są znane, dlatego drugim zadaniem było przeprowadzenie badania, podczas którego oceniono możliwość odtworzenia lokalizacji wymienionych w nim obiektów na przykładzie kwestionariusza Giluišgirė. Nie opublikowano żadnych prac na temat podobnych badań.
Metodologia i źródła badawcze. Nazwy miejscowości lub toponimy są podzielone na osobne grupy zgodnie z nazwanymi obiektami geograficznymi. Nazwy obiektów na powierzchni ziemi nazywane są również nazwami lądów. Tym terminem można nazwać nazwy miejscowości zapisane w kwestionariuszu Giluišgirė. Nazwy miejscowości zapisane w kwestionariuszach są wprowadzane do Geoinformacyjnej Bazy Nazw Miejscowości Litewskich (zwanej dalej bazą danych) [fn: Baza Danych Geoinformacyjnych Nazw Miejscowości Litewskich. Dostęp przez internet: https://ekalba.lt/litewskie-nazwy-miejscowe-geoinformatyczne-bazydanych/.]. Więcej na jej temat pisała Dovilė Tamulaitienė [fn: Tamulaitienė, D. 2013. „Lietuvos vietovardžių geoinformacinė duomenų bazė”, in: Baltistica, t. 48, nr 1, p. 152–153.] oraz Laimutis Bilkis i Dalia Kačinaitė-Vrubliauskienė [fn: Bilkis, L., Kačinaitė-Vrubliauskienė, D. 2018. „Lietuvos vietovardžių geoinformacinėje duomenų bazėje – jau ir vakarinių pietų aukštaičių (Užnemunės dzūkų) kalbinio regiono toponimai”, in: Voruta, 2018-12-19. Prieiga internete: https://www.voruta.lt/lietuvosvietovardziu-geoinformacineje-duomenu-bazeje-jau-ir-vakariniu-pietu-aukstaiciuuznemunes-dzuku-kalbinio-regiono-toponimai/.]. Nazwy miejscowości południowego Zaniemnia zostały już dodane do bazy danych. Jest to obszar należący do zachodnich mieszkańców Południowej Auksztoty (Dzuków z Zaniemnia) i południowych mieszkańców z Zachodniej Auksztoty (Suwałczan), który należy do terytorium gmin Łoździeje, Olita i Mariampol oraz gmin Druskienniki, Kalwaria i Kozłowa Ruda [fn: Bilkis, L., Kačinaitė-Vrubliauskienė, D. 2018. „Lietuvos vietovardžių…”.].
Do bazy danych dodano również dane zawarte w kwestionariuszu dotyczącym nazw gruntów Giluišgirė, ale nie jest jasne, dlaczego nie przesłano tych pięciu nazw gruntów. Ponadto błędnie wskazano aktualną zależność administracyjną tego obszaru. Giluišgirė, jako jednostka terytorialna, przypisana jest do wsi Mękupy w gminie Kalwaria i jest utożsamiana z znajdującym się tam masywem leśnym. Mogło to być spowodowane tym, że system geoinformacyjny bazy danych nie miał możliwości wyświetlania obiektów znajdujących się poza granicą państwa.
W artykule nie poruszono kwestii językowych. W pracy podjęto próbę zlokalizowania obiektów geograficznych utrwalonych w kwestionariuszach. Oprogramowanie Systemów Informacji Geograficznej (GIS) wykorzystane podczas badania pomogło zidentyfikować zmiany w czasie badanego obszaru i sporządzić mapę tego obszaru. Po przeniesieniu danych z ankiety na obraz przestrzenny, lokalizacja części obiektów została określona na podstawie analizy porównawczej materiału kartograficznego.
W rozwiązaniu tego zadania pomogły różne materiały kartograficzne. To mapy topograficzne w skali 1:25 000 opracowane i wydane przez Sowietów z 1946 [fn: Tопографическая карта. М 1:25 000. Картa составленa по рекогносцировке 1947 г., исправленной по фотоснимкам залета 1946 г. Издание 1948 г. Генеральный штаб вооруженных сил Союза ССР. Nr arkusza: N-34-71-A-B.] i z 1957 r. [fn: Топографическая карта. М 1:25 000. Картa составленa по рекогносцировке 1955 г. и съемке выполненой комбинированным методом в 1957 г. Издание 1959 г. Генеральный штаб вооруженных сил Союза ССР. Nr arkusza: N-34-71-A-B.] oraz zdjęcia lotnicze lotów niemieckich w czasie II wojny światowej [fn: Vokietijos karinių oro pajėgų skrydžių aerofotonuotraukos. 1944 m. Lietuvos centrinis valstybės archyvas (dalej – LCVA), f. 1800, ap. GX 19022 SK, b. 027, 029, 030.]. Źródła te są szczególnie cenne, ponieważ utrwalają widok terenu tuż przed wielką zmianą krajobrazu w strefie przygranicznej – zakazaną strefą przygraniczną ustanowioną przez Sowietów oraz likwidacją gospodarstw na Litwie i ich niszczeniem po stronie polskiej. Zdjęcia lotnicze nie obejmują jednak całego terytorium Litwy. Podczas lotów rozpoznawczych wojsko niemieckie rejestrowało jedynie tereny o największym znaczeniu strategicznym oraz główne szlaki samochodowe i kolejowe. Ważny był dla nich również odcinek graniczny, dlatego w tym przypadku udało się skorzystać z tego cennego źródła. Analizę ukształtowania terenu przeprowadzono za pomocą technologii LiDAR, czyli cyfrowego modelu terenu o wysokiej rozdzielczości, łatwo dostępnego w Internecie [fn: Reljefo skaitmeninis modelis. Prieiga internete: https://mapy.geoportal.gov.pl/imap/Imgp_2.html?gpmap=gp0.]. Model znacznie ułatwił lokalizację gór, bagien, rowów. Zdjęcia lotnicze pomogły w rekonstrukcji terenów łąkowych. Mapa topograficzna XIX wieku [fn: Новая топографическая карта Западной России. М 1:84 000. Картa составленa по съемке 1889, 1890 г. Печатано в 1913 г. nr karty: XIV-14.] oraz plany wsi Giłujsze posłużyły do stworzenia historycznej wizualizacji okolicy.
Tożsamość mieszkańców wsi Gilušiai, która została podzielona między oba kraje, została ustalona z różnych źródeł. Część wsi po stronie litewskiej opisana została dokumentami dostępnymi w LCVA, takimi jak wykazy właścicieli ziemskich okresu międzywojennego [fn: Seinų apskrities žemės savininkų sąrašai. 1926 m. LCVA, f. 637, ap. 1, b. 1.], spisy ludności sporządzone przez Litewską Straż Graniczną [fn: Pasienio policijos Seinų – Marijampolės baro III rajono gyventojų sąrašai. 1933 m. LCVA, f. 1103, ap. 2, b. 507.] oraz dane spisu ludności przeprowadzonego przez niemieckie władze okupacyjne w 1942 r. [fn: Visuotinis Lietuvos Generalinės srities gyventojų surašymas. Lazdijų apskrities Sangrūdos valsčiaus surašymo lapai. 1942 m. LCVA, f. R-743, ap. 2, b. 3223.]. Nazwiska osób, które mieszkały po polskiej stronie, zostały ustalone na podstawie relacji świadków [fn: Giluišiuose dalį gyvenimo praleidusių Jono Pajaujo iš Sangrūdos (2015 m.) ir Genės Staskevičiūtės-Kolienės iš Punsko (2023 m.) prisiminimai.].
Rejon, o którym mowa. Obiekty geograficzne wymienione w kwestionariuszu Giluišgirė znajdują się na terenie lasu i przyległej wsi Giłujsze. Giluišgirė, podobnie jak Šaltėngiris, Smalėngiris i Trakelis, jest pozostałością po wielkich lasach z przeszłości Sudowii. Las zawsze był nierozerwalnie związany z wioską Giłujsze o tej samej nazwie. W przeszłości mieszkańcy północnej części gminy dojeżdżali przez nią do Puńska. Z wiosek Sangruda Palivarkas, Rūdninkai, Zovoda, Mergutrakis, Vaiponiškė i innych wsi droga do Puńska ciągnęła się przez jezioro Giluišis i Barsukalnis. Od strony wsi Nowe Olksniany za gospodarstwem Makauskasów ciągnęła się kolejna droga. Sto lat temu Giłujsze, położone na skrzyżowaniu dróg, było tętniącą życiem wsią [fn: We wsi Giłujsze, nieopodal gospodarstwa Sinskasów, znajdowało się skrzyżowanie, była tam karczma. Do czasu reformy rolnej podziału na pojedyncze gospodarstwa w takich miejscach zazwyczaj znajdował się plac starej wsi włócznej z krzyżem. Odbywały się tam zebrania i uroczystości. Na planach wsi z XIX wieku widoczne są zarysy placu, zaznaczona jest tam również karczma.
Na początku lat 30. ziemia wsi Giłujsze, podobnie jak inne sąsiednie wsie, została podzielona między oba państwa. Linia demarkacyjna (później administracyjna) dzieliła historycznie ukształtowaną gminę na dwie części. Północna część gminy i parafii Puńsk pozostała na Litwie. Litwa otrzymała także większą część wsi Giłujsze. Mniejsza część, położona obok Giluišgirė, pozostała za linią demarkacyjną. Zerwane stosunki społeczno-gospodarcze były przynajmniej częściowo wspierane przez silne więzi pokrewieństwa między ludźmi mieszkającymi po obu stronach granicy.
Jak pokazują mapy topograficzne, od końca XVIII wieku kontury lasu i sieć dróg pozostały praktycznie niezmienione, zniknęły jedynie gospodarstwa [fn: Krieges Karte der Provinz New Ost Preussen. M 1:33 000. 1795–1800. Vilniaus universiteto biblioteka, Darg. 117, Sect. XXIII.]. W 2024 w części wsi Giłujsze po stronie polskiej ludzie mieszkali tylko na miejscu dawnych gospodarstw Vilkelisa i Zakarauskasa. Po stronie litewskiej nie ma już mieszkańców. Główną przyczyną upadku przygranicznych wsi na Litwie była utworzona przez Sowietów po II wojnie światowej strefa zakazana, z której w 1946 r. wysiedlono wszystkich mieszkańców, a gospodarstwa zniszczono. Obszar, o którym mowa, jest pokazany na mapie (załącznik 2).
Nazwy wsi Giluišgirė i Giłujsze pochodzą od nazwy jeziora Giluišis, które znajduje się we wsi [fn: Lietuvos vietovardžių geoinformacinė duomenų bazė.]. Ponieważ jezioro znajdowało się w granicach działki rolnika Austroty, miejscowi nazywali je również Jeziorem Austroty. W Dzukii na Zaniemniu jest sporo hydronimów Giluišis, Gilūšis, Giluitis i podobnych hydronimów [fn: Lietuvos TSR upių ir ežerų vardynas. 1963. Vilnius: Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla, s. 48.].
Przedmiot badań. Kwestionariusz nazw obszaru Giluišgirė jest przechowywany w zbiorze nazw wraz z innymi kwestionariuszami przypisanymi do władz leśnych [fn: Giluišgirės Žemės vardų anketa. 1937 m. LKI vardyno fondai.]. We wrześniu 1937 r. wypełnił go Jonas Ringaitis, nauczyciel w szkole podstawowej Padotnuvis w rejonie kiejdańskim, który pochodził ze wsi Giłujsze. Gospodarstwo Ringaitisów znajdowało się na obrzeżach Giluišgirė, tuż przy linii administracyjnej. Można przypuszczać, że Jonas Ringaitis, jako nauczyciel w szkole podstawowej, musiał wypełniać takie ankiety w powiecie kiejdańskim. To, jak widać, zachęciło go do kolekcjonowania toponimów swojej ojczyzny. Według wspomnień świadków Jonas Ringaitis był nauczycielem w szkole we wsi Giłujsze [fn: Z archiwum osobistego Gražiny Markevičiūtė-Markauskienė, według opowieści jej ojca Vitaliausa Markevičiusa, który dobrze znał Jonasa Ringaitisa. W latach 1912-1922 działała szkoła podstawowa (początkowa) we wsi Giłujsze, założona przez nielegalnego kolpoltera książek rolnika Vincasa Markevičiusa. Szkoła stała przy linii demarkacyjnej na terytorium kontrolowanym przez Polaków i została zamknięta. Z wpisu na zdjęciu zaadresowanym do Vitaliusa Markevičiusa można przypuszczać, że w 1926 roku Jonas Ringaitis był również nauczycielem w szkole powszechnej w Żagaryszkach koło wsi Giłujsze.], później przeniósł się na Litwę. B. Kviklys w swojej publikacji wspomina również Jonasa Ringaitisa jako nauczyciela z ziemi puńskiej [fn: Mūsų Lietuva. 1991. Sud. B. Kviklys, antrasis leidimas, III tomas. Vilnius: Mintis, s. 474.].
W rogu pierwszej strony kwestionariusza widnieje wpis „Okupowana Litwa”. Takie zapisy były powszechne w listach różnych urzędników litewskich okresu międzywojennego, które odnoszą się do Suwalszczyzny. W kwestionariuszu zaznaczono, że dane dostarczyli Petronė Ringaitytė i Juozas Ringaitis (grupa wiekowa 15–25 lat) – najprawdopodobniej krewni ankietera spisu, a także Tomas Zdanys (grupa wiekowa 60–80 lat), rolnik ze wsi Giłujsze. Mieszkał po stronie litewskiej, 300 m za linią administracyjną. Ankieter spisu zaznacza, że ankieta została wypełniona na podstawie jego własnych wspomnień. Z tego można wywnioskować, że Jonas Ringaitis był świadomym obywatelem, który rozumiał znaczenie tego dzieła, spisał je z własnej inicjatywy i zachował dla przyszłych pokoleń nazwy ziemi swojej ojczyzny.
W czasie badania, oprócz kwestionariusza Giluišgirė, dokonano przeglądu 33 kwestionariuszy parafii Puńsk (Sangruda) powiatu sejneńskiego [fn: Punsko valsčiaus Žemės vardų anketos. 1935 m. LKI vardyno fondai.]. W tej gminie nazwy miejscowości spisywali nauczyciele ośmiu szkół podstawowych, którzy zapisali ponad 500 nazw różnych obiektów. We wsi Giłujsze i okolicznych wioskach kwestionariusze wypełniał Justas Aržuolaitis, nauczyciel w szkole podstawowej w Żagaryszkach.
Kwestionariusze dotyczące nazwy gruntów Litwy zawierają następujące dane: nazwa, przedmiot (obiekt z nazwą), rodzaj i wielkość (atrybuty) powierzchni terenu, położenie. Ponadto wskazane są dodatkowe informacje – wiedza archeologiczna, historyczna, folklorystyczna, wyjaśnienie pochodzenia nazw. Kwestionariusz musiał obejmować każdy „temat” obszaru mieszkalnego. Zapoznając się z ankietami dostępnymi w zbiorach z nazwy LKI, można zauważyć, że podane w nich informacje nie są równoważne. Realizacja tego zadania zależała od sumienności i staranności danego spisu. Dlatego niektóre kwestionariusze są szczegółowe, z dziesiątkami rzeczy, inne z tylko kilkoma nazwami miejsc bez żadnego wyjaśnienia.
W ankiecie wymieniono przede wszystkim nazwy łąk – po 11, po 6 gór i torfowisk, 4 – nazwy punktów. Tego typu nazwy gruntów są rzeczywiście najczęściej spotykane na obszarach zalesionych. W kwestionariuszu nie uwzględniono nazw gleb, dróg i pól typowych dla wiejskiego krajobrazu agrarnego. Nie wszystkie obiekty wpadają w teren leśny, część z nich znajduje się w lesie, głównie od strony wsi Giłujsze. W południowym masywie leśnym, w pobliżu dawnej wsi Svenciškės, zapisanych jest tylko kilka nazw terenów. Nie ulega wątpliwości, że zarówno Jonas Ringaitis, jak i informatorzy lepiej znali północną część Giluišgirė, w pobliżu której mieszkali.
Ankieter spisu dostarcza również dodatkowej wiedzy historycznej i etnograficznej. W czasach carskich las nazywany był również Lasem Vaičiuliškė (w pobliżu znajduje się wieś Vaičiuliškė), ale nazwa Giluišgirė była bardziej powszechna. Należy nadmienić, że mieszkańcy wsi po stronie litewskiej cały czas używali tego określenia, mówi się: „Puńsk jest za Giluišgirė” [fn: Z zebranych przez autora opowiadań ludowych].
Z kwestionariusza wynika, że las zajmuje powierzchnię około 500 zróżnicowanych obszarów. Strzegł go jeden leśniczy, zarówno w czasach carskich, jak i w okresie międzywojennym. W celu ochrony przed szkodnikami świerki pokryto smarowidłem (żywicą). Dawniej polany leśne nazywano cancias. A w grzęzawiskach w Brokeliai za Klevakalnis znajdują się pozostałości węgla. Ze spisu wynika, że w przeszłości prowadzono tu niektóre prace leśne. Jonas Ringaitis zauważa, że większość mieszkańców, zwłaszcza starszych, wymawia nazwy miejscowości w dialekcie dzukijskim, np.: Brokeliai balukės, Lazdzyniabalė, wzgórze Kacinėlis, Žaunieraiscis. Ankieter spisu stara się również wyjaśnić pochodzenie nazw. Jego zdaniem nazwy są złożone, a ich pochodzenie związane jest z nazwami roślin i zwierząt. W ankiecie: „Dubiaravis – zapadnięty wąwóz, Ilgakalnis – długie wzgórze”. O Barsukalnis napisano, że jest to „najwyższe wzgórze w lesie, gdzie znajdują się jaskinie borsuków i lisów” [fn: Giluišgirė Kwestionariusz nazw ziemskich].
Lokalizowanie obiektów w kwestionariuszu
Baza danych składa się z części językowej i geograficznej. W części językowej przeanalizowano nazwy miejscowości pod względem językoznawczym (pod kątem pochodzenia i powstania), w części geograficznej opisano typy i atrybuty obiektów geograficznych nazywanych tymi nazwami. Wszystkie obiekty są reprezentowane na mapie bazy danych w granicach obszaru mieszkalnego. I choć w kwestionariuszach nazw terenów znajduje się wykres wskazujący położenie każdego obiektu, to ich położenie opisane jest jedynie wpisami „przybliżone” i „w granicach miejscowości” [fn: Geoinformacyjna Baza Nazw Miejscowości Litewskich]. Jest to brak bazy danych. Lokalizacja obiektów jest ważna zarówno dla naukowców, jak i osób zainteresowanych przeszłością kraju. Pomaga zrekonstruować nie tylko cechy językowe, ale także historyczne w badanym regionie. Opisy lokalizacji nie zostały wprowadzone do bazy danych, w związku z czym pełna treść kwestionariusza znajduje się w załączniku 1.
Ze względu na złożoność zadania nie jest łatwo zlokalizować wpisane obiekty, a w wielu przypadkach jest to całkowicie niemożliwe. Ta praca wymaga specjalnej wiedzy i dużych nakładów czasu. W niektórych przypadkach ocena sytuacji musi zostać skierowana na obszar objęty badaniem. Nie jest to również łatwe dla zainteresowanego badacza, ponieważ opisy lokalizacji może znaleźć jedynie w ankietach dostępnych w archiwum LKI. W toku śledztwa podjęto próbę częściowego wypełnienia tej luki poprzez rekonstrukcję lokalizacji obiektów wymienionych w kwestionariuszu z Giluišgirė.
Najważniejszym czynnikiem determinującym wyniki tej pracy jest opis lokalizacji obiektów prezentowanych w kwestionariuszach. Ankiety wypełniło bardzo dużo osób, w samej gminie Puńsk było ich osiem. W związku z tym dane zawarte w kwestionariuszach nie są równoważne. Na przykład nie jest możliwe określenie lokalizacji obiektów we wsiach Stare Radziszki i Nowe Radziszki oraz Cyraile, ponieważ ankieter spisu wskazał to w kwestionariuszach, ograniczając się do kilku słów „w granicach wsi” [fn: Kwestionariusze Nazw Gruntów Gminy Puńsk]. Byli ankieterzy spisu, którzy wykonywali tę pracę jedynie ze względów formalnych, więc jej wyniki są bezwartościowe. W przypadku wsi Nowinniki i Rudniki podana jest przybliżona odległość od kościelnej wsi Sangruda [fn: Tamże.]. Podobnych bezsensownych wpisów w kwestionariuszach jest całkiem sporo. W niektórych przypadkach osoby przekazujące informacje nie znały jeszcze lokalizacji obiektów, ale ich nazwiska zostały uwzględnione w kwestionariuszach. W wyżej wymienionych przypadkach nie jest możliwe określenie lokalizacji obiektów. Część spisujących podaje, na działce którego rolnika, a nawet w którym jej miejscu, znajduje się dany obiekt. Jest to dobre odniesienie, tylko w tym przypadku konieczne jest posiadanie planu zagospodarowania przestrzennego z układem działek, co jest już związane z innymi dodatkowymi badaniami.
Ponieważ każdy ankieter spisu pracował zgodnie z własną wiedzą i sumieniem, ogólne rozproszenie zrekonstruowanych obiektów w przestrzeni jest bardzo kontrastowe. W niektórych obszarach mieszkalnych można zlokalizować stosunkowo dużą liczbę obiektów, podczas gdy w sąsiedniej wiosce nie ma ich wcale. Z tego punktu widzenia twórczość Jonasa Ringaitisa można oceniać umiarkowanie. Z trzydziestu wpisanych w inskrypcje udało się odtworzyć lokalizacje dziewiętnastu obiektów. Wszystkie z nich zaznaczono na schemacie w załączniku nr 2.
Są to zazwyczaj większe obiekty geograficzne, które można wyróżnić na wielkoskalowych mapach topograficznych i ortofotomapach oraz cyfrowych modelach terenu. Te ostatnie są szczególnie przydatne do określania lokalizacji gór, grzęzawisk i dużych bagien. Obiekty hydrograficzne – strumienie i duże rowy (wąwozy) – są dość łatwe do zlokalizowania. Na przykład łatwo było ustalić położenie Rusokolni. Kwestionariusz stwierdza, że owa wydłużona góra „rozciąga się aż do skraju lasu od północy, w pobliżu gospodarstw Čeponasa i Laidakaitisa”. Góra jest dobrze widoczna na mapach i modelach cyfrowych, a rozwiązanie zadania ułatwił fakt, że znana jest lokalizacja wyżej wymienionych zagród (załącznik nr 2).
Trudniej jest zlokalizować tzw. obiekty agronomiczne. Są to tereny o zróżnicowanych użytkach rolnych: łąki, pługi, pola. Wspomniane mapy i modele niewiele mogą w tym przypadku pomóc, ponieważ tego typu obiekty znajdują się w różnych formach powierzchni ziemi. Z biegiem czasu zmienia się struktura terenu – łąkę można przekształcić w pole uprawne i odwrotnie. Tymczasem obiekty hydrologiczne i duże formy rzeźby terenu nie charakteryzują się tym przekształceniem. Lokalizację łąk komplikuje również fakt, że większość z nich jest niewielka, są takie, których powierzchnię liczy się w arach. Z tych powodów nigdy nie dowiemy się, gdzie znajdowała się większość zarejestrowanych łąk. Poszukiwanie pól uprawnych i łąk ułatwiają jedynie zdjęcia lotnicze lotów niemieckich w 1944 roku. To oni pomogli ustalić lokalizację łąki Čeponbalė. Z ankiety wynika, że owa 1,5-hektarowa łąka znajduje się „od północnej strony lasu, w pobliżu rogu, w pobliżu gospodarstwa Čeponas”. Na zdjęciu lotniczym zarysy łąki są wyraźnie widoczne na tle pól uprawnych. Do określenia położenia Barsukabale w lesie w skomplikowany sposób wykorzystano model terenu oraz ortofotomapy (Aneks 2). W tych ostatnich można wyróżnić miejsca bagniste i łąki położone w masywach leśnych.
Kwestionariusz zawiera 30 nazw różnych obiektów geograficznych. Wszystkie, z wyjątkiem Barsukalnis, odeszły już w zapomnienie. Starsi mieszkańcy już ich nie znają lub pamiętają tylko fragmenty, np. pamięta się, że wzgórze Kacinėlis „gdzieś tam było” [fn: Wspomnienia Genė Staskevičiūtė-Kolienė z Puńska]. Cała treść kwestionariusza została przeniesiona do tabeli (załącznik 1). Nazwy miejscowości przedstawione są w ustandaryzowanej formie, zaczerpniętej z bazy danych. W kwestionariuszu niektóre imiona są wpisane w dialekcie południowych mieszkańców Auksztoty (Dzuków), w którym to przypadku ta forma gwary jest również wskazana w nawiasach. Znaki akcentu są pobierane z bazy danych. Nie są one wskazane dla wszystkich nazw miejscowości, w którym to przypadku znaki akcentu również nie są zaznaczone w tabeli. Określenie atrybutów obiektu i lokalizacji w języku kwestionariusza nie zostało poprawione.
Za pomocą oprogramowania GIS dane źródłowe zostały przeniesione na obraz przestrzenny i sporządzono mapę wsi Giluišgirė i Giłujsze, która pomaga lepiej zrozumieć zagadnienia poruszone w badaniu (załącznik 2). Ponieważ większość obiektów znajduje się w północnej części Giluišgirė, południowy masyw leśny nie jest pokazany na mapie.
Na mapie zaznaczono obiekty geograficzne wymienione w kwestionariuszu Giluišgirė, których lokalizacja została odrestaurowana. Ponadto w części wsi Giłujsze po stronie litewskiej oznaczono obiekty wymienione w innych źródłach: Šilinčiškė [fn: Markauskienė, G. 2005. Prezenty wspomnień. Kowno, s. 80.], Žvyrkalnis [fn: Fotograficzny plan kołchozu Sangruda w rejonie Kapsukas (Mariampol). M 1:10 000. 1983 Republikański Instytut Projektowania Gospodarki Gruntami.], Baryso kalnas (Borysowa góra) [fn: Plan wsi Giłujsze. 1854 Zbiór planów terenowych guberni augustowskiej. Państwowe Archiwum Historyczne Litwy (zwane dalej LVIA), f. 1604, ap. 1, b. 3099.] oraz Gojakalnis, Piesčiakalnis i Rotokalis [fn: Kwestionariusze Nazw Gruntów Gminy Puńsk.]. Aby móc rozpatrywać badany teren w kontekście historycznym, na mapie zaznaczono inne, równie ważne obiekty – sieć dróg oraz dawne zagrody z nazwiskami osób, które tam mieszkały. W niektórych gospodarstwach zmieniły się imiona mieszkańców. W tym przypadku nazwisko zapisane w dolnej linii wskazuje na osobę, która żyła wcześniej, w górnej – później.
Podsumowanie
Jedyny kwestionariusz dotyczący nazw Ziemi Giluišgirskiej dla litewskich ziem narodowościowych w Polsce wypełnił Jonas Ringaitis, nauczyciel ze wsi Giłujsze. W ten sposób kolejnym pokoleniom udało się zachować zapomniane, autentyczne nazwy wsi Giluišgirė i Giłujsze.
Lokalizacja dużej części obiektów geograficznych wymienionych w kwestionariuszach nazw Ziemi Litewskiej nie jest znana. Wyniki badania wykazały, że śledzenie miejsc jest w dużej mierze determinowane przez opisy lokalizacji podane w kwestionariuszach. Najlepsze efekty osiąga się przy restaurowaniu większych lokalizacji. Są to góry, grzęzawiska i duże bagna. Obiekty hydrograficzne – strumienie i duże rowy – są łatwe do zlokalizowania. Najtrudniej jest określić lokalizacje tzw. obiektów agronomicznych, zwłaszcza małych łąk.
Najcenniejszym źródłem kartograficznym dla rekonstrukcji lokalizacji obiektów na terenie przygranicznym utrwalonym w kwestionariuszach są zdjęcia lotnicze lotów niemieckich sił powietrznych w czasie II wojny światowej. Dobre wyniki można osiągnąć tylko dzięki zastosowaniu nowoczesnych metod analizy porównawczej materiału kartograficznego – programów komputerowych GIS oraz cyfrowych modeli terenu.
Bibliografia
1. Bilkis, L., Kačinaitė-Vrubliauskienė, D. 2018. „Lietuvos vietovardžių geoinformacinėje duomenų bazėje – jau ir vakarinių pietų aukštaičių (Užnemunės dzūkų) kalbinio regiono toponimai”, in: Voruta, 2018-12-19. Prieiga internete: https://www.voruta.lt/lietuvos-vietovardziu-geoinformacineje-duomenubazeje-jau-ir-vakariniu-pietu-aukstaiciu-uznemunes-dzuku-kalbinio-regiono-toponimai/.
2. Giluišgirės Žemės vardų anketa. 1937 m. LKI vardyno fondai.
3. Giluišių kaimo planas. 1854 m. Augustavo gubernijos žemės planų kolekcija. LVIA, f. 1604, ap. 1, b. 3099.
4. Kapsuko rajono Sangrūdos kolūkio fotoplanas. M 1:10 000. 1983 m. Respublikinis žemėtvarkos projektavimo institutas.
5. Krieges Karte der Provinz New Ost Preussen. M 1:33 000. 1795–1800. Vilniaus universiteto biblioteka, Darg. 117, Sect. XXIII.
6. Lietuvos TSR upių ir ežerų vardynas. 1963. Vilnius: Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla, p. 48.
7. Lietuvos vietovardžių geoinformacinė duomenų bazė. Prieiga internete: https://ekalba.lt/lietuvos-vietovardziu-geoinformacine-duomenu-baze/.
8. Lietuvos žemės vardyno anketos. LKI vardyno fondai.
9. Markauskienė, G. Dokumentai iš asmeninio archyvo.
10. Markauskienė, G. 2005. Prisiminimų dovanos. Kaunas, p. 80.
11. Mūsų Lietuva. 1991. Sud. B. Kviklys, antrasis leidimas, III tomas. Vilnius: Mintis, p. 474.
12. Pasienio policijos Seinų – Marijampolės baro III rajono gyventojų sąrašai. 1933 m. LCVA, f. 1103, ap. 2, b. 507.
13. Punsko valsčiaus Žemės vardų anketos. 1935 m. LKI vardyno fondai.
14. Reljefo skaitmeninis modelis. Prieiga internete: https://mapy.geoportal.gov.pl/imap/Imgp_2.html?gpmap=gp0.
15. Seinų apskrities žemės savininkų sąrašai. 1926 m. LCVA, f. 637, ap. 1, b. 1.
16. Tamulaitienė, D. 2013. „Lietuvos vietovardžių geoinformacinė duomenų bazė”, in: Baltistica, t. 48, Nr. 1, p. 152–153.
17. Visuotinis Lietuvos Generalinės srities gyventojų surašymas. Lazdijų apskrities Sangrūdos valsčiaus surašymo lapai. 1942 m. LCVA, f. R-743, ap. 2, b. 3223.
18. Vokietijos karinių oro pajėgų skrydžių aerofotonuotraukos. 1944 m. LCVA, f. 1800, ap. GX 19022 SK, b. 027, 029, 030.
19. Новая топографическая карта Западной России. М 1:84 000. Картa составленa по съемке 1889, 1890 г. Печатано в 1913 г. Lapo Nr.: XIV-14.
20. Tопографическая карта. М 1:25 000. Картa составленa по рекогносцировке 1947 г., исправленной по фотоснимкам залета 1946 г. Издание 1948 г. Генеральный штаб вооруженных сил Союза ССР. Lapo Nr.: N-34-71-А-б.
21. Топографическая карта. М 1:25 000. Картa составленa по рекогносцировке 1955 г. и съемке выполненой комбинированным методом в 1957 г. Издание 1959 г. Генеральный штаб вооруженных сил Союза ССР. Lapo Nr.: N-34-71-А-б.
Artykuł recenzowany