Rimantas Miknys
Litewski ruch narodowy a drukarnia w Sejnach
W moim artykule pragnę przybliżyć czytelnikom główne momenty litewskiego ruchu narodowego, aby zrozumieć znaczenie drukarni w Sejnach, której 110 rocznicę założenia obchodziliśmy w ubiegłym roku. Jak zatem można ogólnie opisać litewski ruch narodowy? W odpowiedzi odwołam się do obszernej historiografii Litwy i Polski, która od kilkudziesięciu lat w różny sposób bada i wyjaśnia cechy litewskiego ruchu narodowego. Przy tej okazji pragnę zwrócić uwagę na Michała Römera, Vytautasa Merkisa, Antanasa Tylę, Antanasa Kulakauskasa i Egidijusa Aleksandravičiusa z historiografii litewskiej. Z Polski przede wszystkim Piotra Łossowskiego, Jerzego Ochmańskiego, Jana Jurkiewicza i Krzysztofa Buchowskiego. To właśnie nimi poprę charakterystykę litewskiego ruchu narodowego i próbę oceny, w jaki sposób i kiedy powstanie drukarni w Sejnach wpłynęło na przebieg tego ruchu. Prawdą jest, że odpowiedź na to pytanie formułuję sam, a nie opowiadam na twierdzenia historiografii.
I. Ogólna charakterystyka litewskiego ruchu narodowego
W badaniach nad litewskim ruchem narodowym zakorzenia się pogląd, że: 1) pierwszym etapem ruchu narodowego było kulturalne lub tzw. narodowe odrodzenie, które przypadło od początku XIX wieku do połowy ostatniej dekady; (2) końcowy okres etapu kulturalnego (jego początek był w 1883 r.) i pierwszy okres etapu politycznego (jego koniec był ok. 1905 r.), czyli tzw. czas „Aušry” i „Varpasa”, należy uważać za etap pośredni, przejściowy; 3) Trzeci etap nazwalibyśmy politycznym, obejmowałby lata 1905-1917.
Na czym więc polega wyjątkowość pierwszego etapu? Wiąże się to z początkiem litewskiego odrodzenia narodowego w Litwie. Za taki zalążek uważa się ruch etnokulturowy, który rozpoczął się pod koniec drugiej dekady lub w trzeciej dekadzie XIX wieku, który dążył nie tylko do studiowania przeszłości kraju, języka ludowego, obyczajów, sposobu życia, nie tylko do popularyzacji wartości subkultury chłopskiej wśród warstw panujących, ale także do edukacji samego ludu, do walki o jego wyzwolenie społeczne, a przede wszystkim prawne. Oczywiście, te ostatnie cele niekoniecznie musiały być realizowane bezpośrednio. Było to możliwe (i tak też uczyniono) pod odpowiednim wpływem postawy panującej szlachty. Ruch etnokulturowy, demokratyczny, o którym mowa, w swej istocie, przynajmniej w warunkach pańszczyźnianych (w Litwie do 1863 r.), przybrał formę kultury szlacheckiej. Niewątpliwie najjaśniejszą, najbardziej znaczącą ideologicznie postacią tego ruchu był S. Daukantas. Oczywiście, trudno go opisać bez Ivinskisa, a jeszcze trudniej zrozumieć bez biskupa Motiejusa Valančiusa. Ważną jego cechą jest to, że jeszcze nie skonfrontował się z polskim ruchem narodowym, ale szedł obok niego.
Tymczasem w drugim – wspomnianym etapie przejściowym – ruchy te zaczynają się ze sobą konfrontować. Muszę przypomnieć dlaczego. Wraz z „Aušrą” litewski ruch narodowy i odrodzenie narodowe rozpoczęły się jakby na nowo. Tylko jego podstawa społeczna była inna niż w okresie przedrewolucyjnym – niemal czysto ludowa, chłopska. Odpowiednia również orientacja społeczna. Najwyraźniej na tej podstawie M. Römer, J. Ochmański i inni kojarzyli „prawdziwe” odrodzenie Litwinów z „Aušrą” tak jakby ruch odrodzeniowy, który miał miejsce w pierwszej połowie XIX wieku, był fałszywy. Oczywiście pewien związek społeczny i kulturowy (w sensie bezpośredniego kontaktu międzypokoleniowego, przechwycenia) z okresem przedrewolucyjnym pozostał, ale nie odegrał on bardziej znaczącej, a tym bardziej decydującej roli. Nowa sytuacja społeczno-gospodarcza i radykalnie, brutalnie zmieniona sytuacja etnopolityczna po zniesieniu pańszczyzny (1861) i klęsce powstania w latach 1863-1864 zmusiła odradzający się ruch litewski do wyboru orientacji społeczno-kulturowej, etnokulturowej i etnopolitycznej innej niż przed 1863 rokiem. Nie było już sensu zajmować się polskim ruchem narodowowyzwoleńczym, skoro i ten ostatni nie miał szans na zwycięstwo w najbliższej przyszłości. Tym bardziej, że władze carskie prowadziły na Litwie politykę rusyfikacji pod sztandarem depolonizacji. (Polityka ta nie przyniosła caratowi pożądanych rezultatów, ale z pewnością nieznacznie wpłynęła na rozwój etnospołeczny Litwy). Litewski ruch narodowy odrodził się jako samodzielna siła polityczna, choć w latach osiemdziesiątych nie wysuwał konkretnych postulatów polityczno-państwowych, ograniczał się do celu wyeliminowania najbrutalniejszych form ucisku narodowego, wywalczenia dla Litwinów przynajmniej politycznych warunków rozwoju kulturalnego, jakie mieli sąsiedzi państw bałtyckich – Łotysze i Estończycy. Polskie środowiska polityczne, które w 1772 r. nadal obstawały przy żądaniu przywrócenia Polski wraz z granicami szlacheckimi Obojga Narodów, uznały, że budząca się narodowo Litwa oddala się etnopolitycznie od Polski i rozpoczęły wrogą nagonkę przeciwko Litwinom (według nich polskim szowinistom – „litwomanom”).
Ponieważ polskie ruchy polityczne i kulturalne miały swoje zaplecze społeczne i struktury organizacyjne również na Litwie, konflikt polsko-litewski zaczął dojrzewać. W ruchu i narodzie litewskim nasiliły się nastroje antypolskie („antyszlacheckie”) w obliczu zagrożenia polonizacją. Chociaż, oczywiście, w okresie „Aušry” wszystko to było dopiero w powijakach. Zarówno Polacy, jak i Litwini byli najbardziej zagrożeni polityką prowadzoną przez carat.
Jeśli chodzi o wewnętrzny rozwój litewskiego ruchu narodowego, to należy zauważyć, że w tym okresie odszedł on od ideologii romantyzmu historycznego, której celem było rozbudzenie samoświadomości narodowej (J. Basanavičius i inni Przyjaciele Litwy w gazecie „Aušra” idealizowali przeszłość dawnej Litwy, tworzyli mit Kiejstuta, Giedymina i Witolda, rozbudzając w ten sposób patriotyzm, pewność siebie, kształtując rozumienie przynależności do pewnej grupy, charakteryzującej się swoją etniczno-kulturową, ekonomiczną wyjątkowością), do pozytywizmu i ideologicznych podziałów politycznych.
Gdy zaczęto wydawać gazetę „Varpas” – w drugim okresie działalności przyjaciół Litwy – odnotowuje się zderzenie ideologii katolickiej i liberalnej opartej przede wszystkim na racjonalizmie, radykalizmie społecznym, demokratyzmie i antyklerykalizmie. Ruch narodowy dzieli się na dwa nurty ideologiczne. Zwolennicy obu nurtów – inteligencji świeckiej i duchowej – propagują w masach tę samą ideę narodową, ale walczą między sobą o wpływ na te masy. Nie było jednak jeszcze prawdziwego zróżnicowania społeczno-ideologicznego, gdyż była to walka tylko między dwoma koncepcjami myślenia, a nie klasami społecznymi, grupami. Dopiero w latach 1890-1905 młody litewski ruch narodowy upolitycznił się. Powyższe dwa pojęcia filozoficzno-historiozoficzne stają się społeczne w tym sensie, że ich wyraźny przejaw w codziennym życiu tego społeczeństwa zostaje zapisany. Stopniowo zasady podziału i działalności partyjnej zyskują na popularności w życiu publicznym. Około 1896 r., kiedy powstała organizacja partyjna, wyłonili się z niej socjaldemokraci, zdecydowani bronić interesów robotników jako pewnej warstwy społeczeństwa. W tym samym czasie krystalizują się liberałowie, którzy w 1902 r. utworzyli partię i nazwali siebie demokratami. Wśród zwolenników nurtu katolickiego tak wyraźne przesunięcia nie nastąpiły.
Ten okres polityczny podzielimy na dwa etapy – przed I wojną światową, a raczej przed rozpoczęciem okupacji niemieckiej (1915 r.), oraz okres lat wojny. Wydarzenia rewolucyjne 1905 r. zasadniczo zmieniły sytuację w litewskim ruchu narodowym. Ruch narodowy staje się ruchem masowym, uspołecznionym. Z politycznego punktu widzenia jego liderami pozostają socjaldemokraci i demokratyczni ludowcy. Przedstawiciele nurtu chrześcijańskiego starają się także stworzyć partię – Litewską Partię Chrześcijańsko-Demokratyczną (1905). Umiarkowani intelektualiści próbują się organizować, tworząc „Narodową Litewską Partię Demokratyczną” (1905–1906). W 1905 r. zwieńczeniem ruchu narodowego był grudniowy zjazd narodowy Litwinów w Wilnie, nazwany później Wielkim Sejmem Wileńskim. Było to spotkanie przedstawicieli gmin, parafii, różnych stowarzyszeń i ugrupowań politycznych. W Sejmie obecni byli przedstawiciele wszystkich istniejących wówczas litewskich ugrupowań politycznych: socjaldemokratów, ludowców demokratycznych, chadeków, narodowych demokratów. Sejm uchwalił szereg uchwał o charakterze polityczno-narodowym, które określały wszystkie zasadnicze aspiracje narodowe i prawno-państwowe Litwinów, wyrażały w uogólnionej formie wymagania autonomii politycznej. Na tym zebraniu zatwierdzono formułę legalnej państwowości Litwy, która określała terytorium Litwy jako państwo ze stolicą Wilnem i terytorium na obrzeżach dobrowolnie zorientowanego wobec tego państwa. Formuła ta stała się punktem wyjścia dla wszystkich deklarowanych później aspiracji państwowości litewskiej. Nawiasem mówiąc, to właśnie na Sejmie Wileńskim w osobnym punkcie drugim najważniejszej uchwały „Autonomia Litwinów” został ustanowiony „interes litewski” w guberni suwalskiej. Czytamy w nim: „Ponieważ Litwini z guberni suwalskiej, którzy zebrali się w Wilnie na zjeździe litewskim, jednogłośnie uznali potrzebę walki o autonomiczną Litwę wraz z Litwinami z innych guberni, zjazd postanowił, że Litwinów z guberni suwalskiej należy zaliczyć do autonomicznej Litwy”. [fn: Motieka E., Didysis Vilniaus seimas. Lietuvių atgimimo istorijos studijos, t. 11, Vilnius, 1996, s. 298.]
Zwracam na to uwagę na ten punkt, moim zdaniem, jeśli nie zainspirował, to skłonił on zwolenników orientacji chrześcijańskiej po 1905 r. do wybrania Sejn jako jednego z najważniejszych ośrodków tworzenia tam swoich oficjalnych struktur. Przede wszystkim część głównej prasy przeniesiono do Sejn z Kowna, a nad powodzeniem tej sprawy miała zadbać drukarnia. Ale o niej trochę później. Trzeba też zauważyć, że po 1905 r. i do 1915 r. kwestia litewska pogłębia się, przybiera na sile pod względem społecznym i politycznym, a w Imperium Rosyjskim stopniowo staje się polityczna. Po 1905 r. przez długi czas polaryzacja polityczna trwała tylko między lewicowymi ugrupowaniami politycznymi – socjaldemokratami i ludowcami demokratycznym. Programy zostały zrewidowane i dostosowane do zmian w strukturze społecznej społeczeństwa litewskiego. Umiarkowani – narodowi demokraci – nie potrafią jeszcze precyzyjnie określić swoich celów i aspiracji politycznych. Dlatego nie byli jeszcze w stanie tworzyć sojuszy partyjnych. To prawda, że dość aktywni jako siła polityczna, zwłaszcza w działalności kulturalnej, w wyborach do rosyjskiej Dumy Państwowej, byli chadecy. W działalność kulturalną, a częściowo także krajowo-polityczną, od dawna angażują się razem z umiarkowanymi. Współpraca ta wyrażała się w wydawaniu gazety „Viltis” (1907-1912). Mimo to połączenie było nadal bardzo słabe. Narodowi demokraci dość szybko przekonali się, że w stosunkach z chadekami pełnią jedynie rolę mediatora, a ich pomoc jest potrzebna wyłącznie do zdobycia klerykalnej hegemonii politycznej w ruchu narodowym. Wkrótce stało się jasne, że chadecy wcale nie dążą do reprezentowania interesów jakiejkolwiek grupy społecznej społeczeństwa narodowego, a jedynie do rozszerzenia swojego wpływu na całe społeczeństwo.
II. Drukarnia w Sejnach jako podpora i czynnik umacniania prawego skrzydła litewskiego ruchu narodowego
Należy zauważyć, że – jak stwierdził jeden z badaczy dziejów Sejneńszczyzny Algimantas Katilius – społeczeństwo litewskie początku XX wieku nie było już takie, jak przed powstaniem 1863 roku. „Aušra” i inna tajna prasa litewska wychowały całe nowe pokolenie czytelników. Na początku XX wieku zainteresowania litewskiego czytelnika nie ograniczały się do czytania elementarzy, „kantyczek” czy podobnych lektur. [fn: Katilius A., Seinai – kultūros centras ar periferija? Aušra. Lenkijos lietuvių leidinys, 2001, nr 3, s. 22.] Nowa sytuacja litewskiego ruchu narodowego, jak już wspomniano, zmusiła inteligencję katolicką do reorientacji. Pomysł wydrukowania jednej z najważniejszych publikacji w Sejnach – tygodnika „Šaltinis” – jest również bezpośrednio związany z powstaniem w tym mieście drukarni. Należy zaznaczyć, że decyzja o stworzeniu drukarni w Sejnach i wydawaniu gazety „Šaltinis” miała swoich gorących zwolenników, ale nie brakowało sceptycznych wobec tej myśli.
Do najważniejszych adeptów idei sejneńskiej należy zaliczyć administratorów diecezji, prałata Juozapasa Antanavičiusa ir ks. Juozapasa Laukaitisa, który był sekretarzem biskupa Antoniego Baranowskiego, późniejszym sekretarzem konsystorza Sejn i profesorem seminarium. Z inicjatywy prałata J. Antanavičiusa 6 grudnia 1905 r. W Wilnie odbyło się spotkanie księży ze wszystkich trzech diecezji, którego jedna z uchwał głosiła: „[…] Kiedy my wszyscy, księża, chcieliśmy zapewnić mieszkańcom wsi gazetę, z którą wszyscy by sympatyzowali, nie pozostawało nic innego, jak założyć „Šaltinis”, która było już formalnie wydawana w Sejnach Prapuolensisowi.
W celu wydania i zakupu gazety „Šaltinis” księża z drukarni w Sejnach założyli pewne stowarzyszenie, którego regulamin wraz z prospektem gazety „Šaltinis” zostanie wkrótce rozesłany do wszystkich księży litewskich diecezji i któremu przekażemy wspomniane 3000 rubli z datków księży.
Nie jest rzeczą łatwą wydawać gazetę w Sejnach ale mamy głęboką nadzieję, że emitenci gazety „Šaltinis” z Bożą pomocą uszanują wszelkiego rodzaju przeszkody na drodze do zwycięstwa i serdecznie zapraszamy czcigodne kapłaństwo diecezji Sejn do pomocy w pisaniu listów, dystrybucji prenumerat i zakupie udziałów towarzystwa Sejn”. [fn: List prałata J. Antanavičiusa do kapłanów diecezji. Katilius A., Seinai – kultūros centras ar periferija? Aušra. Lenkijos lietuvių leidinys, 2001, nr 3, 3, s. 23.]
Tak więc w cytowanym liście prałata J. Antanavičiusa bardzo wyraźnie wyrażone jest stanowisko za utworzeniem odrębnego ośrodka wydawniczego w Sejnach. Jak zauważa Algimantas Katilius, który zajmował się powstawaniem drukarni nad Sejnach, „praca organizacyjna spadła na barki ks. J. Laukaitisa. […] J. Laukaitisowi pomagali księża Vincentas Dvaranauskas i Jurgis Nariauskas. Po tych trzech kapłanach powstała spółka „Šaltinis”, zajmująca się wydawaniem i drukowaniem książek. [fn: Šaltinis, 1906, nr 2, s. 31.] Przewodniczącym wspólnoty został wybrany ks. J. Laukaitis”. [fn: Katilius A., Seinai – kultūros centras ar periferija? Aušra. Lenkijos lietuvių leidinys, 2001, nr 3, s. 23.]
Drukarnia rozpoczęła pracę w lutym 1906 roku [fn: Vileišytė B., Kultūrinė Seinų spaustuvės veikla (1906–1915). LKMA Metraštis, t. 4, Rzym 1968, s. 60], pierwszy numer „Šaltinis” ukazał się 31 marca 1906 r. (w nowym porządku), a następnego dnia, tj. 1 kwietnia, prałat J. Antanavičius poświęcił drukarnię i pomieszczenia redakcyjne „Šaltinis”. [fn: Šaltinis, 1906, nr 2, s. 31.] Tak rozpoczęła się działalność drukarni „Laukatis, Dvaranauskas, Narjauskas i Spółka” w Sejnach, która trwała do 15 lutego 1915 r., kiedy to została ostatecznie zamknięta. [fn: Merkys V., Merkys V., Lietuvos poligrafijos įmonės 1795–1915 m. Spauda ir spaustuvės, Wilno 1972, s. 176.] Tak więc drukarnia w Sejnach działała dokładnie przez dziewięć lat.
Od samego początku w Sejnach powstaje drukarnia do drukowania gazety, a przez cały okres jej istnienia wydawanie prasy periodycznej pozostawało najważniejszym zadaniem działalności. Oczywiście, przede wszystkim, taki opis nadaje się dla tygodnika „Šaltinis”, który wraz z załącznikami „Šaltinėlis”, „Artojas”, „Vainikėlis” ir „Vainikas” drukowany był od 1906 do 1915 roku. Oprócz gazety „Šaltinis” publikowano także czasopisma „Vadovas”, „Spindulys” ir „Žiburys”. Planowano nawet wydawanie gazety codziennej w Sejnach, ale nie zaryzykowano. [fn: Ibidem.]
W pierwszym roku od premiery „Šaltinis” miało 500 prenumeratorów. Z roku na rok czytelnictwo rosło i w 1909 r. drukarnia drukowała 6 tys. egzemplarzy tygodniowo gazety „Šaltinis” a przed I wojną światową nakład rozrósł się do 15 tys. egzemplarzy. [fn: B. Vileišytė, op. cit., s. 74–75.] Tymczasem w 1914 r. tygodnik „Vienybė” wydawany w Kownie, liczył zaledwie 6000 egzemplarzy. [fn: Tarybų Lietuvos enciklopedija, t. 4, Wilno 1988, s. 507.] Gazetę „Šaltinis” czytano nie tylko w guberni suwalskiej, ale także w Kownie i Wilnie.
Drugim i najważniejszym intelektualnie periodykiem wydawanym w Sejnach jest czasopismo „Vadovas”, którego pierwszy numer ukazał się we wrześniu 1908 roku. Pomysłodawcą i pierwszym redaktorem czasopisma był ks. J. Laukatis, a wydawcą ks. K. Prapuolenis. Później podlegała redakcji ks. J. Staugaitisa i ks. Dr P. Kuraitisa. Nakład osiągnął 1000 egzemplarzy. Ale to nie wystarczyło. Jak zaznacza Birutė Vileišytė, „poprzez rozsyłanie bezpłatnych egzemplarzy gazety „Šaltinis” w okolice Wilna i Grodna, powstał pomysł wydania nowej gazety, bardziej dostosowanej do poziomu miejscowej ludności”. [fn: B. Vileišytė, op. cit., s. 121.] Tak powstała gazeta „Spindulys”, której pierwszy numer ukazał się w grudniu 1909 roku. Wychodziła co dwa tygodnie. Gazetę tę czytali głównie Litwini z Wileńszczyzny.
W lutym 1910 na walnym zebraniu towarzystwa „Žiburys” zezwolono na posiadanie własnego ciała prasowego. W ten sposób pojawiła się prośba przewodniczącego towarzystwa ks. Motiejusa Gustaitisa do gubernatora Suwałk o zgodę na wydawanie gazety „Žiburys”. Oprócz wszystkich wymienionych gazet, od 1907 roku drukowany był kalendarz „Žiburio kalendorius”.
Bardzo ważnym elementem w działalności drukarni w Sejnach jest wydawanie książek. W swoim opracowaniu B. Vileišytė przedstawiła wykaz publikacji (w tym 257 książek) [fn: B. Vileišytė, op. cit., s. 136–154.], następnie został on uzupełniony (12 ksiąg). [fn: Rocznik LKMA, t. 7, Wilno 1994, s. 381–386.] Tę listę publikacji można jeszcze wydłużać. [fn: Katilius A., Seinai – kultūros centras ar periferija? Aušra. Lenkijos lietuvių leidinys, 2001, nr 4, s. 20. Wiadomo, że A. Katiliusowi udało się zidentyfikować następujące publikacje: 1. Akcja Katolicka Djecezji Sejneńskiej. Seiny Druk. Łaukajtysa i spółki. 1906, 16 s. 2. De vita Sacerdotali. Seinis Tipogr. Laukatis et Sociorum. 1906, 20 s. 3. Statuty Żywego Różańca. Sejny: Laukaičio ir Bendrovės 1906, 16 s. 4. Kampania Katolicka w diecezji Sejn. Sejny: Laukaičio ir Bendrovės sp. 1906, 16 s. 5. Statut stowarzyszenia księży. Sejny: Laukaičio ir Bendrovės sp. 1907, 16 s. 6. Ustawa Pobożnego Stowarzyszenia Świętej Rodziny Nazaretańskiej. Seiny Druk. Łaukajtysa i spółki. 1907, 20 s. 7. Ustawa Tercjarzy Świeskich zakonu Św. Franciszka. Seiny Druk. Łaukajtysa i spółki. 1907, s. 31.] Jak widzimy, liczba książek wydanych w drukarni w Sejnach zbliża się do trzystu. Oczywiście w Wilnie i Kownie ogólna liczba wydanych książek jest większa, ale Sejny, zdaniem niektórych autorów, zajęły pierwsze miejsce wśród wydawców prasy litewskiej pod względem liczby druków wydanych w języku litewskim. [fn: Černiauskaitė V., Lietuviškos knygos raida tautinės kultūros plėtros sąlygomis 1904– 1914 metais. Rozprawa doktorska. Wilno, 2000, l. 30.]
Zamiast zakończenia:
Wzrost pozycji chrześcijańskich demokratów na scenie politycznej
To ostatnie spostrzeżenie pozwala więc sformułować moje samodzielne już stwierdzenie, że Sejny wraz ze swoją drukarnią stała się czynnikiem, który zapewnił chrześcijańskim demokratom przewodnią rolę w litewskim ruchu narodowym w latach 1906-1915. Chodzi oczywiście o legalną narodową działalność kulturalną, w której interes chadeków w tym okresie stał się niepodważalny. Rozwijali swoje stowarzyszenia i organizacje, skupiając wokół siebie wielu rozważnych Litwinów. Warto wspomnieć o katolickich stowarzyszeniach św. Józefa i św. Zyty zrzeszających robotników i służbę. Żadna z orientacji ideologicznych katolickich towarzystw oświatowych („Saulė”, „Žiburys” „Rytas”), organizacji spółdzielczych („Žagrė”), spółek akcyjnych („Vilija” Wileńska), organizacji młodzieżowych („Pavasario”) itd. nie była im równa. Prasa była jednym z głównych narzędzi mobilizacji ludzi. Jak pokazują badania, to właśnie oni wydali w omawianym okresie największą liczbę periodyków prawnych (60-70% wszystkich publikacji). W 1913 r. chadecy posiadali 16 litewskich publikacji na 26, a w 1914 r. – 18 z 31. [fn: Więcej na ten temat: Miknys R., Lietuvos demokratų partija 1902–1915 metais. Lietuvių atgimimo istorijos studijos, t. 10, Wilno 1995, s. 143–144.] Nie ma wątpliwości, że Sejny odegrały ważną rolę.
Uważam ponadto, że drukarnia w Sejnach oraz wydawane przez nią publikacje i książki pozwoliły litewskim chadekom wprowadzić w życie postanowienia encyklik papieża Leona XII „Rerum novarum” (1891) i „Graves de communi” (1901), aby duchowieństwo nie ograniczało swojej pracy tylko do św. Sakramentu. Poprzez udzielanie sakramentów, nauczanie religijne i zwracanie się do ludu, aby pomagać mu rozwiązywać problemy życia publicznego, a tym samym przynosić korzyści wierze, w ten sposób chrześcijańska demokracja może i powinna wykorzystywać także pracę polityczną dla dobra Kościoła i wiary.
Należy zauważyć, że ci, którzy wyznawali założenia chrześcijańskiej demokracji, nie tylko dbali o umocnienie pozycji katolicyzmu w dojrzewającym nowoczesnym społeczeństwie litewskim, ale także działali na rzecz rozwoju swobód i praw litewskiej kultury narodowej, przeciwstawiali się ich rywalizacji i w ten sposób przyczyniali się do umocnienia narodu, podniesienia świadomości narodowej oraz zniweczyli rusyfikację, asymilacyjne aspiracje caratu rosyjskiego. We wszystkich tych pracach Sejny pełniły rolę bardzo ważnego ośrodka.