Rimvydas Urbonavičius
W poszukiwaniu początków Mariampola (zapiski archiwariusza)
Historia zachodniej części starostwa preńskiego (obecnie Mariampol i jego okolice) wciąż pozostaje tajemnicą. Wiele wiadomo o wschodniej części starostwa i parafii - Prenach, Puszczy Birsztańskiej i rozrzuconych wokół nich wioskach, ale pradawna historia zachodniego skraju gminy, który niegdyś otoczony był lasami i bagnami wzdłuż rzeki Szeszupy, pozostaje w mroku. Kilka lat temu okazało się, że wieś Pašešupys, wspomniana przez historyka Jonasa Totoraitisa jako przodek Mariampola, znajdowała się w zupełnie innym miejscu - w pobliżu dzisiejszego Nowego Miasta. Jest wiele pytań bez odpowiedzi. Kilka najciekawszych: co znajdowało się na miejscu dzisiejszego Mariampola trzysta lat temu - wieś Pašešupys (wersja historyka księdza Jonasa Totoraitisa) czy wieś Stara Buda (wersja księdza Jonasa Reitelaitisa), a może obie? Dlaczego wieś Pašešupys nie jest wymieniona w inwentarzach starostwa preńskiego? Czy Butlerowie i Szczuccy mieli prywatne posiadłości we wsi Pašešupys? Jest nadzieja, aby się tego dowiedzieć, ponieważ archiwa i rękopisy zawierają dokumenty, które nie były jeszcze widziane, a które są znaczące dla tego regionu, np. dziennik podróży Butlera, inwentarze starostwa preńskiego, najstarsze księgi stanu cywilnego parafii Preny itp.
Osadnictwo zachodniej części starostwa preńskiego - Pašešupys - przyspieszyło wraz z wybuchem wojny ze Szwedami i Moskalami w latach 1654-1655, co opisuje ksiądz Jonas Reitelaitis: „Kiedy wybuchła wojna w 1655 r., chłopi ze starostwa Udria i części starostwa olickiego wraz ze swoim dobytkiem schronili się w lesie w pobliżu Dovinė, aby uniknąć okrucieństw wojny. Ponieważ w tamtych latach Puszcza Birsztańska była bardzo rozległa <…>, można było swobodnie i bezpiecznie udać się z Dovinė na północ. <…> Tak więc chłopi z gmin Udria-Punia, za Palios i za Dovinė, przybyli tutaj i zaczęli budować gospodarstwa. I zajęli znaczny obszar tutaj, w nadleśnictwie preńskim”. [fn: Vilniaus universiteto bibliotekos Rankraščių skyrius (VUB), F. 102–556.] W ten sposób pojawiły się tu pierwsze wsie: Surgucie z 10 gospodarstwami , Paluginie, Degucie z 12, Traby z 9, Trakiszki z 22 i Narty z 9, które zostały znalezione w 1677 roku w inwentarz starostwa preńskiego [fn: Lietuvos valstybės istorijos archyvas (LVIA), SA-3765, t. 2.], spisanym dla Konstancji Butler, gdy starostwo preńskie przeszło na jej syna Morkasa. W tym czasie granice starostwa i parafii miały się pokrywać. Kościoły parafii Preny znajdowały się tylko we wschodniej części parafii - w Prenach i Puszczy Birsztańskiej. Po zakończeniu wojny ze Szwedami i Moskalami trzeba było je odbudować - oba zostały spalone. W Puszczy Birsztańskiej zbudowano szopę przypominającą stodołę, natomiast w Prenach wystarczyło funduszy na budowę drewnianego kościoła. Tutaj proboszcz z Pren, Adalbertas Izdebskis, otrzymał wsparcie (prawdopodobnie od Konstancji Butlerienė, ponieważ rodzina Butlerów rządziła starostwem preńskim już od 1644 r.) i w 1674 r. zbudował wspaniały drewniany kościół. Ciekawe, że podczas wizytacji w 1669 r. Izdebskis (Litwin, wówczas 53-letni) został upomniany jako obojętny i niedbały, co przyczyniło się do tego, że w parafii żyło wiele dzieci bez chrztu, osób bez spowiedzi i innych sakramentów, a także wielu luteranów. [fn: Vaida Kamuntavičienė. Kauno dekanato parapijų padėtis XVII a. antrojoje pusėje. SOTER 2009.30 (58).] Czy aby nie będzie to krytyka wykluczenia mieszkańców przy Szeszupie, które w niewielkim stopniu mogło zależeć od starań proboszcza: dotarcie do najbardziej oddalonych wiosek parafii Preny, oddalonych o około 7 mil przy rzece Szeszupa, było czasochłonne, kosztowne i niebezpieczne. Być może dlatego, mimo surowej nagany, Adalbertas Izdebskis nadal był proboszczem i administratorem nie tylko parafii w Prenach, ale także parafii w Puszczy Birsztańskiej. Należy również zauważyć, że trudno było dotrzeć nie tylko do odległych wiosek parafii, ale czasami także do obszarów położonych w pobliżu Pren: kiedy rzeka Niemen wylała w 1669 r., proboszcz nie był w stanie dotrzeć do wiernych w Puszczy Birsztańskiej.
Po śmierci Morkasa Butlera, starosty preńskiego, w 1690 r. król przywilejem nadał starostwo preńskie i Puszczę Birsztańską bratu Butlera, Aleksandrowi. 15 lipca sporządzono inwentarz tej królewszczyzny. [fn: Baltarusijos nacionalinis istorijos archyvas Minske (NIAB), F. 1928, ap. 1 (III t.), l. 761–800.] Oprócz pięciu wsi wymienionych w 1677 r.: Surgucie (9), Degucie (11), Traby (7), Trakiszki (15), Narty (9), inwentarz ten obejmuje również kilka nowo założonych wsi w rejonie Szeszupy. W przypadku wsi Nietyczkampie zmierzona ziemia wynosiła 4 włóki, a w przypadku wsi Nartele inaczej Buktynki - 2 włóki. Twierdzenie, że wieś Nietyczkampie istniała już w 1592 r. jest nieprawdziwe, ponieważ w tym czasie było tu tylko pole, zwane Nietyczkampie, a wokół niego w lasach stały opuszczone chaty drwali.
Niezwykle ważne dla badania rozwoju tych wsi są zachowane księgi metrykalne starego kościoła w Prenach. (Jestem wdzięczny proboszczowi parafii w Prenach Jonasowi Baliūnasowi za pozwolenie na ich wykorzystanie, a Arūnasowi Kapsevičiusowi za referencje). W czasach sowieckich księgi metrykalne kościołów zostały zabrane ze wszystkich kościołów i przewiezione do Wilna, do Archiwum Historycznego. Tam też trafiła duża część ksiąg kościelnych z parafii Preny, ale najstarsze księgi chrztów i ślubów pozostały w wieżach kościoła i na strychu kaplicy na dziedzińcu. [fn: Algimantas Kajackas. Prienų parapijos archyvas. SOTER 2002.7 (35).] Historyk Jonas Totoraitis w „Sūduvos Suvalkijos istorija”, wydanej w 1938 r., napisał o księgach tego kościoła: „W Prenach znajdują się stare księgi metrykalne z 1664 r.” [fn: Jonas Totoraitis. Sūduvos Suvalkijos istorija. Marijampolė, 2003, s 418.], chociaż inwentarz kościoła parafialnego w Prenach z 1782 r. wspomina, że „najstarsze księgi chrztów pochodzą z 1672 r.”. [fn: Vyskupo Ignoto Jokūbo Masalskio Kauno dekanato vizitacija 1782 m. V., 2001, s. 461.] Do naszych czasów zachowały się księgi chrztów i małżeństw z lat 1679-1761 i 1688-1742. Dostarczają one wielu informacji o mieszkańcach parafii Preny, wszystkich zamieszkałych terenach, niezależnie od tego, czy były one we władaniu króla, czy prywatnych właścicieli. Jonas Totoraitis prawdopodobnie korzystał z tych ksiąg, chociaż nie dostarczył wielu informacji o wioskach w regionie Pašešupys. Księgi, które są niewielkich rozmiarów (około 30 x 10 cm), napisane są po łacinie, czarnym atramentem, a w niektórych miejscach tekst jest wyblakły, co utrudnia jego odczytanie. W zapisach tych znajdujemy informacje o małżeństwach, urodzonych dzieciach, imionach ich rodziców i chrzestnych lub świadków, miejscach zamieszkania i datach. Przez długi czas wioski Pašešupys były odwiedzane tylko raz w roku, zimą, kiedy pola zamarzały i pokrywał je śnieg, dzięki czemu łatwiej było dostać się do parafii: w lutym 1680 r., w styczniu 1681 i 1682 r., w lutym 1685 r. itd. W aktach z 1690 r. możemy znaleźć wyciąg z metryki Pašešupys. Jej nagłówek brzmi następująco: „Metrika Poszeszupiensis Copulatorum et Baptisatorum Eodem Anno 1690… 9vembris Die…” [fn: Prienų parapijos (dalej PP) 1687–1692 metų krikšto ir santuokų knyga (2).] („Pašešupio metrika santuokų ir krikšto tais pačiais metais 1690… lapkričio dieną…”). Najprawdopodobniej dla wsi Pašešupys sporządzono osobną księgę, której treść przepisano do wspólnych ksiąg parafialnych po powrocie do parafii Preny. Pod wspomnianą wyżej pozycją księgi metrykalnej Pašešupys znajdujemy 17 zapisów małżeństw i 16 zapisów chrztów pod zapisami z 1690 roku. Wspomniane wsie to Trakiszki, Traby, Degucie, Narty, Nartele, Surgucie, Meszkinie, Nietyczkampie i najprawdopodobniej wsie sąsiednich parafii - Puskepuriai, Tarpučiai, Mokolai, Parausiai. W księgach z kolejnych lat ponownie znajdujemy rubryki z nazwą metryki Pašešupys: 18 listopada 1691 r. zarejestrowano 7 małżeństw i 3 chrzty.
W tych rejestrach znajdujemy również nazwiska Butlerów: w chrzcie syna Martynasa Masiažentisa i jego żony Doroty, Juozasa ze wsi Szawlakieme 27 marca 1693 r., rodzicami chrzestnymi byli Aleksander Butler i szlachcianka Katarina Mikulovičienė [fn: PP 1693–1700 m. krikšto knyga (3).], a 23 lutego 1717 r. syn Aleksandra Marek Antoni Butler i jego żona byli świadkami ślubu szlachcica Aleksandra Hliničiusa [Iljinicha?] z Heleną Borowską. [fn: PP 1707–1742 m. santuokų knyga (10).]
Metryka Pašešupys jest różnie nazywana. W lutym 1696 r. napisano „Poszaszupie” (7 dzieci ochrzczonych i 3 małżeństwa), w styczniu 1697 r. jeszcze prościej „Na poszaszupiu”. Pod nim pod koniec stycznia wymienione są sakramenty (7 chrztów i 16 małżeństw) dla wiosek w zachodnim narożniku. Należy zauważyć, że wieś Pašešupys nie pojawia się w żadnej z wyżej wymienionych ksiąg metrykalnych. Nazwa wsi Pašešupys (?) występuje kilkakrotnie w księdze chrztów (nr 5) z lat 1703-1724, tj. w 1703 i 1705 roku. Być może jest to prywatna posiadłość, która nie została uwzględniona w spisie majątku starostwa lub znajduje się w sąsiedniej parafii, w dawnej wsi Pašešupys. Powiedzmy pół mili za Ludwinowem były wsie Turupis, Turupelis, Raudonszylis i Poszezszupie, które przywilejem króla Augusta II zostały nadane synowi Stanisława Eydziatowicza, Karolowi, 6 października 1711 r. [fn: Vyriausiasis senųjų aktų archyvas Varšuvoje (AGAD), Zesp. 391, sygn. 204] W tym czasie w Ludwinowie nie było kościoła, nie przestrzegano też ściśle granic parafii. Tak więc w tej samej księdze chrztów parafii Preny z lat 1703-1724 znajdujemy nie tylko Pašešupys, ale także znacznie bardziej odległe wsie Płutyszki, Dauksze, Padovinys, Varnupiai…
15 lutego 1710 r., po śmierci Aleksandra, starostwo preńskie przywilejem przejął jego syn Marek Antoni z żoną Franciszką. 10 marca sporządzono inwentarz. [fn: NIAB, F. 1928, ap. 1 (III t.), l. 761–800.] Nie zawierał on już czterech wsi, jak wcześniej, ale pięć wsi starostwa. Nowe wójtostwa, zwane wójtostwami Pašešupys, obejmowały 13 wsi na zachodzie gminy: Nietyczkampie 46, Nartele 16, Narty 19, Trakiski 37, Trabiski 9, Degucie 19, Puskielnia 7, Pososna 2, Surgucie 14, Meszkinie 15, Pabukonie 15, Rayszupie 10, Stara Buda 21. Wszystkie te wsie zamieszkiwało 230 rodzin, czyli około 1200 osób.
W księdze chrztów z 18 maja 1710 r. znajdujemy ostatni wpis przed epidemią dżumy, a po nim „Pestis grasat” (Szaleje zaraza). Dopiero rok później, w maju 1711 r., zaczęto pisać ponownie.
W celu oszacowania szkód wyrządzonych przez epidemię dżumy, 15 marca 1712 r. przeprowadzono inwentaryzację starostwa preńskiego [fn: Ibid., s. 806 a.p.], a w wójtostwie Pašešupys wypisano wszystkie 13 wyżej wymienionych wsi. Sytuacja była tragiczna: 9 wsi było zupełnie pustych, w trzech - Nartele, Narty, Trabiski - znaleziono jedną rodzinę, a we wsi Nietyczkampie dwie rodziny.
Nie mamy jeszcze dokumentów dotyczących założenia miasta Staropol i jego rozwoju, ale mamy dokumenty dotyczące założenia jego „siostry” Frampola [fn: AGAD, Nabytki, sygn. 25.l.6 (Marko Antonijaus Butlerio kreipimasis į gyventojus dėl Franopolės miesto steigimo (1718-01-06).]. Miasto to obecnie nazywa się Frampol i znajduje się w Polsce, za Lublinem. Oczywiście nazwa tego miasta jest powiązana z Franciszką Butler, ale Marek Antoni Butler sam o tym nie napisał dokumencie, który zamierzamy omówić. Założycielem obu tych miast jest Marek Antoni Butler, a czas ich założenia jest również podobny. M.A. Butler odziedziczył dobra w Radzięcinie (w Polsce, niedaleko Lublina) i postanowił założyć tam miasto. 6 stycznia 1718 r. zwrócił się do mieszkańców przyszłego miasta i jego okolic, wyjaśniając, dlaczego zakłada miasto i jakie korzyści przyniesie ono ludziom: Miejsce założenia miasta jest skrzyżowaniem dróg z Krakowa i Wrocławia do Lwowa, z Węgier do Jarosławia i Lublina, a także do Litwy, Prus, Mazur i innych ważnych miejsc, jest miejscem, gdzie można sprowadzać towary, gdzie można organizować jarmarki i targi, a ludność jest gęsto ulokowana. Starosta ogłasza, że na prośbę różnych obywateli wpadł na pomysł stworzenia miasta o nazwie Frampol i że ludzie wszystkich klas mogą tam mieszkać, a działki otrzymają bezpłatnie. Żadni dłużnicy, podejrzani lub obcy obywatele nie będą przyjmowani. Miasto nie może przyjmować nowych mieszkańców bez wiedzy zamku. Od 1 stycznia 1718 r. wszyscy mieszkańcy są zwolnieni z wszelkich podatków i zobowiązań na okres dziesięciu lat. Gorzelnicy i karczmarze są zwolnieni z podatków na trzy lata. Żydzi są również zwolnieni z podatków. W mieście odbywają się targi w każdą niedzielę i czwartek oraz jarmarki w pierwszą niedzielę każdego miesiąca. Ponadto starosta nakazał wykopanie na własny koszt czterech studni na rynku miejskim, a materiał leśny miał być rozdawany mieszkańcom w miarę potrzeb, ale nie na sprzedaż. Miał też powstać młyn z tartakiem i pilśniarką (tkactwo było popularnym rzemiosłem w okolicy).
Jest więc prawdopodobne, że warunki i metody zakładania naszego miasta Staropol byłyby bardzo podobne.
Powoli wyjaśniają się również zakręty historii kaplicy Pašešupys. Przyjmuje się, że kaplica w Pašešupys znajdowała się na obecnym placu J. Basanavičiusa: „W 1717 r. w Pašešupys zbudowano kaplicę <…> w pobliżu Szeszupy, przy ulicy biegnącej przez aptekę Bartlingasa”. [fn: J. Totoraitis. Sūduvos Suvalkijos istorija. M., 2003, s. 424.] Można to jednak obalić dokumentami. W 1730 r. starosta preński, Marek Antoni Butler, zwrócił się do biskupa Jurgisa Kazimierasa Ancuty z prośbą o pozwolenie na korzystanie z jego prywatnej kaplicy na potrzeby wszystkich mieszkańców okolicy (in privato oratorio curice bonorum Poszeszupie). W dniu 7 lipca pozwolenie takie zostało udzielone i zezwolono na mianowanie tam księdza. [fn: AGAD. Arch. Zamoyskich, 2783, l. 80.] Butlerowie zachowali prawo do korzystania z kaplicy w ważniejsze święta i uroczystości rodzinne. Jednak jeśli uznamy, że kaplica znajdowała się w centrum dzisiejszego Mariampola, oddzielimy posiadłość Butlerów w Kwieciszkach od ich prywatnej kaplicy i „zmusimy” hrabiów do pokonania pół mili do niej. Trudno w to uwierzyć. Wiemy, że majątek Kwieciszki mógł zostać założony około 1717 roku, a kaplica zbudowana w tym samym roku. Po co, w jakim celu, budować własną kaplicę z dala od dworu? O tym, że prywatna kaplica w Pašešupys znajdowała się na terenie majątku pisze również polski historyk Zygmunt Proczek z Instytut Historii i Duchowości Mariańskiej: „Początkowo mieszkali oni w domu przy drewnianym kościele w Kwieciszkach”. [fn: Zygmunt Proczek. U mariańskich początków klasztoru mariampolskiego. SOTER 2009.31 (59), l. 140.] Historyk Benjaminas Mašalaitis podaje również: „Już w pierwszej połowie XVIII w. w majątku Kwieciszki istniał drewniany kościół, który spłonął w pożarze w 1755 roku”. [fn: Benjaminas Mašalaitis. Sūduvos krašto dvarai. Marijampolė, 2015, s. 150.] W tym samym 1730 r. w preńskich księgach metrykalnych można jeszcze znaleźć nazwy wsi w Pašešupys, ale później, że tak powiem, znikają. Roczniki najwyraźniej zaczęto sporządzać i przechowywać w kaplicy w Pašešupys, o czym pisał historyk Jonas Totoraitis.
Kwestia prywatnych gospodarstw w starostwie preńskim jest ciekawa i często niezbyt jasna. Na prawym brzegu Niemna, w pętli Balbieriškis, dawny dwór i wieś Siponiai oraz przyległe wsie Jackoniai, Martinoniai i Zajai były własnością prywatną, w przeciwieństwie do okolicznych państwowych wsi starostwa preńskiego. Profesor R. Ragauskienė pisze, że Butlerowie prawdopodobnie nabyli te dobra od poprzednich właścicieli, rodziny Liackiai, pod koniec XVII w. i na początku XVIII w. [fn: Raimonda Ragauskienė. Karališkojo Birštono praeitis (Istorinė raida iki XIX a.). V., 2004, s 180.] Prawdopodobnie Butlerowie posiadali prywatne gospodarstwa również w zachodniej części starostwa, w przeciwnym razie trudno byłoby wyjaśnić, dlaczego niektóre wsie nie zostały uwzględnione w inwentarzach starostwa preńskiego (w tym wieś Pašešupys lub gospodarstwo, jeśli istniało).
Około 1738 r., najwyraźniej w celu sprawdzenia, w jaki sposób starostwo preńskie wychodzi z epidemii dżumy, przeprowadzono inwentaryzację. [fn: LVIA, F. 11, ap. 1, b. 1058, l. 454–468.] Znajdujemy tu pierwszą wzmiankę o folwarku Kwieciszki, a także o następujących wsiach położonych w pobliżu Szeszupy: Woytiszki 3, Nietiszkampie 18, Nartele 8, Narty 10, Trabiszki 5, Degucie 6, Puskielnie 5, Nowina Szmilgi 3, Surgucie 5, Nowina Rayszupie 2, Nowina Pabukonie 7, Trakiszki 2, Stara Buda 11. Co ciekawe, ostatnia wieś, w przeciwieństwie do pozostałych, nie płaciła żadnych podatków. Można przypuszczać, że jej mieszkańcy zostali zwolnieni z obowiązków z powodu utworzenia miasta Staropole. O wsi Stara Buda Jonas Reitelaitis napisał: „Stara Buda to nazwa przyszłego Mariampola. Jest pokazana tylko jako mała wioska”. [fn: Lietuvos Mokslų Akademijos bibliotekos Rankraščių skyrius (LMABRS), Jono Reitelaičio fondas, F. 136–141.]
Grunty wszystkich wyżej wymienionych wsi są pomierzone we włókach i mają przyłączone łąki, pomierzone w morgach. Rodziny miały bardzo mało ziemi, dwunastą lub dwudziestą czwartą część włóki i kilka morgów. Płacili dworowi 8 groszy za wółkę i 24 grosze za dodatkowy mórg. Ponadto płacili podatek „łąkowy” za łąki i podatek „koronny”. Ponieważ w lesie było wiele lip, mieszkańcy obierali ich korę (łub) na sprzedaż i na własny użytek, robili liny, wyplatali sita i sieci itp.
Jonas Totoraitis nie wymienił wsi parafii Preny na Synodzie Diecezji Wileńskiej z 1744 r. w oryginalnym dokumencie, ale na swój sposób, co sprawia wrażenie, że miejscowość Staropol i wieś Stara Buda istniały jednocześnie. Gdybyśmy przeczytali nazwy miejscowości z oryginału [fn: 1744 m. Vilniaus vyskupystės sinodo protokolas.] zdalibyśmy sobie sprawę, że zostały one spisane przez wędrownego rachmistrza spisowego, zaczynając od miasta Preny i obchodząc wszystkie wsie należące do parafii. Proszę więc przeczytać cały spis (można go zaznaczyć na mapie): Žemaitkiemis, Žukai, Naujiena, Kazokai, Mielaiškampis, Žemaitkiemis, Zondoniškiai, Mediniškiai, Vartai, Šlavančiai, Igliškis, Kulingė, Netičkampis, Nartele, Narty, Augustaičiai (Gustaičiai), Staropole, Trakiszki, Grabiškiai (powinno być Trabiszki), Degucie, Puskielnie, Raišupys, Nowina Szmilgi, Surgucie, Kužai, Šaltupis, Išlaužas, Bačkininkai, Budy: Stara, Mazowiecka ir Smolnicka, Kalviai, Pocvietis, Važatkai, Alksniakiemis, Rūdupis, Pociūnai, Birsztany. Idąc tropem podróżnika – parafialnego rachmistrza spisowego, zorientujemy się, że Staropol i wspomniana tu Stara Buda znajdowały się w różnych miejscach (ta druga prawdopodobnie w starostwie Oszminta obecnego rejonu preńskiego), daleko od siebie.
W drugiej połowie XIX wieku Preny nadal były najważniejszym ośrodkiem starostwa. Świadczą o tym wydarzenia, które odbywały się właśnie tutaj, w pałacu Butlerów. W 1761 r. w Prenach odbyło się wesele Rozalii Butler (córki Lukasa Aleksandrasa i Kotryny Butler) z Antonim Ossolińskim, a w sierpniu 1778 r. odbyło się wesele Franciszki, córki Mikołaja Butlera (nazwanej tak na cześć babki), z generałem majorem Jerzym Radziwiłłem. Podczas tej uroczystości odbyła się ceremonia wręczenia Mikołajowi Butlerowi Orderu Świętego Stanisława. Odznaczenie to zostało mu przyznane przez króla Stanisława Augusta już w 1765 r., ale nie jest jasne, za jakie zasługi i dlaczego uroczystość odbyła się tak późno. Odznaczenie wręczył uroczyście wojewoda wileński Karol Stanisław Radziwiłł.
W 1775 r. w lustracji podatkowej powiatu kowieńskiego, oprócz Mariampola, wymieniono 32 wsie. [fn: LVIA, F. SA, Nr. 3313.] Ksiądz Jonas Reitelaitis, który był dość zainteresowany historią tego regionu, pisze o Mariampolu, o którym mowa w tym dokumencie: „Stara Buda - Starapol już zamienił się w miasto Mariampol”. [fn: LMABRS, Jono Reitelaičio fondas, F. 136–141.]
Po śmierci Mikołaja Butlera (syna Marka Antoniego i Franciszki) 22 stycznia 1782 r. starostwo preńskie, a wraz z nim dawne starostwo Pašešupys (wówczas Kwieciszki), przeszło w ręce generała Kazimierza Nestora Sapiehy. Ponad stuletnie panowanie Butlerów dobiegło końca. Pašešupys, które w połowie XVII wieku miało trudne do przebycia bagna i lasy, przetrwało wojny, zarazy i pożary. Teraz rozwijało się tu miasto Mariampol, majątek Kwieciszki był bogaty, a parafia Mariampol obejmowała ponad pół setki wsi.
Niektóre z przedstawionych tu spostrzeżeń lub faktów rodzą nowe pytania, ale jest nadzieja, że z czasem uzyskamy również na nie odpowiedzi.