Sigitas Birgelis
Delegaci na Wileńską Konferencję Litwinów z terenów dawnej Jaćwieży
Ziemia Jaćwingów zrodziła i wychowała wielu światłych ludzi, pedagogów, działaczy publicznych, kulturalnych i politycznych, którzy przyczynili się do odrodzenia narodu litewskiego i proklamowania niepodległości Litwy w 1918 roku.
Idee niepodległości Litwy zaczęły przybierać na sile pod koniec I wojny światowej. Wileńscy intelektualiści zorganizowali Kompanię Litewską, która wybrała komitet wykonawczy. W skład komitetu weszli: Antanas Smetona, Steponas Kairys, Petras Klimas, Jurgis Šaulys i ksiądz Juozas Stankevičius. Zaczęli oni szerzyć idee niepodległościowe. Litewska prasa publikowała odezwy do narodu, a powiernicy komitetu podróżowali po kraju, zapraszając Litwinów do organizowania się. Litewska prasa, księża Kościoła katolickiego, litewskie stowarzyszenia i organizacje budziły obywatelstwo narodu. Komitet wykonawczy informował niemieckie władze okupacyjne o dążeniach Litwy do niepodległości. Niemieckie władze wojskowe i cywilne były dość przychylne. Chciano powołać Litewską Radę Powierniczą, ale Litwini zażądali, aby Rada została zaproszona na konferencję przedstawicieli Litwy.
Latem 1917 r. utworzono komitet organizacyjny przyszłej konferencji. Opracował on teksty rezolucji i sporządził listy uczestników. Postanowiono zaprosić po 3-5 przedstawicieli z każdego powiatu i dwóch miast. W tym czasie na Litwie były 32 powiaty. Jak twierdzi historyk Antanasa Tyla, niektórzy uczestnicy zostali wybrani na pewnych spotkaniach, takich jak student Antanas Kvedaras i nielegalny kolporter książek Mečislovas Stankevičius. Tworząc listy uczestników, starano się uwzględnić osoby ze wszystkich klas, nurtów politycznych i partii. Zorganizowanie prawdziwych wyborów nie było możliwe w warunkach okupacji. Wiarygodne osoby były wybierane i zapraszane według parafii. W konferencji mogli uczestniczyć tylko Litwini lub osoby uważające się za Litwinów. Ze względu na możliwe represje niemieckie zaproszono tylko mężczyzn. W każdym razie byli to najzdolniejsi i najbardziej aktywni Litwini tamtych czasów. Jedną trzecią uczestników stanowili duchowni katoliccy, jedną trzecią rolnicy, a jedną dziesiątą nauczyciele. Na liście uczestników znaleźli się również lekarze, prawnicy, inżynierowie, urzędnicy państwowi, artyści i ludzie sztuki. Intelektualiści stanowili ponad 60 procent. Tylko nieliczni właściciele ziemscy wzięli udział w konferencji. Zdaniem akademika Antanasa Tyli można to tłumaczyć spolonizowaniem ziemiaństwa i odrzuceniem przez nie idei przywrócenia niepodległości Litwy.
Na konferencję zaproszono 264 osoby, zebrało się 214 (w sumie uczestniczyło 222 Litwinów). Obrady odbywały się od 18 do 22 września za zamkniętymi drzwiami, bez obecności przedstawiciela okupanta. Konferencja odbyła się w sali teatru miejskiego (obecnie siedziba Rosyjskiego Teatru Dramatycznego) przy ulicy J. Basanavičiaus. Uczestnicy przyszli z czerwonymi i zielonymi wstążkami. Salę udekorowano flagą z Pogonią, herbami Auksztoty i Żmudzi. Uchwały i rezolucje niepodległościowe zostały przyjęte niemal jednogłośnie. Ludzie byli bardzo entuzjastyczni, a nastrój na sali był optymistyczny i świąteczny. Pierwsze słowa uchwały Konferencji brzmiały następująco: „Dla swobodnego rozwoju Litwy konieczne jest utworzenie niezależnego, demokratycznie uporządkowanego państwa litewskiego w granicach etnograficznych, z niezbędnymi dostosowaniami do życia gospodarczego”.
Konferencja wybrała dwudziestoosobową Radę Litewską. Jej członkami byli: J. Basanavičius, S. Banaitis, M. Biržiška, K. Bizauskas, P. Dovydaitis, S. Kairys, P. Klimas, D. Malinauskas, P. Mironas, S. Narutavičius, A. Petrulis, A. Smetona, J. Smilgevičius, J. Staugaitis, J. Stulginskis, J. Šaulys, K. Šaulys, J. Šernas, J. Vailokaitis, J. Vileišis. Rada wybrała A. Smetonę na przewodniczącego. Konferencja upoważniła Radę do podjęcia kroków politycznych w celu przywrócenia niepodległego państwa litewskiego na etnograficznych ziemiach litewskich ze stolicą w Wilnie. Przyszłość przywróconego państwa miała zostać określona przez Sejm Ustawodawczy. Konieczne były pewne ustępstwa wobec okupanta, takie jak deklaracja przyjaznych stosunków z Niemcami, konwencja o komunikacji, cłach i walucie.
W biografii ks. dr. J. Stankevičiusa czytamy: „Kiedy sześciu księży zostało wybranych do Rady Litewskiej, a socjaliści mieli dwa mandaty, ich przywódca, Pranas Eidukevičius, zaczął grozić, że odwoła przedstawicieli swojej partii. W imię jedności Juozas Stankevičius wycofał się z Rady”.
Kilka faktów o ks. drze J. Stankevičiusie. Urodził się w 1866 r. we wsi Sparviniai w gminie Gryszkabuda. Uczęszczał do szkoły podstawowej w Gryszkabudzie, później uczył się w gimnazjum w Mariampolu i w seminarium w Sejnach. Święcenia kapłańskie przyjął w 1889 roku. Był wikariuszem w różnych parafiach diecezji sejneńskiej. Współpracował z „varpininkai”. W 1905 r. wraz z Jonasem Basanavičiusem, Jonasem Jablonskisem i Jonasem Vileišiusem opracował statut towarzystwa naukowego w Wilnie. Później studiował na Uniwersytecie we Fryburgu. Po obronie pracy doktorskiej osiadł w Suwałkach, gdzie uczył religii w gimnazjum dla chłopców. Zaangażował się w działalność litewską i był jednym z założycieli suwalskiego towarzystwa „Vienybė”.
Na początku I wojny światowej przeniósł się do Wilna. 10 czerwca 1916 r. wraz z 18 innymi podobnie myślącymi osobami wysłał memorandum do okupacyjnych władz niemieckich, w którym przedstawił aspiracje narodu litewskiego do życia w niepodległym państwie. W rezultacie zarządca diecezji wileńskiej Kazimieras Michalkevičius zakazał Stankevičiusowi pełnienia obowiązków kapłana. W 1917 r. wziął udział w Wileńskiej Konferencji Litwinów i został wybrany do Rady Litewskiej. Z wyżej wymienionych powodów zrezygnował w imię jedności.
Po konferencji uczestnicy rozjechali się do swoich regionów. Musieli przedstawić uchwały konferencji ludziom w miastach, miasteczkach i kościołach. Litwini zostali przyjęci bardzo przychylnie. Szczególnie aktywna była młodzież wiejska.
W konferencji uczestniczyło wielu Litwinów z Suwalszczyzny. Ks. Motiejus Simonaitis (proboszcz parafii w Puńsku), ks. Juozas Katilius (proboszcz parafii Smolany), Kazimieras Mielkus (rolnik i pedagog we wsi Wojtokiemie), przedstawiciele Seminarium Duchownego w Sejnach, ks. Justinas Staugaitis, ks. Antanas Petrauskas, ks. Jonas Reitelaitis, ks. Jonas Totoraitis, Litwini z Sejneńszczyzny Stasys Tijūnaitis (nauczyciel), Jonas Dereškevičius (nauczyciel), Antanas Pečiulis (kupiec). Ciekawostką jest, że na oficjalnej liście uczestników konferencji (z powodu spóźnienia?) nie znaleźli się ks. Juozasa Katilius i ks. Motiejus Simonaitis, choć uczestniczyli oni w konferencji.
Na zakończenie tego artykułu przedstawiam Państwu listę Litwinów, którzy uczestniczyli w Konferencji Wileńskiej, a których życie i działalność były w jakiś sposób związane z regionem Jaćwieży. Lista ta nie jest wyczerpująca. Jej uzupełnienie wymagałoby odrębnych badań.
Kazimieras Mielkus, uczestnik Konferencji Wileńskiej, tak pisze w swojej książce „Šeimos lemtis su grotų ženklu”: „We wrześniu 1917 r. trwały przygotowania do zwołania Konferencji Wileńskiej, która miała zadecydować o losach Litwy. W tym czasie nie było możliwości publicznych wyborów i wysłania delegatów na konferencję, więc miejscowe światłe społeczeństwo wybrało spośród siebie odpowiednią osobę i wysłało ją na konferencję. Ja zostałem wysłany jako delegat z Suwalszczyzny. Za zgodą niemieckich władz okupacyjnych konferencja odbyła się w dniach 18-22 września 1917 roku. Po dokładnym rozpatrzeniu sytuacji w regionie, konferencja przyjęła następującą uchwałę: Litwa jest niepodległym państwem z granicami etnograficznymi i stolicą w Wilnie.
Na zakończenie konferencji wybrano Radę Litewską z 20 członkami. Jako aktywny organ odradzającego się narodu miała ona zwołać Sejm i utworzyć rząd tymczasowy.
Po powrocie z konferencji zwołałem duże zgromadzenie ludzi w Puńsku i szczegółowo opowiedziałem im o pracach konferencji. Od tego czasu rozpoczęła się moja aktywna działalność społeczna. Przyczyniłem się, jak tylko mogłem, do odbudowy własnego państwa, zwłaszcza do edukacji Litwinów i obrony litewskich katolików, którzy zostali skrzywdzeni przez polonizatorów. Jesienią 1918 r. w powiecie suwalskim (gmina Puńsk - red.) utworzono tymczasową radę gminną i milicję dla utrzymania porządku w miastach i wsiach. Ja otrzymałem zadanie zorganizowania sołtysostwa i milicji wiejskiej.”
Literatura
http://www.bernardinai.lt/straipsnis/2012-09-24-libertas-klimka-pies-95-eriusmetus-surengta-lietuviu-konferencija/88412.
https://lt.wikipedia.org/wiki/Juozas_Stankevi%C4%8Dius_(1866).
http://punskas.pl/suvalku-krasto-lietuviai-vilniaus-konferencijoje/.
https://lt.wikipedia.org/wiki/S%C4%85ra%C5%A1as:Vilniaus_konferencijos_dalyviai.