УДК 94(438)+94(470+571)
DOI: 10.51255/2311-603X_2022_1_127
A.W. Zorin
Dokumenty XVII–XIX w. ze zbiorów Muzeum Rylskiego
W zbiorach regionalnych muzeów Rosji nierzadko odnajduje się eksponaty, które odsłaniają nieoczekiwane powiązania między epokami i krajami, rzucając światło na szczegóły biografii różnorodnych postaci, zarówno wybitnych osobistości historycznych, jak i nieznanych mieszkańców prowincji. Do takich właśnie znalezisk należy zbiór rzadkich dokumentów przechowywanych w zasobach Regionalnego Muzeum w Rylsku.
Pod koniec lat 20. XX wieku kierowniczka (i założycielka) Muzeum Regionalnego w Rylsku, S. K. Repina, prawnuczka słynnego malarza I. J. Repina, odkryła w opuszczonym miejskim domu rozproszone stare dokumenty w językach obcych. Będąc doskonale wykształconym specjalistą (Sofʹi͡a Konstantinovna ukończyła gimnazjum w Czernihowie w 1910 roku i kontynuowała edukację na Uniwersytecie w Grenoble w 1913 roku oraz w Cesarskiej Akademii Sztuk Pięknych w Petersburgu w 1916 roku, władała językiem francuskim i niemieckim), natychmiast zrozumiała całą wartość swojego odkrycia. Starożytne dokumenty w językach rosyjskim, polskim, niemieckim i francuskim zostały przez nią starannie zebrane i przekazane do muzeum. Jednakże ogólna sytuacja w latach 20. i 30. XX wieku ewidentnie nie sprzyjała publikacji tego rodzaju materiałów, a po tragicznej śmierci S. K. Repiny jej znalezisko zostało zapomniane i pogrzebane w magazynach muzeum. Tymczasem odkryte przez nią materiały mają wyjątkową wartość historyczną i rzeczywiście unikatowy charakter [fn: Зорин А. В. История Польши, России и Украины в уникальных документах Рыльского музея // Сiверщина в iсторiï України. Вип. 2. Матеріали Восьмої науково-практичної конференцiï (Глухів, 15–16 жовтня 2009 р.). Київ — Глухів, 2009. С. 201–211.].
Dokumenty datowane są od połowy XVII do połowy XIX wieku. Największe zainteresowanie budzi zbiór listów i edyktów polskich królów oraz wybitnych postaci politycznych tamtego okresu. Wśród nich znajdują się autografy Jana Kazimierza (1609–1672, król w latach 1648–1668), Augusta II (1670–1733, elektor saski, król w latach 1697–1704 i 1709–1733), Stanisława Augusta Poniatowskiego (1738–1798, ostatni król Rzeczypospolitej w latach 1764–1795), hrabiego Jana Klemensa Branickiego (1689–1771, hetman wielki koronny, przeciwnik i rywal Stanisława Augusta Poniatowskiego w elekcjach królewskich), księcia Józefa Antoniego Poniatowskiego (1763–1813), siostrzeńca króla Stanisława Augusta Poniatowskiego, ministra wojny Księstwa Warszawskiego i marszałka Francji. Jedynymi dokumentami w języku rosyjskim są ostatnia strona rękopiśmiennej kopii rozkazu wielkiego księcia Konstantego Mikołajewicza (1827–1892), zarządzającego Ministerstwem Morskim w latach 1855–1881, datowanej 26 listopada 1855 roku, oraz paszport na nazwisko hrabiego Władysława Tarnowskiego (1834 rok).
Wszystkie dokumenty, z wyjątkiem nr 2, 8, 12, 13, 15, są w języku polskim. Wszystkie dokumenty są autografami. Dokumenty nr 1–6, 8 posiadają pieczęcie herbowe z czerwonego laku.
Większość dokumentów jest bezpośrednio związana z przedstawicielami dwóch znakomitych polskich rodów szlacheckich – Ustrzyckich i Tarnowskich (Ustrzycki, Tarnowski).
Tarnowscy herbu Leliwa – ród znany od XIV wieku – uzyskali dziedziczne godności hrabiów Świętego Cesarstwa Rzymskiego w 1547 roku. Od 1785 roku godność hrabiowską nosi ich gałąź w Galicji, a od 1861 roku – w Rosji. Jednym z najbardziej znanych przedstawicieli rodu jest kasztelan krakowski Spytko z Melsztyna, który zginął w bitwie nad Worsklą 12 sierpnia 1399 roku. Obecnie Tarnowscy zamieszkują różne kraje świata, w tym Polskę i Kanadę [fn: Informacje o genealogii rodziny Tarnowskich przedstawiono głównie w oparciu o materiały prezentowane na stronie Polski serwis genealogiczny (http://genealog.home.pl).].
Ustrzyccy herbu Przestrzał – znakomity ród szlachecki pochodzenia węgierskiego, tradycyjnie posiadający ziemie w Galicji, znany od końca XV wieku. Rodzina ostatniego przedstawiciela tego rodu, Juliana Zdzisława Ustrzyckiego (ur. 1932), obecnie mieszka w Kanadzie.
Obydwa rody były ze sobą spokrewnione, co wyjaśnia obecność w zbiorze dokumentów dotyczących historii obu rodzin.
Mówiąc o pochodzeniu tego zbioru, można przypuszczalnie zrekonstruować następujące etapy jego formowania. Początek dało mu, prawdopodobnie, małżeństwo Rafała Tarnowskiego i Barbary Ustrzyckiej w 1781 roku (córki Bogusława Ustrzyckiego?). W rezultacie w archiwum rodzinnym znalazły się dokumenty nr 1–8 i 14–17, dotyczące bezpośrednio Rafała Tarnowskiego (nr 6) lub rodu Ustrzyckich. Wszystko wskazuje na to, że właśnie wtedy w posiadanie Tarnowskich przeszła galicyjska posiadłość Wróblowice, po raz pierwszy wspomniana w dokumencie nr 7 jako własność Bogusława Ustrzyckiego (Wróblowice, obecnie wieś Voroblevichi w rejonie drohobyckim obwodu lwowskiego na Ukrainie).
Następnie archiwum przeszło w ręce hrabiego Władysława Tarnowskiego, syna Rafała, i wzbogaciło się o dokumenty nr 9, 11, 13 i, prawdopodobnie, 18. Kolejnymi posiadaczami archiwum zostali córka Władysława, Ernestyna, i jej mąż, hrabia Walerian Spycymir Tarnowski. Na to wskazuje fakt obecności w archiwum dokumentu nr 10, a także to, że Walerian Spycymir otrzymał w posagu żony posiadłość Wróblowice, która przeszła w spadku od Rafała do Władysława Tarnowskiego. Prawdopodobnie na tym samym etapie do archiwum trafił również dokument nr 12. Dalej Wróblowicami i, sądząc po wszystkim, archiwum rodzinnym, władali synowie Waleriana Spycimira – Władysław (poeta, dramaturg i tłumacz, znany pod pseudonimem Ernest Buława) i Stanisław. Władysław zmarł bezdzietnie w 1878 roku, a spadkobiercami Stanisława byli córka Jadwiga Maria oraz synowie Jan Kanty (1877–1939) i Władysław (ur. 1880). Brak jest dotychczas informacji o pobycie kogokolwiek z nich w Rylsku.
W związku z tym istnieją dwie możliwości, w jaki sposób archiwum trafiło do Rylska. Po pierwsze, mogło ono znaleźć się tutaj wraz z Władysławem Tarnowskim, o którym dane biograficzne są niezwykle skąpe. Po drugie, co wydaje się najbardziej prawdopodobne, dokumenty z archiwum rodzinnego Tarnowskich-Ustrzyckich mogły trafić w ręce któregoś z oficerów Armii Rosyjskiej, najprawdopodobniej mieszkańca Rylska, służącego w jednostkach zajmujących Galicję w latach 1914–1915, gdzie znajdowały się posiadłości Tarnowskich. Prawdopodobnie ten dobrze wykształcony oficer odnalazł dokumenty w opuszczonej podczas natarcia wojsk rosyjskich posiadłości hrabiowskiej (Wróblowice?), przywiózł je do Rylska, gdzie po zakończeniu wojny domowej S. K. Repinie udało się uratować część z nich. Niestety, z powodu utraty przedwojennej dokumentacji ewidencyjnej Muzeum Rylskiego, obecnie niemożliwe jest ustalenie pełnego zakresu tego zbioru archiwalnego, ale nawet w swoim obecnym stanie stanowi on znaczące zainteresowanie. Można go umownie podzielić na kilka podgrup.
I. Autografy polskich królów
1. List Jana Kazimierza, Warszawa, 8 marca 1659 r. Adresowany do Jana Sapiehy [fn: Jan Fryderyk Sapieha (1618–1664) – postać wojskowa i polityczna Rzeczypospolitej, pisarz polny koronny (od 1652 r.), hetman polny litewski (od 1663 r.).], pisarza polnego koronnego, pułkownika słonimskiego i kamienieckiego. List dotyczy aresztowania i ukarania niejakiego Gralewskiego. Zachowała się pieczęć herbowa, którą list był opieczętowany.
2. List Jana Kazimierza, Warszawa, 30 czerwca 1666 r. (w języku niemieckim). Adresowany do podkomorzego Teodora von Denhofa (Dönhoffa) [fn: Teodor Denhof (zm. 1684) – dworzanin króla Jana Kazimierza, podstoli wielki litewski (1655–1656), krajczy wielki litewski (1656–1658), podskarbi wielki litewski (1658–1661), podkomorzy nadworny koronny (1661–1684). Mąż Katarzyny von Bessen, kochanki Jana Kazimierza.].
3. List Augusta II Mocnego, 28 czerwca 1732 r. (MDCCXXXII). Adresowany do Ustrzyckiego, kasztelana lwowskiego – prawdopodobnie Macieja Józefa Ustrzyckiego (Wielmożnemu Ustrzyckiemu Kasztellanowi Lwowskiemu), ojca Bogusława Ustrzyckiego. Odnosi się do ostatniego roku drugiego panowania Augusta w Rzeczypospolitej (czerwiec 1732 r. — Panowania naszego drugiego). Na odwrocie listu zachowała się notatka archiwisty rodzinnego, sporządzona po łacinie.
4. Dekret Stanisława Augusta Poniatowskiego, 1790 r. (data nie wpisana). Z opracowaniem tego dekretu wiążą się ciekawe szczegóły. Jest on adresowany do rabinów i starszych kahalnych Królestwa Polskiego i ogłasza nadanie chełmskiemu rabinowi Herszce Józefowiczowi tytułu „rabina ziemskiego Mazowieckiego”. Dekret jest podpisany przez króla, ale data zatwierdzenia nie jest wpisana. Zamiast tego w tekście pozostawiono luki: „Dan w Warszawie Dnia … Miesiąca … Roku Pańskiego… Panowania Naszego XXVI Roku”. Sądząc po wszystkim, dekret ten nigdy nie został wysłany, co częściowo tłumaczy jego pojawienie się w archiwum rodziny, która nie miała bezpośrednich związków ani z rabinem chełmskim, ani z Żydami w ogóle. Najprawdopodobniej dokument ten znajdował się wśród papierów Bogusława Ustrzyckiego (zob. nr 7).
Wszystkie dokumenty posiadają własnoręczne podpisy monarchów, na dokumentach nr 1–3 zachowały się pieczęcie.
II. Pozostałe dokumenty rodzinne
5. Patent sygnowany przez hetmana wielkiego koronnego Jana Klemensa Branickiego [fn: Jan Klemens Branicki (1689–1771) – jeden z największych magnatów Rzeczypospolitej, podczaszy litewski (od 1723 r.), chorąży koronny (od 1724 r.). Generał artylerii koronnej i kawaler Orderu Orła Białego (od lutego 1726 r.). Bliski królowi Augustowi II i Augustowi III, hetman polny koronny (od 1735 r.), od 5 czerwca 1752 r. do śmierci 9 października 1771 r. piastował urząd hetmana wielkiego koronnego. Założyciel pierwszej polskiej szkoły wojskowej (1745 r.). Jeden z inicjatorów konfederacji barskiej.], wydany Kazimierzowi Ustrzyckiemu na stopień chorążego w Pułku Konnym Królowej. Białystok, 21 września 1759 r. Dobrze zachował się odcisk woskowej pieczęci herbowej hetmana (z herbem Gryf).
6. Patent sygnowany przez hetmana wielkiego koronnego Jana Klemensa Branickiego, wydany hrabiemu Rafałowi Tarnowskiemu na stopień generała majora Wojska Konnego. Warszawa, 12 grudnia 1762 r. Dobrze zachował się odcisk woskowej pieczęci herbowej hetmana.
      Hrabia Rafał Tarnowski (1741–1803), chorąży galicyjski i wojewoda sandomierski, znany jako jeden z marszałków konfederacji barskiej, aktywny uczestnik wydarzeń towarzyszących I rozbiorowi Rzeczypospolitej. W 1781 roku wstąpił w związek małżeński z Barbarą Ustrzycką, prawdopodobnie córką kasztelana lwowskiego Bogusława Ustrzyckiego. Faktem tym tłumaczy się obecność w jednym zbiorze dokumentów związanych z dwoma różnymi rodzinami (zob. także nr 17).
7. List kasztelana Bogusława Ustrzyckiego do biskupa sanockiego i samborskiego Szeptyckiego. Wróblowice, 1772 r.
Bogusław Ustrzycki był jednym z najbardziej prominentnych przedstawicieli swojego rodu. W marcu 1733 roku został wybrany posłem na sejm konwokacyjny, był zwolennikiem i sekretarzem Stanisława Leszczyńskiego, od 1756 roku – kasztelanem wrocławskim. Stanisław August Poniatowski nadał mu 9 lutego 1780 roku Order Orła Białego. Po rozbiorze Rzeczypospolitej Bogusław Ustrzycki otrzymał godność hrabiego Cesarstwa Austriackiego. Jego ojciec Maciej Józef i dziadek Mikołaj również piastowali w swoim czasie kasztelanie.
8. List barona Ferbera do „pana hrabiego” (Tarnowskiego?) dotyczący sprawy spadku Lubomirskich. Drezno, 1797 r.
List barona Ferbera, napisany w języku francuskim, dotyczy kwestii związanych z problemami opieki i spadku Lubomirskich. W tekście wymienione są nazwiska wielu wybitnych przedstawicieli polskiej arystokracji, w tym Czartoryskich, Potockich.
9. Rozkaz księcia Józefa Poniatowskiego o mianowaniu podporucznika 2 Pułku Konnego, hrabiego Tarnowskiego, adiutantem generała brygady Aleksandra Rożnieckiego [fn: Generał Aleksander Aleksandrowicz Rożniecki (1774–1849), uczestnik insurekcji kościuszkowskiej, weteran Legionów Polskich, dowódca brygady, a następnie dywizji w armii Napoleona. Kawaler krzyża komandorskiego Orderu Virtuti Militari. W 1813 r. – szef sztabu V Korpusu armii napoleońskiej. Był znany jako polityczny przeciwnik J. Poniatowskiego, sprzeciwiający się jego nominacji na stanowisko ministra wojny. W 1815 r. został mianowany dowódcą kawalerii Królestwa Polskiego, a od 1816 r. był także szefem korpusu żandarmerii. Po powstaniu listopadowym w 1831 r. uciekł z Warszawy. W grudniu 1831 r. został przyjęty do służby rosyjskiej z nominacją na „pozostającego przy osobie Jego Wysokości”. W lutym 1832 r. mianowany członkiem Rady Stanu i członkiem Rady Administracyjnej Królestwa Polskiego.], generalnego inspektora kawalerii wojsk Księstwa Warszawskiego. Warszawa, 24 października 1807 r. (na oficjalnym blankiecie Ministerstwa Wojny). Mianowanie to jest uzasadnione w rozkazie „życzeniem samego pana generała” (do życzenia WJmci Pana Rożnieckiego).
Wspomniany w rozkazie 2 Pułk Konny Wielkiego Księstwa Warszawskiego został sformowany pod koniec 1806 – na początku 1807 roku na bazie grupy dezerterów z rozproszonego pruskiego pułku „towarzyszy”, zebranych w Bydgoszczy przez majora D. Dziewanowskiego. Zgodnie z rozkazem nr 1361 z 4 czerwca 1807 roku zmieniono numerację jednostek i 2 pułk Dziewanowskiego stał się 6 Pułkiem Ułanów, zyskując wielką sławę w czasie wojen napoleońskich. Jednak ze względu na rozproszenie pododdziałów pułku jego stara nazwa była jeszcze przez pewien czas używana, o czym świadczy również ten dokument.
Hrabia Władysław Tarnowski (6 maja 1787 – 1847), o którego mianowaniu informuje ten dokument, w 1808 roku ożenił się z Anielą Rożniecką, córką generała. Następnie doszedł do stopnia porucznika, został odznaczony Orderem Virtuti Militari, był wybierany posłem na sejm, posiadał majątki Wróblowice i Śniatynka w Galicji, Mazurków i Drążków w Królestwie Polskim. W małżeństwie miał trzy córki, z których jedna, Ernestyna (1808–1840), wyszła za mąż za Waleriana Spycimira Tarnowskiego, wnosząc mu w posagu majątek Wróblowice i, widocznie, zbiór dokumentów z archiwum rodzinnego.
Należy również wspomnieć, że siostra Władysława, Zofia, w 1805 roku wyszła za przedstawiciela innej gałęzi rodu Tarnowskich – pułkownika Marcina (Martyna Ivanovicha) Tarnowskiego (1778–1862), dowódcy 16 Pułku Ułanów Wielkiego Księstwa Warszawskiego, również wchodzącego w skład 4 Dywizji Rożnieckiego. W 1813 roku dostał się do niewoli rosyjskiej pod Dreznem, w 1815 roku był dowódcą 3 Pułku Konnych Strzelców Królestwa Polskiego. Należał do Polskiego Towarzystwa Tajnego i został aresztowany w 1826 roku w związku ze sprawą dekabrystów, przetrzymywany w Twierdzy Pietropawłowskiej, następnie przez pewien czas przebywał na zesłaniu w Kursku. Pod jego dowództwem w 16 Pułku Ułanów służył także Michał Tarnowski, wuj Waleriana Spycimira Tarnowskiego, z którego imieniem związany jest dokument nr 10.
10. Rozkaz nr 328 generała brygady Różyckiego, naczelnika wojskowego województw krakowskiego, sandomierskiego i kaliskiego, datowany na 25 września 1831 r. i opatrzony adnotacją: „w obozie pod Olkuszem”.
Samuel Różycki, który podczas powstania 1830–1831 roku aktywnie działał przeciwko wojskom rosyjskim generała Ridigiera, został awansowany na generała pod koniec lipca 1831 roku, a już 14 (26) września był zmuszony pod naporem przeciwnika wycofać się do posiadłości krakowskich, skąd 16 (28) września został wyparty dalej do austriackiej Galicji. Tam jego oddział, liczący wówczas 1400 ludzi z 6 armatami, został rozbrojony przez Austriaków. W ten sposób dokument ten odnosi się dosłownie do ostatniego dnia walk korpusu Różyckiego i do ostatnich dni powstania polskiego 1830–1831 roku.
W dokumencie informuje się, że Walerian Tarnowski od 4 sierpnia 1831 roku służył w wojsku w składzie „litewsko-ruskiej konnej legii”, przyjęty tam zgodnie z rozkazem nr 213. Teraz, 25 września, Tarnowski zostaje zwolniony ze służby z nadaniem mu stopnia podporucznika. Pod rozkazem znajduje się dobrze zachowana pieczęć „naczelnika wojskowego” oraz podpisy samego Różyckiego i jego szefa sztabu (pułkownik, podpis nieczytelny).
Hrabia Walerian Spycymir Tarnowski (27 marca 1811 – 19 listopada 1861), jak już wspomniano, od 18 sierpnia 1835 roku był w związku małżeńskim ze swoją krewną z innej gałęzi rodu, Ernestyną Tarnowską, córką hrabiego Władysława (zob. nr 9).
Można również zauważyć, że bratanek Waleriana, Juliusz Tarnowski, kontynuując tradycje rodowe, również brał udział w polskim ruchu narodowym i zginął 20 czerwca 1863 roku (wg nowego stylu) podczas ataku oddziału powstańczego Jordana na żołnierzy 9 kompanii Pułku Galicyjskiego pod wsią Komarów.
11. Pismo Komisji Rządowej z 9 listopada 1837 r. do Tomasza Grabowskiego w sprawie wysłania paszportu emigracyjnego dla hrabiego Władysława Tarnowskiego w celu wyjazdu do Cesarstwa Austriackiego. Dokument ten jest prawdopodobnie związany z wielokrotnymi podróżami hrabiego Władysława Tarnowskiego przez granicę imperiów Rosyjskiego i Austriackiego, ponieważ posiadał on majątki po obu stronach tej granicy (zob. nr 13).
12. Ostatnia strona rękopiśmiennej kopii rozkazu wielkiego księcia Konstantego Mikołajewicza /Konstantina Nikolaevicha/, adresowanego do zarządzającego Ministerstwem Morskim admirała F.P. Wrangla /F.P. Vrangeli͡u/. 26 listopada 1855 r. W języku rosyjskim. Rozkaz ten jest odpowiedzią na szeroko znaną i rozpowszechnianą w odpisach notatkę kurlandzkiego gubernatora P.A. Wałujewa /P.A. Valueva/ „Myśl rosyjska”, z której słynny fragment został w nim zacytowany („Na górze blask, na dole zgnilizna”). Rozkaz ten, podobnie jak notatka P.A. Wałujewa /P.A. Valueva/, wkrótce również zaczął krążyć w licznych kopiach. Jedna z takich kopii, widocznie, znalazła się w „archiwum Tarnowskich-Ustrzyckich”. Pełny tekst rozkazu został po raz pierwszy opublikowany w 1891 roku w „Русской старине” [fn: Русская старина. 1891. № 5. С. 358–359.].
13. Paszport wydany „ziemianinowi województwa lubelskiego hrabiemu Władysławowi Tarnowskiemu” na wyjazd do Galicji Austriackiej „w sprawach gospodarczych” 19 czerwca (1 lipca) 1834 r. W językach rosyjskim i niemieckim. Opatrzony pieczęciami Zarządu Warszawskiego Gubernatora Wojskowego, naczelnika wojskowego i prezesa województwa lubelskiego, pieczęcią austriacką oraz pieczęcią herbową warszawskiego gubernatora wojskowego, generała-adiutanta i generała-lejtnanta N. P. Pankratiewa. Posiada adnotacje o przekroczeniu granicy w 1835 r.
W paszporcie podano rysopisy hrabiego (wiek 46 lat, wzrost średni, oczy szare, włosy ciemnoblond, twarz podłużna, nos umiarkowany) oraz towarzyszących mu osób: córki Ernestyny (20 lat, wzrost średni, oczy niebieskie, włosy ciemnoblond, twarz podłużna, nos umiarkowany), pokojówki Marii Witowskiej, urodzonej w Galicji Austriackiej (18 lat, oczy czarne), stangreta Stanisława Listowskiego (28 lat, wzrost wysoki, oczy brązowe, włosy jasnoblond, twarz pełna), stangreta Sebastiana Wojtkowa (20 lat, wzrost średni, oczy niebieskie), lokaja Leona Spaczyńskiego (42 lata, wzrost wysoki, włosy siwe), kucharza Walentego Bartisa (23 lata, oczy szare, włosy ciemnoblond) i służącego Augusta Krzysiaka (36 lat, wzrost średni, twarz podłużna, nos podłużny).
Paszport zatwierdzony podpisem generała-lejtnanta N.P. Pankratiewa /N.P. Pankratʹeva/, wojennego gubernatora Warszawy [fn: Pankratiew Nikita Pietrowicz (1788–1836) – syn gubernatora kijowskiego, w służbie wojskowej od 1807 r., wstąpił do niej jako 18-letni ochotnik. W 1810 r. w stopniu porucznika został adiutantem M.I. Kutuzowa /M.I. Kutuzova/. Wyróżnił się w wojnie rosyjsko-tureckiej. W 1812 r. brał udział w bitwie pod Borodino, następnie w działaniach oddziału partyzanckiego księcia Kudaszewa /Kudasheva/. Uczestnik Kampanii Zagranicznych 1813–1814. W 1817 r. awansowany na generała majora. Podczas wojny perskiej 1826–1828 dowodził oddziałem karabaskim, zdobył miasta Tebriz i Urmia. Brał udział w wojnie rosyjsko-tureckiej 1828–1829, zajmując paszałyk Bajazydzki. W czerwcu 1829 r. odniósł zwycięstwo w trzydniowej bitwie przeciwko wojskom Hagki-paszy pod Milidi͡uze. Odegrał decydującą rolę w zdobyciu Erzurum. W 1830 r. awansowany na stopień generała-lejtnanta i przeniesiony na linię kaukaską. Po odwołaniu feldmarszałka Paskiewicza /Paskevicha/ do Polski, na Pankratiewa zostało nałożone zarządzanie Krajem Zakaukaskim i stacjonującymi tam wojskami. Zorganizował udane działania wojenne przeciwko murydom Kazi-Mułły. W listopadzie 1832 r. na wniosek Paskiewicza /Paskevicha/ mianowany członkiem Rady Stanu i Rady Administracyjnej Królestwa Polskiego. Od 18 maja 1833 r. był warszawskim gubernatorem wojskowym. W okresie 5 listopada 1833 – 9 października 1834 r. pełnił funkcję prezesa Najwyższego Sądu Kryminalnego nad polskimi powstańcami. Kawaler wielu rosyjskich i zagranicznych orderów, generał-adiutant. Zmarł i został pochowany 26 lipca 1836 r. na prawosławnym cmentarzu w Warszawie.].
14. Zawiadomienie Rady Nieustającej przy królu Stanisławie Auguście Poniatowskim (Rady Nieustaiącey), skierowane do senatorów, ministrów i posłów Sejmu. Wydane w imieniu króla, biskupa wileńskiego księcia Ignacego Massalskiego i marszałka Rady Nieustającej księcia Augusta Sułkowskiego 16 czerwca 1775 r. Podpisane przez sekretarza rady Andrzeja Ogińskiego. Opatrzone pieczęcią.
Rada Nieustająca przy królu została utworzona w 1775 roku po pierwszym rozbiorze Rzeczypospolitej. Składała się z 36 członków, z których 18 było wybieranych spośród senatorów. W jej skład wchodzili także ministrowie i 18 przedstawicieli szlachty. Rada ta wraz z królem miała pełnić obowiązki rządu Rzeczypospolitej. Król przewodniczył tej radzie, ale nie mógł występować przeciwko większości głosów. Rada kontrolowała całe wewnętrzne zarządzanie państwem i w tym celu dzieliła się na pięć departamentów (spraw zagranicznych, policji, sprawiedliwości, skarbu i wojska). W skład departamentów wchodziły odpowiednie komisje – wojskowa, skarbowa, marszałkowska (policyjna), asesorska (zarządzanie miastami) i edukacyjna (oświata). Komisją Edukacyjną kierował biskup wileński Ignacy Massalski [fn: Костомаров Н. И. Старый спор. Последние годы Речи Посполитой. М., 1994. С. 96.].
15. List okólnikowy Rady Nieustającej przy królu Stanisławie Auguście Poniatowskim (Rady Nieustaiącey), skierowany do senatorów, ministrów i posłów Sejmu. Wydany w imieniu króla, biskupa wileńskiego księcia Ignacego Massalskiego, marszałka Rady Nieustającej księcia Augusta Sułkowskiego i sekretarza rady Andrzeja Ogińskiego 21 maja 1775 r.
16. Patent na urząd woźnego, wydany w imieniu Stanisława Augusta Poniatowskiego. W języku łacińskim. Data nie oznaczona (Anno Domini 176…). Podpisany przez biskupa poznańskiego Andrzeja Wołodźka. Opatrzony królewską pieczęcią woskową. Na odwrocie po polsku dopisano „patent na woźnego”.
17. Mowa hrabiego Rafała Amora Tarnowskiego na sejmiku w Opatowie 16 grudnia 1790 r. Wydrukowana typograficznie na dwóch arkuszach.
Dokument związany jest z ważnym etapem w historii ostatnich lat istnienia Rzeczypospolitej – okresem działalności „Sejmu Czteroletniego”. Prace sejmu, który zebrał się w październiku 1788 roku w celu omówienia fundamentalnych przekształceń ustroju państwowego Polski, przeciągnęły się na lata i 16 listopada 1790 roku jego prace zostały zawieszone. Sejm miał wznowić swoje obrady 16 grudnia po dodatkowych wyborach posłów, tym razem w podwójnej liczbie. Od 16 listopada 1790 roku odbywały się posiedzenia lokalnych sejmików, gdzie wybierano dodatkowych posłów. Na sejmikach rozwinęła się ostra walka polityczna między zwolennikami a przeciwnikami reform [fn: Tamże. С. 235, 254.]. W nurcie tej walki należy rozpatrywać mowę hrabiego Rafała Tarnowskiego w Opatowie.
18. Patent o nadaniu generałowi brygady Łukaszowi Biegańskiemu krzyża kawalerskiego Virtuti Militari. 1 stycznia 1808 r. Podpisany przez Józefa Poniatowskiego, ministra wojny Księstwa Warszawskiego. W lewym górnym rogu posiada adnotacje: „№ 249” i „M.822”. Nadanie, zgodnie z formułą, nastąpiło „za iego postępowanie waleczne i patryotyczne”.
Łukasz Biegański (1755–1839) rozpoczął służbę wojskową w 1774 roku, brał udział w walkach z wojskami rosyjskimi w 1792 roku, podczas powstania 1794 roku w stopniu kapitana pełnił obowiązki adiutanta Tadeusza Kościuszki. Uczestniczył w bitwach pod Racławicami (4 kwietnia) i Szczekocinami (6 czerwca). Pod Radoszycami dostał się do niewoli rosyjskiej. Ponownie wstąpił do służby w 1806 roku. W 1807 roku – pułkownik i szef sztabu 1 Legionu Poniatowskiego. Pod koniec 1807 roku awansowany na stopień generała brygady. W bitwie pod Raszynem w 1809 roku dowodził prawym skrzydłem wojsk polskich. W 1810 roku kierował Krakowskim Departamentem Wojskowym, w 1812 roku był komendantem Warszawy. W latach 1813–1814 – w niewoli austriackiej. Po uwolnieniu służy w armii Królestwa Polskiego. W 1826 roku awansowany na generała dywizji. Podczas powstania 1830–1831 roku przebywał na emeryturze, a po stłumieniu powstania złożył przysięgę Mikołajowi I. Odznaczony orderami św. Stanisława i św. Anny, honorową odznaką za 35 lat nienagannej służby oficerskiej.
W związku z tym dokumentem ciekawie jest odnotować szczegół związany ze wspomnianą w nim datą nadania – 1 stycznia 1808 r. Chodzi o to, że Order Virtuti Militari został wznowiony w granicach Księstwa Warszawskiego dekretem Fryderyka Augusta z 26 grudnia 1807 r., a pierwsze wręczenie orderów, zgodnie z polskimi źródłami, nastąpiło w lutym 1808 r. [fn: Oberleitner S. Polskie ordery, odznaczenia i niektóre wyróżnienia zaszczytne 1705–1990. T. I. Zielona Góra, 1992. S. 64.] W ten sposób patent Biegańskiego pozwala uściślić to datowanie i daje możliwość przypuszczenia, że sam Biegański był, jeśli nie pierwszym, to jednym z pierwszych odznaczonych wznowionym orderem – jego odznaczenie nastąpiło zaledwie pięć dni po dekrecie Fryderyka Augusta, w pierwszym dniu nowego roku.
III. Wspomnienia Urszuli Tarnowskiej (Ustrzyckiej)
W zbiorze znajdował się również rękopis wspomnień hrabiny Urszuli Ustrzyckiej, niestety nie zachowany do naszych czasów. Zachował się tekst z krótkim streszczeniem treści notatek, który należy, prawdopodobnie, do samej S.K. Repiny. Wszystko wskazuje na to, że w jej rękach znajdował się pełny tekst rękopisu, którego fragmenty zostały opublikowane w języku polskim już w 1869 roku.
Jak wynika z porównania streszczenia z tym wydaniem, podczas publikacji wydawcy usunęli z tekstu praktycznie wszystko, co dotyczyło spraw rodzinnych Tarnowskich, a także wszelkie wzmianki o wydarzeniach lokalnych. Sama S.K. Repina, bez wątpienia, nie wiedziała o publikacji z 1869 roku i raczej nie miała pełnego pojęcia o historii rodu Tarnowskich. Nie przeszkodziło jej to jednak wysoko ocenić znaczenia historycznego tych notatek. Zachowany dokument stanowi rękopis na dwóch wielkoformatowych arkuszach, gdzie narracja urywa się w pół słowa (zob. Aneks).
Urszula Tarnowska, z domu Ustrzycka (przed 1755–13 listopada 1829), autorka znanych wspomnień „Wspomnienia damy polskiej z XVIII wieku”, należała zarówno z urodzenia, jak i z małżeństwa do najwyższych warstw arystokracji Rzeczypospolitej. Jej ojcem był hrabia Bogusław Ustrzycki (zm. 1782) – jeden z najwybitniejszych przedstawicieli swojego rodu. Brat Urszuli, Kazimierz (1754–1786), był znanym pisarzem i poetą. Wyszła za mąż za hrabiego Rafała Amora Tarnowskiego (1741–1803), generała majora wojska koronnego, marszałka konfederacji barskiej w województwie sandomierskim (1769), w przyszłości aktywnego uczestnika insurekcji kościuszkowskiej. Sama Urszula później (3 maja 1785 r.) została odznaczona najwyższym kobiecym odznaczeniem Cesarstwa Austriackiego – Orderem Krzyża Gwiaździstego. W 1794 roku, z powodu udziału jej męża w powstaniu kościuszkowskim, władze rosyjskie skonfiskowały Wasilewszczyznę, majątek Tarnowskich w guberni kijowskiej, jednak udało im się odzyskać go po wstąpieniu na tron Pawła I. Prawda, wkrótce małżonkowie zamienili tę posiadłość na majątek w Markuszewie, a w 1802 roku nabyli pałac na Krakowskim Przedmieściu w Warszawie, który odtąd zyskał nazwę Pałacu Tarnowskich. Tutaj odbywały się zebrania Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Pod koniec życia Urszula Tarnowska straciła wzrok. Jej syn Władysław wyróżnił się w służbie wojskowej, walcząc w szeregach Legionów Polskich i w armii Księstwa Warszawskiego.
Wspomnienia hrabiny ukazały się drukiem w drugiej połowie XIX wieku dzięki staraniom jej prawnuka Władysława Tarnowskiego – pisarza, znanego pod pseudonimem Ernest Buława. Zapoznając się z archiwum rodzinnym, opublikował szereg fragmentów wspomnień prababki [fn: Urszula z Ustrzyckich Tarnowska. Wspomnienia damy polskiéj z XVIII wieku. Obejmuje zdarzenia z lat 1789, 1790, 1791–92, 1794, 1796 i 1805 // “Archiwum Wróblewieckie”, zeszyt I. Poznań, 1869; Król Hieronim w Warszawie w r. 1812. Pamiątki o Rafale Tarnowskim. Z rękopisu wydał. Władysław Tarnowski // Ruch literacki. 1876. T. 2.]. Jednakże w pełnym zakresie wspomnienia i korespondencja hrabiny nie zostały wydane (Urszula Tarnowska prowadziła korespondencję z tak wybitnymi postaciami swoich czasów, jak książę A. Czartoryski, I. Potocki, J. Niemcewicz, T. Kościuszko). Być może w posiadaniu S.K. Repiny znajdowała się kopia rękopisu U. Tarnowskiej, ponieważ wiadomo, że obecnie egzemplarz rękopisu wspomnień przechowywany jest w zbiorach Biblioteki Narodowej w Warszawie [fn: Tarnowska U. “Xięga czasu” (Kronika rodzinna oraz wydarzeń politycznych) // Biblioteka Narodowa. Magazyn Rękopisów. Rps 9052 IV; Pamiętniki i listy polskich autorów z Ziem Zabranych (Litwa, Białoruś, Ukraina) w latach 1795–1918. Materiały do katalogu. T. I. Pamiętniki rękopiśmienne i drukowane. Kielce, 2017. S. 165.].
IV. Dokumenty rosyjskie XVIII–XIX w.
Oprócz zbioru dokumentów, które można umownie nazwać „Archiwum Tarnowskich-Ustrzyckich”, do funduszu rzadkich dokumentów Regionalnego Muzeum w Rylsku wchodzą papiery z prywatnych zbiorów rylskich ziemian (głównie rodu Artakowych /Artakovykh/) oraz z archiwum Pustelni Sofrońskiej Mołczeńskiej pod Putywlem. Niektóre z nich stanowią „akty różne, pozostałe po śmierci i innych okolicznościach od zamieszkałych w Pustelni Sofrońskiej osób różnych stanów”, jak głosi tytuł spisu sporządzonego w klasztorze w 1841 roku. Materiały funduszu obejmują okres od drugiej połowy XVIII do pierwszej ćwierci XIX wieku. W skład tego zbioru wchodzą ciekawe dokumenty, w tym patenty na stopnie oficerskie, wydane takim osobistościom jak ataman Siczy Zaporoskiej Stepan Dragan (1778 r.), wachmistrz, a następnie chorąży Grigorij Jonin /Grigoriĭ Ionin/ (archimandryta Gerasim Sołowiecki /Gerasim Solovet͡skiĭ/, 1769, 1772 r.), a także świadectwa, atestaty i paszporty osób wstępujących do monastycyzmu. Materiały te mają znaczenie zarówno dla historii wojskowości, jak i historii Kościoła, uzupełniając biografie poszczególnych osób i naświetlając skład ludności klasztoru. Ponadto zbiór zawiera materiały dotyczące działalności gospodarczej i duchowej klasztoru – kopię z końca XVIII wieku z ukazu Iwana i Piotra Aleksiejewiczów /Alekseevicheĭ/ o nadaniu gruntów Pustelni Sofrońskiej Mołczeńskiej z 23 maja 1690 r., księgę rozgraniczeń powiatu putywlskiego, podgrodzkiego stanu Pustelni Sofrońskiej Mołczeńskiej z 1780 r., sprawę o synodalnym rozporządzeniu o odprawianiu wszędzie nabożeństw do Boga w przypadku suszy i braku deszczu za maj – lipiec 1760 r. itd.
Spośród dokumentów z osobistych archiwów szlacheckich należy również wyróżnić zbiór patentów na stopnie oficerskie. Wśród nich patent na awans sierżanta Jony Starostina /Iony Starostina/ na stopień chorążego Naszeburskiego Pułku Piechoty z 30 maja 1764 r., patent na awans chorążego porte-epee Jeleckiego Pułku Piechoty Mikołaja Diakowa /Nikolai͡a Dʹi͡akova/ na stopień chorążego z 4 maja 1826 r., a także patent z 12 maja 1774 r. na awans podporucznika Gwardii Cesarskiej Pułku Preobrażeńskiego Jermołaja Szyrkowa /Ermolai͡a Shirkova/ na stopień porucznika „za wielce trudną i gorliwą jego służbę w Archipelagu”. Ostatni dokument posiada autograf Katarzyny II i dopisek: „podpułkownikowi hrabiemu Aleksiejowi Orłowowi /Aleksei͡u Orlovu/” (pieczęć zaginęła). Należy przypuszczać, że podporucznik Szyrkow towarzyszył A.G. Orłowowi /A.G. Orlova/ podczas śródziemnomorskiej ekspedycji floty rosyjskiej, zasłużywszy sobie przy tym na szczególne wyróżnienie.
Ponadto zbiór muzeum obejmuje szereg dokumentów oficjalnych instytucji. Wśród nich najwcześniejsze są dokumenty dotyczące nadań ziemskich na 27 arkuszach, datowane na okres od 7185 (1677) do 1725 r. Należy tu również zaliczyć dziennik rejestracji aktów kupna i pełnomocnictw z lat 1782–1791, orzeczenia sądowe, protokoły przesłuchań i instrukcje, datowane na połowę – drugą połowę XVIII wieku.
W ten sposób materiały odkryte w zasobach Muzeum w Rylsku po raz kolejny ukazują możliwości, jakie otwiera praca ze zbiorami regionalnych i powiatowych muzeów krajoznawczych.
Załącznik S. K. Repina
[Wspomnienia hrabiny Urszuli Tarnowskiej]
„Xięga czasu” to raczej kronika, w której obok wydarzeń z życia rodzinnego (których autorka dotyka bardzo niewiele), odnotowywane są wydarzenia historyczne dotyczące całej Europy: znajduje się tam na przykład opowieść o rewolucji francuskiej, o rewolucji w Polsce, zapisana jest w całości „Konstytucja 3 Maja 1791 roku”, pojawiają się sprawozdania z posiedzeń Sejmu Polskiego, notatki o śmierci różnych królów i tym podobne.
Kronika obejmuje lata od 1781 do 1811.
Zapoczątkowała ją hrabina Urszula Tarnowska, z domu Ustrzycka. Dlaczego pisze dziennik?
„Miło zachować wspomnienia o wydarzeniach, które tworzą nić naszego życia, miło pisać także o sobie, choć innych to nie zajmuje; ja również piszę dla siebie; zresztą, może za sto lat – przyszło mi do głowy – ktoś z naszej rodziny z przyjemnością przejrzy tę książeczkę, zawierającą informacje o wydarzeniach z życia tych, którzy ją piszą; choć piszę o tym, co mnie osobiście zajmuje; nie ma tu wyjątkowych przypadków, heroicznych czynów; daj Boże, aby były one w rodzinie Tarnowskich”. Oto przedmowa. Tutaj autorka wspomina również o swoim małżeństwie z hrabią Rafałem Tarnowskim, o tym, gdzie i jak zawarto ten związek (we Lwowie 14 marca 1781 roku). Obok znajduje się krótka dopiska: „W tym samym roku, przejazdem przez Polskę do Francji, był wielki książę moskiewski Paweł Piotrowicz ze swoją żoną de Wirtemberg [fn: Zofia Dorota Wirtemberska (Maria Fiodorowna)]; był u króla w „Wilanowie” [fn: Wilanów, rezydencja królów polskich], gdzie go widziałam”.
Następnie pojawiają się notatki o narodzinach dzieci, są to bardzo zwięzłe zapisy o charakterze czysto chronologicznym. Więcej uczucia włożono w linijki dotyczące śmierci ojca i brata autorki; o tym ostatnim hrabina Tarnowska mówi z wielką miłością: był to człowiek bardzo wykształcony, światły, „mało mówił, ale dużo myślał, wiele i gruntownie się uczył; jemu zawdzięczam swoje wykształcenie; on mi wpoił, że wiedząc wiele, człowiek nic nie wie, dał mi poznać słodycz nauki. Kochaliśmy się wzajemnie. Ach! Rana, zadana mojemu sercu śmiercią brata, zapewne nigdy się w nim nie zagoi” [fn: Brat Urszuli, Kazimierz Ustrzycki, zmarł w 1786 roku. Po jego śmierci Urszula wykupiła od spadkobierców rodowe włości Ustrzyckich — Wróblewice. W dokumentach rylskiego archiwum Tarnowskich-Ustrzyckich zachował się patent z podpisem hetmana wielkiego koronnego Jana Klemensa Branickiego, wydany Kazimierzowi Ustrzyckiemu na stopień chorążego w Pułku Konnym Królowej (Białystok, 21 września 1759 roku).].
Pod rokiem 1787, 22 marca, inną ręką odnotowano odwiedziny króla Stanisława Augusta w domu Tarnowskich, w ich rodowej posiadłości Wasylewszczyźnie w guberni kijowskiej; król na pamiątkę „tak wielkiego dla Tarnowskich dnia pozostawił w tej księdze własnoręczny podpis”. [Dalej] następuje kilka linijek napisanych przez króla: „Orderem Świętego Stanisława, dawno zasłużonym za służbę królowi i Ojczyźnie, nagradzam”.
Na innej stronie znajduje się bardziej szczegółowy opis pobytu króla w Wasylewszczyźnie. „Sala była przystrojona kwiatami, na kształt półokręgu urządzono podwyższenie, jak w teatrze, gdzie znajdował się monogram królewski; obok tego podwyższenia stała hrabina z dziećmi (3-letnim i 1,5-rocznym) [fn: Niewątpliwie chodzi tu o Zofię (1784–1835), przyszłą żonę pułkownika Marcina Tarnowskiego, i Władysława (1785–1847), później służącego w legionach polskich, adiutanta i zięcia generała A. Różnieckiego. Pierworodny syn Tarnowskich, Ignacy, zmarł, nie przeżywszy roku, w 1782 roku] i przystrajały „ołtarz” kwiatami, były też panny zaproszone na przyjęcie, wszystkie w białych, ozdobionych kwiatami, sukniach; wszystkie śpiewały specjalnie na ten dzień skomponowane wiersze na cześć króla, leżała tam również ta księga, w której król złożył własnoręczny podpis”.
10 kwietnia 1787 roku opisano przyjazd Katarzyny Wielkiej do Kijowa. Tarnowscy przedstawiali się jej i zabiegali o „zwrot niesprawiedliwie zagrabionego im majątku”. Ciekawa jest notatka o Katarzynie: 
„Muszę powiedzieć kilka słów o Imperatorowej, której przyjemny wygląd wszystkich urzeka, jest niskiego wzrostu i dość pełna, ma piękne niebieskie oczy, czoło i nos greckie, piękne ręce, w całej jej postaci wiele jest wdzięku, choć nie jest już młoda; jest bardzo uprzejma, bardzo wykształcona i stanowi ozdobę swojego dworu, a także całego swojego kraju; należy się dziwić, że ona, żyjąc całe życie wśród niezręcznych i ciemnych Moskali (moskalami), posiada ogładę i rozwój”.
6 maja 1787 roku opisano podróż Katarzyny Wielkiej na Krym; przejazdem była pod Kaniowem (przepływając Dnieprem do Chersonia). Zatrzymała się tam na spotkanie z królem polskim Stanisławem Augustem, który specjalnie przybył tu z Warszawy. Następuje opis tego spotkania, które odbyło się na samej rzece, na „galerze” Imperatorowej. Tego samego dnia Stanisław August i Katarzyna II ochrzcili syna Tarnowskich na galerze Imperatorowej. Opisano chrzciny. Katarzyna podarowała matce chrzestnego, hrabinie Tarnowskiej, złoty zegarek, ozdobiony brylantami, zegarek znakomitej roboty (o nim jest dalej wzmianka: hrabina oddała go jako darowiznę na organizację ochotników do wojny z Rosją w 1792 roku). Charakterystyczna jest notatka sporządzona ręką Tarnowskiej do oficjalnego opisu chrzcin: „dla wiadomości ciekawych czytelników wyjaśniam wielomówną notatkę o chrzcinach syna mego. Chrzciny urządzono nie z uległości przed rządem moskiewskim”, lecz z powodu pragnienia jak najszybszego odzyskania zagrabionego Tarnowskim majątku poprzez takie kontakty [fn: „1 maja, Kaniów <…> Między godziną szóstą a siódmą odbył się na jachcie Imperatorowej chrzest syna pani Tarnowskiej, z domu Ustrzyckiej. Król i Imperatorowa byli rodzicami chrzestnymi; obrzędu dokonał biskup Naruszewicz” (Записки о пребывании императрицы Екатерины Второй в Киеве в 1787 году и о свидании ея с Станиславом-Августом, королем польским. СПб., 1843. С. 32). W przypisach do wydanych w 1869 roku zapisków U. Tarnowskiej czytamy, że „na galerze cesarskiej pośrodku Dniepru w 1788 roku caryca Katarzyna i król Stanisław August ochrzcili” chłopca imieniem Stanisław Paweł Tarnowski. Data wydarzenia w tym przypadku jest niewątpliwie błędna. Równie błędnie podano imię ojca dziecka: „Jan [Tarnowski] hrabia kasztelan konarski-łęczycki”. Błędne informacje zaczerpnięto z szeroko znanego wydania K. Niesieckiego (Herbarz Polski Kaspra Niesieckiego S. J. Powiększony dodatkami z późniejszych autorów, rękopisów, dowodów urzędowych, wydany przez Jana Nepomucena Bobrowicza. T. 9. Lipsk, 1842. S. 50).].
Pod rokiem 1789 [zamieszczono] informacje o rewolucji francuskiej. Między innymi, w związku z przedstawieniem faktów rewolucji, wskazano również jej przyczyny: „rewolucja w Paryżu z powodu królowej i niektórych ministrów; ta Austriaczka całkowicie zawładnęła miękkim sercem króla i zawsze nakłaniała go do wzmocnienia władzy absolutnej, a w końcu namówiła go do usunięcia ministra Neckerra, którego szanowało całe państwo”. Szczegółowo nie opisuje pierwszych dni rewolucji, „ponieważ wszystko to jest wszystkim znane, a piszę dla siebie, gdyż doskonale rozumiem radość Francuzów, bo urodziłam się w wolnym (swobodnym) kraju”.
„W tym samym roku Niderlandy wyzwoliły się spod panowania Niemców”. [Tu] następuje opowieść o tym wydarzeniu i śmierci cesarza austriackiego Józefa II (1790 rok), podana jest bardzo trafna charakterystyka tego ostatniego, [opisuje się] jego uciski wobec Galicjan, ogromne podatki, którymi doprowadził Galicję do ruiny. „Rządy jego były krótkie czasowo (9 lat), ale długie dla tych nieszczęśników, którzy byli pod jego władzą. Był człowiekiem inteligentnym, ale swój rozum kierował na zło ludziom; kochał siebie, a nie ludzi. Cały świat z pogardą odnosił się do jego rządów. Zła sława o nim przejdzie na potomność”.
Jest notatka o szczepieniu dzieci przeciwko ospie w 1790 roku w maju, w Warszawie. „Choroba minęła, dzięki Bogu, szczęśliwie”.
6 kwietnia 1790 roku było trzęsienie ziemi w Berdyczowie, w większości Podola i Ukrainy około godziny 22; dzwoniły szyby, otwierały się drzwi. Trwało ono 3 sekundy.
Jest opis rewolucji polskiej (3 maja 1791 roku) i pełne sprawozdanie z posiedzenia Sejmu Polskiego tego dnia.
Następnie opowiada się o narodzinach córki w lipcu 1791 roku, wskazana jest również przepowiednia: „tego samego dnia rój pszczół usiadł na kominie nad moim pokojem; mówią, że to na szczęście dla nowo narodzonej”. 31 marca 1792 roku to dziecko zmarło: „oto jak fałszywe są wszelkie przepowiednie” – dodaje Tarnowska i enigmatycznie wspomina o jakichś ciężkich przeżyciach, które towarzyszyły jej w oczekiwaniu na narodziny tego dziecka: „dlatego było ono słabe i nie mogło żyć”.
Tak w kronice przeplatają się wydarzenia dotyczące… [fn: Na tych słowach tekst rękopisu urywa się.]
References
Herbarz Polski Kaspra Niesieckiego S. J. Powiększony dodatkami z późniejszych autorów, rękopisów, dowodów urzędowych, wydany przez Jana Nepomucena Bobrowicza. T. 9. Lipsk, 1842.
Król Hieronim w Warszawie w r. 1812. Pamiątki o Rafale Tarnowskim. Z rękopisu wydał. Władysław Tarnowski // Ruch literacki. 1876. T. 2.
OBERLEITNER S. Polskie ordery, odznaczenia i niektóre wyróżnienia zaszczytne 1705–1990. T. I. Zielona Góra, 1992.
Urszula z Ustrzyckich Tarnowska. Wspomnienia damy polskiéj z XVIII wieku. Obejmuje zdarzenia z lat 1789, 1790, 1791–92, 1794, 1796 i 1805 // “Archiwum Wróblewieckie”, zeszyt I. Poznań, 1869.
Zapiski o prebyvanii imperatritsy Ekateriny Vtoroi v Kieve v 1787 godu i o svidanii eia s StanislavomAvgustom, korolem polskim [Notes on the stay of Empress Catherine II in Kiev in 1787 and on her meeting with Stanislav-Augustus, King of Poland. In Russ.]. St. Petersburg, 1843.
ZORIN A. V. Istoriia Polshi, Rossii i Ukrainy v unikalnykh dokumentakh Rylskogo muzeia // Sivershchina v istoriï Ukraїni. Vip. 2. Materіali Vosmoї naukovo-praktichnoї konferentsiï (Glukhіv, 15–16 zhovtnia 2009 r.). [History of Poland, Russia and Ukraine in the unique documents of the Rylsk Museum. In Russ.]. Kiїv —  Glukhіv, 2009.
DLA CYTOWANIA
A. W. Zorin. Dokumenty z XVII–XIX w. ze zbiorów Muzeum Rylskiego // Petersburgski Istoriczeskij Żurnał. 2022. № 1. S. 127–142.
Streszczenie: Artykuł poświęcony jest dokumentom z XVII–XIX wieku, przechowywanym w zbiorach Rylskiego Muzeum Krajoznawczego. W skład kolekcji wchodzi część archiwum rodzinnego polskich rodów szlacheckich Tarnowskich i Ustrzyckich, a także dokumenty z archiwum Monastyru Sofrońskiego Mołczeńskiego. Wśród nich znajdują się autografy znanych postaci politycznych i wojskowych zarówno Rzeczypospolitej, jak i Rosji, takich jak: Jan Kazimierz, Stanisław August Poniatowski, Józef Poniatowski, Jan Klemens Branicki, Katarzyna II i inni. Szczególne zainteresowanie budzi rękopiśmienny fragment artykułu założycielki Muzeum Rylskiego, S. K. Repiny, zawierający streszczenie memuarów hrabiny Urszuli Tarnowskiej zatytułowanych „Xięnga czasu”.
Słowa kluczowe: Rylsk, Polska, archiwa, Tarnowscy, Ustrzyccy.
FOR CITATION
A. V. Zorin Documents of the 17th–19th centuries from the collection of the Rylsk Museum // Petersburg Historical Journal, no. 1, 2022, pp. 127–142
Abstract: The article is devoted to the documents of the 17th–19th centuries, kept in the collection of the Rylsk Museum of Local Lore. The collection includes a part of the family archive of the Polish noble families Tarnowski and Ustrzycki, as well as documents from the archives of the Sofroniev Molchensky Monastery. Among them are autographs of famous political and military leaders of both the Polish-Lithuanian Commonwealth and Russia (Jan II Kazimierz, Stanisław August Poniatowski, Jan Klemens Branicki, Józef Antoni Poniatowski, Catherine II, etc.). Of particular interest is a handwritten fragment of an article by the founder of the Rylsk Museum, S. K. Repina, containing an exposition of the memoirs of Countess Urszula Tarnowska (“Xięnga czasu”).
Key words: Rylsk, Poland, archives, Ustrzycki, Tarnowski.
Autor: Zorin, Aleksander Wasiljewicz – doktor nauk historycznych, główny kustosz Kurskiego Państwowego Obwodowego Muzeum Archeologii.
Author: Zorin, Alexander Vasilievich —  Candidate of Sciences (History), Chief Curator of the Kursk State Regional Museum of Archaeology.
E-mail: tlingit@mail.ru