УДК 94(47).084.3; 94(474.3).084.3
DOI: 10.24411/2311-603X_2021_3_220
D.J. Aleksiejew 
„Dla naszego dobra będziemy musieli je odrzucić”: Łotwa i radzieckie propozycje pokojowe jesienią 1919 r.
26 października 1917 r. w Rosji bolszewicy pod przywództwem W.I. Lenina obalili Rząd Tymczasowy, który był ostatnim ogólnorosyjskim rządem bezwarunkowo uznawanym zarówno w kraju, jak i za granicą. Nowy rząd radziecki W.I. Lenina znalazł się w latach 1918-1919 w stanie zbrojnego konfliktu zarówno z siłami opozycyjnymi wewnątrz kraju, jak i z siłami separatystycznymi na peryferiach, w tym w krajach bałtyckich. W tym regionie najtrudniejsza sytuacja panowała na Łotwie, gdzie w pierwszej połowie 1919 r. o władzę walczyły trzy rządy: radziecki P.I. Stuczki, proniemiecki A. Niedry oraz nacjonalistyczny K. Ulmanisa. Przy wsparciu politycznym Wielkiej Brytanii i Francji oraz wojskowym Estonii, 8 lipca 1919 r. w Rydze umocnił się Tymczasowy Rząd Łotwy K. Ulmanisa [fn: История Латвии. XX век. Рига, 2005. С. 127-128.].
W tym momencie kwestia nawiązania stosunków radziecko-łotewskich nie interesowała żadnej ze stron. Dla przywódców bolszewickich Tymczasowy Rząd Łotwy był jednym z przeciwników, uczestnikiem „marszu 14 państw” przeciwko Rosji Radzieckiej. Łotwa, ze względu na swoją rewolucyjną przeszłość i szczególną rolę strzelców łotewskich w 1918 r., była postrzegana jako integralna i bardzo ważna część związku republik radzieckich. Tymczasowy Rząd Łotwy z kolei traktował Rosję Radziecką jako agresora, który przeszkadza w tworzeniu jednolitego państwa łotewskiego poprzez okupację Łatgalii i wspieranie łotewskich bolszewików [fn: Silins J. Padomju Latvija 1918-1919. Riga. 2013. 27., 55.-64. 1pp.].
Pierwszy krok w kierunku porozumienia został wykonany przez stronę radziecką. Jego konieczność wynikała z trudnej sytuacji militarnej, jaka panowała w tym czasie na północnym zachodzie. 19 kwietnia utracono Wilno, 22 maja – Rygę, 25 maja – Psków. Z ziem zajętych podczas zimowej ofensywy wojska radzieckie utrzymały jedynie wschodnią część Łotwy – Łatgalię z Dyneburgiem (współczesne Daugavpils). Najtrudniejsza sytuacja panowała pod Piotrogrodem, gdzie działały oddziały rosyjskich białogwardzistów. W maju zajęły one zachodnie ujezdy guberni piotrogrodzkiej i pskowskiej, stwarzając zagrożenie dla najważniejszego ośrodka Rosji Radzieckiej – Piotrogrodu [fn: Алексеев Д.Ю. Западный театр военных действий в контексте Гражданской войны в России // Военная история России XIX-XX веков. Материалы VI Международной военноисторической конференции. 29-30 ноября 2013 г. СПб., 2013. С. 330-331.].
10 czerwca przywódca piotrogrodzkiej organizacji partyjnej G.J. Zinowjew wysłał do głowy państwa radzieckiego W.I. Lenina list, w którym wśród innych środków obrony Piotrogrodu zaproponował, „aby dla rozkładu przeciwnika w możliwie jak najbardziej uroczystej formie zadeklarować Estończykom, Finom, Łotyszom, a także Polakom i Litwinom, że jesteśmy gotowi zawrzeć z nimi pokój i uznać niepodległość”. W.I. Lenin nie zgodził się z tą propozycją, notując na marginesie, że propozycja pokoju „teraz umocni wroga, wzmacniając w nim wiarę w naszą słabość” [fn: Ленинский сборник XXXIV. М., 1942. С. 169.].
Rząd radziecki potrzebował wyraźnego sukcesu na froncie piotrogrodzkim, za jaki uznano odbicie Pskowa. Jednak wszystkie próby ofensywy na to miasto okazywały się nieudane. Dopiero czwarta próba, podjęta w sierpniu, przyniosła rezultat. 25 sierpnia 1919 r. wojska radzieckie zajęły Psków [fn: Алексеев Д.Ю. На острие наступления: 11-я Петроградская дивизия в Псковской операции // Военная история России XIX-XX веков. Материалы IX Международной военноисторической конференции. 25-26 ноября 2016 г. СПб., 2016. С. 266-274.]. Wkrótce potem, 31 sierpnia, rząd radziecki wysłał notę do rządu Estonii z propozycją pokoju [fn: 14 września 1919 r., na początku konferencji państw bałtyckich, minister spraw zagranicznych Estonii, J. Poska, oświadczył, że była to już trzecia propozycja pokojowa ze strony sowieckiej. Pierwsza pochodziła od ministra spraw zagranicznych Węgierskiej Republiki Rad, Béli Kuna, natomiast druga – pod koniec sierpnia – od dwóch przedstawicieli sowieckich, którzy nie posiadali odpowiednich pełnomocnictw (LVVA. 1313. f. 1. а. 20. 1. 40. 1р.). W rozmowie z M.S. Martuliusem 15 września mówił, że wcześniej „były propozycje od bolszewików mniejszego kalibru i zbywaliśmy je milczeniem” (Маргулиес М.С. Год интервенции. Берлин, 1923. Кн. 2 (апрель-сентябрь 1919 года). С. 310).]. 4 września rząd estoński odpowiedział zgodą, proponując rozpoczęcie negocjacji 10 września [fn: Документы внешней политики СССР. Т. II. М., 1958. С. 242-244.]. Jednocześnie Estończycy zażądali, aby rząd radziecki złożył analogiczne propozycje pokojowe także Finlandii, Łotwie i Litwie [fn: Маргулиес М.С. Год интервенции. Берлин, 1923. Кн. 2 (апрель-сентябрь 1919 года). С. 310.].
Propozycje Estończyków były omawiane na posiedzeniu Biura Politycznego KC Rosyjskiej Partii Komunistycznej (bolszewików) 6 września 1919 r. Postanowiono powołać delegację pokojową do negocjacji z Estonią w składzie: M.M. Litwinow, W.W. Worowski i D.P. Bogolepow, a w kwestii pokoju z Finlandią, Łotwą i Litwą zwołano na 11 września naradę Biura Politycznego z udziałem przedstawicieli komunistycznych partii Estonii, Łotwy, Finlandii i Litwy w celu omówienia kwestii jednoczesnego zaproponowania pokoju rządom tych krajów [fn: РГАСПИ. Ф. 17. Оп. 163. Д. 7. Л. 2 и об. (Протокол заседания Политбюро ЦК РКП(б) 6 сентября 1919 г.).].
W posiedzeniu Biura Politycznego 11 września uczestniczyli W.I. Lenin, I.W. Stalin, N.N. Kriestinski, L.B. Kamieniew, A.G. Biełoborodow, J.D. Stasowa, N.I. Bucharin, F.E. Dzierżyński, M.M. Litwinow, przedstawiciel litewskiej partii komunistycznej W.S. Mickiawiczius-Kapsukas, przedstawiciele łotewskiej partii komunistycznej P.I. Stuczka, O.J. Karkliņš, D.S. Beika, przedstawiciele fińskiej partii komunistycznej E.A. Rachja i E.G. Kalske. Oddzielnie omawiano kwestie propozycji dla Finlandii, potem dla Litwy, a następnie dla Łotwy.
Za propozycją pokoju dla Finlandii głosowali członkowie Biura Politycznego: Lenin, Stalin, Kamieniew, Kriestinski, Litwinow, Litwin Mickiawiczius-Kapsukas oraz Finowie Rachja i Kalske. Wszyscy trzej Łotysze wstrzymali się od głosu. Z takim samym wynikiem przeszło głosowanie w sprawie propozycji pokoju dla Litwy. Za propozycją pokoju dla rządu łotewskiego głosowali członkowie Biura Politycznego, Mickiawiczius-Kapsukas i dwóch Finów wstrzymało się od głosu, a trzech Łotyszy głosowało przeciw. Zdecydowano, by zwrócić się do każdego rządu oddzielnie, a także przez radio do międzynarodowego proletariatu z wyjaśnieniem złożonej propozycji.
Rozbieżności wywołała kwestia terminu skierowania propozycji pokojowej. Członkowie Biura Politycznego opowiedzieli się za natychmiastowym wystąpieniem, trzech Łotyszy głosowało za odroczeniem propozycji dla rządu łotewskiego. Beika w imieniu KC łotewskich komunistów poprosił o skierowanie kwestii negocjacji na posiedzenie plenum KC. Wobec niemożności natychmiastowego zebrania plenum, Biuro Polityczne zaproponowało zwołanie wszystkich członków KC przebywających w Moskwie. Kiedy się zebrali, Lenin opowiedział się za negocjacjami pokojowymi, Karkliņš – przeciw, i przeprowadzono głosowanie. Za natychmiastową propozycją pokoju głosowali Lenin, Stalin, Kamieniew, Kriestinski, Bucharin, Dzierżyński, Biełoborodow, przeciw – Stuczka, wstrzymali się Mickiawiczius-Kapsukas i Stasowa. Kamieniewowi powierzono napisanie listu do KC partii komunistycznej Łotwy, wyjaśniającego motywy tej decyzji [fn: РГАСПИ. Ф. 17. Оп. 163. Д. 8. Л. 1 и об. (Протокол заседания Политбюро ЦК РКП(б) И сентября 1919 г.).].
Tego samego dnia, 11 września, rząd radziecki zwrócił się z notami do rządów Finlandii, Litwy i Łotwy. Noty do Łotwy i Litwy były identyczne. Wskazywały, że rząd radziecki uzgodnił rozpoczęcie rozmów pokojowych z Estonią i proponował ich rozpoczęcie z innymi sąsiednimi republikami „w sprawie przerwania działań wojennych i wypracowania warunków pokojowych stosunków”. W nocie łotewskiej jako adresata wskazano nie rząd łotewski, lecz „rząd ryski” [fn: Tekst noty do Litwy został opublikowany: Документы внешней политики СССР. Т. II. М., 1958. С. 244. Tekst noty „do rządu w Rydze” został opublikowany: Социалистическая советская республика Латвии в 1919 г. и иностранная интервенция. Т. II. Рига, 1960. С. 497.]. Współczesny łotewski badacz A. Stranga wyjaśnia to faktem, że w Rzeżycy (współczesne Rēzekne) nadal istniał rząd Łotwy Radzieckiej [fn: Stranga A. Latvijas — Padomju Krievijas miera ligums 1920. gada 11. augusta. Latvijas — Padomju Krievijas attiecibas 1919.-1925. gada [Латвийско-советский мирный договор 11 августа 1920 г. Латвийско-советские отношения в 1919-1925 гг.]. Riga, 2000. 17. 1рр.]. Jednak nota z 31 sierpnia była podobnie zaadresowana do „rządu rewelskiego”, choć w Estonii w tym momencie nie było już żadnych konkurencyjnych rządów – Rada Estońskiej Komuny Pracującej ogłosiła samorozwiązanie jeszcze 5 czerwca.
Po otrzymaniu not, przedstawiciele republik bałtyckich uzgodnili, że przeprowadzą naradę, aby omówić warunki radzieckie i wypracować wspólne stanowisko. Odbyła się ona 14 i 15 września w Tallinie. Uczestniczyli w niej premierzy i ministrowie spraw zagranicznych czterech państw: odpowiednio J. Vennola i R. Holsti z Finlandii, O. Strandman i J. Poska z Estonii, K. Ulmanis i Z. Meierovics z Łotwy. Litwę reprezentowali przewodniczący gabinetu ministrów M. Sleževičius i minister handlu i przemysłu J. Šimkus, który zastąpił ministra spraw zagranicznych A. Voldemarasa.
Poranne posiedzenie 14 września otworzył formalnymi powitaniami Strandman, a następnie inicjatywę przejął Poska. Zaczął od oświadczenia, że jego kraj prowadzi przymusową wojnę obronną przeciwko Rosji Radzieckiej, ale kontynuowanie jej poza granicami Estonii uważa za niewłaściwe, ponieważ oznaczałoby to pomoc Kołczakowi, „który jest bardziej niebezpieczny niż bolszewicy”. Dlatego potrzebne są negocjacje pokojowe, ale konieczne są gwarancje, aby nie dopuścić do nowego ataku bolszewików. Te gwarancje Poska widział w prowadzeniu rozmów pokojowych i podpisaniu pokoju wspólnie i jednocześnie przez Finlandię, Estonię, Łotwę i Litwę. Jako oddzielny problem wyróżnił kwestię Armii Północno-Zachodniej. Nie odnosząc się do jej dalszych losów, Poska obiecał, że dopóki trwają negocjacje, armia ta pozostanie pod ochroną Estonii.
Przewodniczący gabinetu ministrów Litwy M. Sleževičius oświadczył, że jego kraj również nie jest zainteresowany kontynuowaniem wojny, a co do warunków pokoju zgodził się z propozycjami Poski. Następnie wystąpił przedstawiciel Łotwy Meierovics. W konspekcie, który prowadził sam, jego przemówienie nie zostało zapisane, ale na jego treść wskazuje wystąpienie przedstawiciela Finlandii Holsti. Zaznaczył on, że Finlandia jest przeciwna pokojowi z bolszewikami, a radziecka propozycja nie była omawiana. Zgodził się jednak z Meierovicsem, że należy przeciągać negocjacje, zawrzeć pokój wspólnie i domagać się utworzenia stałej neutralnej strefy wzdłuż granicy z Rosją Radziecką, która miałaby uniemożliwić prowadzenie komunistycznej propagandy.
Na popołudniowym posiedzeniu omawiano stosunek Ententy do negocjacji pokojowych. Poska wskazał, że stanowisko Anglii i Francji jest nieokreślone i będą one zmuszone uznać fakty dokonane. Ulmanis zauważył, że w przypadku zawarcia pokoju wbrew woli Ententy, państwa bałtyckie staną w obliczu trzech problemów: niedoboru finansów, braku zaopatrzenia dla armii i kwestii blokady. O tym samym mówił również Šimkus, poruszając także kwestię celowości wkraczania wojsk w głąb Rosji. Poska odpowiedział, że „prosić Ententę jest źle, ale jeszcze gorzej jest niejasne stanowisko Ententy”. Kwestię celów wojny sformułował następująco: „Jeśli doprowadzimy do zastąpienia bolszewików przez Kołczaka, to sojusznicy nie będą nam już pomagać, a Kołczak okaże się gorszy od bolszewików”.
Holsti zaproponował, aby Estonia rozpoczęła z Rosją Radziecką negocjacje o charakterze sondażowym, a w tym czasie wyjaśniłoby się stanowisko Londynu i Paryża. Podsumowując pierwszy dzień konferencji, jej przewodniczący Strandman podkreślił konieczność prowadzenia wspólnych negocjacji z Rosją Radziecką, stosując taktykę ich przeciągania. Poska zostawił ostatnie słowo dla siebie, precyzując, że należy jak najszybciej rozpocząć wstępne negocjacje pokojowe, a przeciągać należy już sam ich przebieg. Jako warunek rozpoczęcia rozmów pokojowych należy postawić ich wspólny charakter.
Zapisy z posiedzenia 15 września sprawiają wrażenie pewnego chaosu. Dla Łotwy ważne było, że Estończycy zaproponowali, aby jednym z warunków wstępnych było żądanie od Rosji Radzieckiej ewakuacji Łatgalii. Jednocześnie Poska pozwolił sobie wskazać Meierovicsowi, że Rosji Radzieckiej nie można stawiać takich samych żądań jak Niemcom, ponieważ bolszewicy, w przeciwieństwie do tych ostatnich, nie uznają się za pokonanych.
Na zakończenie dyskutowano o konieczności przeciwdziałania propagandzie bolszewickiej. Poska oświadczył, że z bolszewikami nie można zawrzeć pokoju, możliwe jest jedynie zawieszenie broni, i to tylko pod warunkiem, że wielkie mocarstwa udzielą niezbędnych gwarancji. Strandman stwierdził, że pokój jest możliwy tylko między państwami o podobnej organizacji politycznej, dlatego konieczne jest utworzenie strefy neutralnej wzdłuż granicy. Wprowadzono by w niej demokratyczny samorząd lokalnej ludności, a kontrolę polityczną przekazano by „państwom neutralnym”.
Wniosek z konferencji, zawarty w łotewskim konspekcie, brzmi: 1) stawia się warunek prowadzenia wspólnych negocjacji; 2) jeśli ten warunek nie zostanie przyjęty, negocjacje należy przerwać [fn: LVVA. 1313. F. 1. А. 20. L 40.-43. 1р. (Конспект заседаний конференции 14-15 сентября).].
Ogólnie na konferencji ujawniła się różnica między stanowiskami Estonii i Litwy z jednej strony, a Łotwy i Finlandii z drugiej. W tym czasie Estonia i Litwa nie miały roszczeń terytorialnych wobec Rosji Radzieckiej, podczas gdy Łotysze pretendowali do Łatgalii, a Finowie liczyli na Karelię i część Przesmyku Karelskiego. Po wystąpieniu Ulmanisa Poska zauważył nawet, że przedstawiciele Finlandii i Łotwy wolą Kołczaka od bolszewików [fn: LVVA. 1313. F. 1. А. 20. L. 41. lр.].
W brudnopisie noty werbalnej, przygotowanym w łotewskim Ministerstwie Spraw Zagranicznych, wyniki konferencji sformułowano w sześciu punktach: 1) należy zażądać od bolszewików, aby negocjacje były prowadzone wspólnie przez wszystkie państwa, którym złożono propozycję pokojową; 2) jeśli to żądanie nie zostanie przyjęte, przerwać negocjacje, a jeśli tak, wyznaczyć datę wspólnych negocjacji z 15-dniowym opóźnieniem; 3) jeśli któreś z państw zdecyduje się postawić swoje wstępne warunki, należy je wcześniej omówić; 4) państwa uczestniczące delegują swoich przedstawicieli na konferencję pokojową w Tartu za 15 dni; 5) mocarstwa Ententy są informowane o wszystkich podjętych działaniach; 6) wobec niemożności pełnoprawnego pokoju, chodzi o zawarcie rozejmu [fn: LVVA. 1313. F. 1. А. 34. L. 137. lр. (Копия вербальной ноты о результатах конференции 14-15 сентября 1919 г.).].
16 września Ulmanis i Meierovics wrócili do Rygi. W obszernym wywiadzie, którego udzielił Z. Meierovics po powrocie, powiedział między innymi, że na tallińskim spotkaniu dużo mówiono o radzieckich propozycjach pokojowych i nie wyklucza się możliwości rozpoczęcia w przyszłości negocjacji, jeśli bolszewicy zgodzą się na dwa warunki: prowadzenie rozmów wspólnie z czterema lub pięcioma państwami oraz utworzenie neutralnej strefy wzdłuż granic etnicznych, aby wykluczyć ich negatywny wpływ. Dalej Meierovics powtórzył tezę Strandmana o niemożności pełnoprawnego pokoju z bolszewikami z powodu różnicy systemów politycznych. „Moja osobista opinia jest taka, że bolszewicy przyjmą propozycję tylko w przypadku, gdy są naprawdę tak słabi, że będą musieli zlikwidować bolszewizm. W tym drugim przypadku pokój z naszymi państwami stanie się pierwszym krokiem do likwidacji bolszewizmu” [fn: Arlietu ministrs par sarunam Reveld [Mинистр иностранных дел о переговорах в Ревеле] // Briva zeme. 1919. 17 сентября.].
18 września po raz pierwszy spotkały się delegacje radziecka i estońska. Estończycy, zgodnie z ustaleniami na konferencji tallińskiej, oświadczyli, że będą prowadzić negocjacje tylko wspólnie z sąsiadami. Strona radziecka „uznała to żądanie za słuszne, ale nie chciała odkładać sprawy do czasu, aż wspomniane państwa wyrażą swoją zgodę”. Estończycy odnieśli wrażenie, że radzieccy delegaci „gorąco pragną pokoju” [fn: LVVA. 1313. F. 1. А. 34. L. 162.1р. (Нота посла Эстонии в Риге министру иностранных дел Латвии, 21 сентября 1919 г.).]. Po spotkaniu rząd radziecki oskarżył Estończyków o odmowę negocjacji pokojowych [fn: Документы внешней политики СССР. Т. II. М., 1958. С. 247-248.].
Tego samego dnia Meierovics spotkał się z szefem brytyjskiej misji w Rydze, pułkownikiem Tallentsem, i omówił z nim kwestię zawarcia pokoju. Słowa Anglika były na tyle ważne, że 20 września Meierovics poprosił go o przedstawienie opinii rządu brytyjskiego w oficjalnym dokumencie [fn: LVVA. 1313. F. 1. А. 34. L. 159. lр. (Нота министра иностранных дел Латвии главе британской миссии в Риге).].
23 września Meierovics zwrócił się do szefa francuskiej misji wojskowej w Rydze, pułkownika Duparque, z zawiadomieniem, że chociaż Rosja Radziecka złożyła propozycje pokojowe, Łotwa kontynuuje walkę z bolszewikami. W tym samym liście poprosił o uznanie Łotwy de jure, ewakuację wojsk Bermonta z Kurlandii oraz o kontynuację dostaw sprzętu wojskowego i pomocy finansowej [fn: LVVA. 1313. F. 1. А. 34. L. 160. lp. (Нота министра иностранных дел Латвии главе французской военной миссии в Риге).]. 24 września Meierovics zwrócił się z analogicznym przesłaniem do szefa amerykańskiego Czerwonego Krzyża w Rydze, kapitana Kenovera [fn: LVVA. 1313. F. 1. А. 34. L. 161. 1р. (Нота министра иностранных дел Латвии главе американского Красного Креста в Риге).].
Przed wyjazdem do Tartu Meierovics udzielił wywiadu gazecie „Latvijas sargs”, w którym powiedział, że na konferencji będzie omawiana między innymi kwestia radzieckich propozycji pokojowych. Minister wskazał na niezwykle niestabilną pozycję militarną Rosji Radzieckiej w danym momencie i na to, że sukcesy jej przeciwników podają w wątpliwość celowość zawarcia z nią pokoju, który może zostać wkrótce unieważniony, jak niedawno traktat brzeski. Jego zdaniem dla rozwiązania kwestii pokoju ważne były trzy czynniki: siła militarna bolszewików, decyzje nadchodzącej konferencji bałtyckiej oraz stanowisko Ententy. Na zakończenie minister zauważył, że radzieckie propozycje pokojowe należy wszechstronnie rozważyć, ale z jego punktu widzenia „dla naszego dobra będziemy musieli je odrzucić” [fn: Arlietu ministrs par politisko momentu [Министр иностранных дел о политическом моменте] // Latvijas sargs. 1919. 27 сентября.].
Od 29 września do 1 października 1919 r. w Tartu odbyła się druga narada państw bałtyckich. Uczestniczyło w niej 12 osób: z Finlandii – premier J. Vennola, minister spraw zagranicznych R. Holsti i pracownik ministerstwa spraw zagranicznych H. Valvanne; z Estonii – premier O. Strandman, minister spraw zagranicznych J. Poska, świeżo mianowany wiceministrem spraw zagranicznych A. Piip i przedstawiciel Finlandii A. Hanko; z Łotwy – premier K. Ulmanis i minister spraw zagranicznych Z. Meierovics. Delegacja z Litwy była najmniej reprezentatywna: minister spraw wewnętrznych P. Leonas, szef wydziału politycznego ministerstwa spraw zagranicznych D. Zaunius, ambasador na Łotwie i w Estonii J. Šliūpas. Spowodowane było to tym, że Litwini byli poinformowani o negatywnym stosunku Ententy do negocjacji z bolszewikami. Ponadto obawiano się, że Polacy wykorzystają negocjacje z bolszewikami do wkroczenia w głąb Litwy [fn: Горев А. Представитель литовской делегации министр внутренних дел г. Леонас о работах Юрьевской конференции // Сегодня. 1919. 3 октября.].
W czasie konferencji dyrektor wydziału administracyjnego łotewskiego MSZ W. Šūmanis wysłał Meierovicsowi do Tartu telegram, w którym zawarta była informacja, jaką Pakete otrzymał z nienazwanej misji zagranicznej. Według tej informacji, Lenin i Zinowjew przyznawali, że jeśli do zimy nie zostanie zawarty pokój, rząd bolszewicki upadnie [fn: LVVA. 1313. F. 1. А. 20. L. 34. lр. (Телеграмма Шуманиса Мейеровицсу 30 сентября 1919).].
Narada ujawniła pęknięcia w jednolitym stanowisku państw bałtyckich. Litwini mówili przede wszystkim o polskim zagrożeniu, obawiając się, że jeśli wejdą w negocjacje, Polska uzyska prawo do okupacji Litwy. Łotwa bezskutecznie starała się, aby jednym z warunków wstępnych było przekazanie jej Łatgalii. Finowie domagali się zgody mocarstw Ententy i odmówili wspólnego udziału w negocjacjach [fn: LVVA. 1313. F. 1. А. 20. L. 44.-46. lр. (Конспект заседаний конференции 29-30 сентября).].
W wywiadzie po naradzie Meierovics wypowiedział się w sposób niezwykle nieokreślony: „W stosunku do propozycji pokojowej bolszewików osiągnięto jednomyślność, a mianowicie: dopóki nie zostanie sprawdzona powaga bolszewickiej propozycji, nie można udzielić odpowiedzi negatywnej”. Wskazał także na trudności z Finlandią, rzekomo z powodu tego, że fiński sejm nie wypowiedział się jeszcze w sprawie pokoju. „Tę kwestię łatwiej rozwiązać Łotwie, ponieważ rząd będzie mógł poznać poglądy Rady Ludowej w tej sprawie w krótkim czasie, biorąc pod uwagę zbliżające się zwołanie tejże” [fn: Беседа с министром иностранных дел г. Мейеровиц // Сегодня. 1919. 3 октября.].
Niemniej jednak już 1 października rząd radziecki otrzymał zawiadomienie o gotowości Estonii, Łotwy i Litwy do rozpoczęcia wstępnych negocjacji pokojowych „najpóźniej 25 października” w Tartu, podpisane przez trzech ministrów spraw zagranicznych. Rząd radziecki w odpowiedzi poprosił o wyjaśnienie, co oznacza „wstępne”, i zaproponował spotkanie 12 października „na swoim terytorium” lub w Tallinie [fn: Документы внешней политики СССР. Т. II. М., 1958. С. 254-255.].
6 października w Rydze rozpoczęła się 6. sesja Rady Ludowej – przedparlamentu Łotwy. Najważniejszym wydarzeniem sesji było długie (ponad godzinne) wystąpienie Z. Meierovicsa z referatem na temat polityki zagranicznej [fn: Transkrypcja przemówienia Meyerowitza została opublikowana: Cielens F. Laikmetu maina. II. sejums. Pilvagen, Lidingo, 1963. 88.-93. 1pp. Сокращенный пересказ на русском языке: Ник. Л-кс. Заседание Народного совета // Сегодня. 1919. 7 октября.]. W końcowej części referatu minister mówił o możliwości negocjacji pokojowych z Rosją Radziecką. Wskazał, że ich inicjatorem jest radziecki komisarz spraw zagranicznych Cziczerin, który 11 września zwrócił się z propozycją pokojową do czterech republik. Według Meierovicsa, rząd Łotwy, prezydium Rady Ludowej i przedstawiciele frakcji parlamentarnych zgadzają się, że nie ma podstaw do odrzucenia negocjacji i można je rozpocząć już w drugiej połowie października. Przy tym chodzi nie o pokój, a o rozejm, który jest zawierany wspólnie przez wszystkie cztery republiki. Jako gwarancję przed atakiem i agitacją bolszewicką na granicy ma powstać strefa neutralna. To przemówienie stało się głównym wydarzeniem posiedzenia: sala, która na początku sesji była pełna, a ludzie stali nawet w przejściach, po przemówieniu Meierovicsa wyraźnie opustoszała [fn: Конец отчета о заседании Народного совета // Сегодня. 1919. 8 октября.].
Debata nad referatem Meierovicsa została przełożona na 7 października. Przedstawiciel frakcji socjaldemokratycznej F. Cielēns wystąpił z godzinnym przemówieniem, w którym skrytykował stanowisko Meierovicsa w kwestii pokoju. Wskazał, że głównym zagrożeniem dla Łotwy są niemiecko-rosyjskie oddziały P.R. Bermonta w Kurlandii. Dlatego rozsądne jest nie zwlekać z zawarciem pokoju z Rosją Radziecką, aby skoncentrować siły przeciwko głównemu wrogowi. Natomiast Meierovics w swoim wystąpieniu nie dał narodowi łotewskiemu określonej odpowiedzi w tej kwestii, ograniczając się do gry słów [fn: Cielens F. Laikmetu maina. II. sejums. 93.-100. lpp.]. Rosyjski i niemiecki przedstawiciel w Radzie (W. Piesniakow i P. Schiemann) wypowiedzieli się przeciwko pokojowi z bolszewikami w ogóle [fn: Tautas Padomes sede 7. oktobri // Latvijas sargs. 1919. 8 октября.]. 8 października rozpoczęła się ofensywa niemiecko-rosyjskich oddziałów P.R. Bermonta na Rygę. Pod hukiem dział Rada Ludowa jednogłośnie przyjęła formułę zaproponowaną przez Meierovicsa, zatwierdzając tym samym rozpoczęcie negocjacji pokojowych z Rosją Radziecką wspólnie z innymi państwami bałtyckimi [fn: Tautas Padomes pateiciba armijai un aicinajums tautai // Latvijas sargs. 1919. 12 октября.].
Tego samego dnia, 8 października, miało miejsce jeszcze jedno ważne wydarzenie: z Rygi do Rosji Radzieckiej wyjechała delegacja na negocjacje w sprawie wymiany zakładników [fn: Fndenbergs A. Divi dramatiski moment // Janna balss. 1931. 15 января.]. Był to pierwszy krok w kierunku samodzielnych, separatystycznych negocjacji Łotwy i Rosji Radzieckiej w kwestii pokoju.
References
ALEKSEYEV D. Zapadnyj teairvoennykh deystviy v kontekste Grazhdanskoj vojny v Rossii [Western front as a part of the Civil War in Russia]//Voennaya istoriya Rossii XIX-XX vekov. Materialy VI Mezhdunarodnoj voenno-istoricheskoj konferencii. 29-30 noyabrya 2013 g. St. Petersburg, 2013.
ALEKSEYEV D. Na ostrie nastupleniya: 11-ya Petrogradskaya diviziya v Pskovskoj operacii [On the edge of the offensive: 11 Perograd Rifle Division in the Pskov operation] // Voennaya istoriya Rossii XIX-XX vekov. Materialy VI Mezhdunarodnoj voenno-istoricheskoj konferencii. 29-30 noyabrya 2013 g. St. Petersburg, 2016.
Istoriya Latvii. XXвек [History of l.alx ia. XX century], Riga, 2005.
STRANGA A. Latvijas — Padomju Krievijas miera ligums 1920. gada 11. augusta. Latvijas — Padomju Krievijas attiecibas 1919. —1925. gada [Latvian-Soviet Peace Treaty of 1920, August 11. Latvian-Soviet relations in 1919-1925]. Riga, 2000.
SILINS J. Padomju Latvija [Soviet Latvia], 1918-1919. Riga, 2013.
DLA CYTOWANIA 
D.J. Aleksiejew. „Dla naszego dobra będziemy musieli je odrzucić”: Łotwa i radzieckie propozycje pokojowe jesienią 1919 r. // Pietierburskij istoriczeskij żurnał. 2021. № 3. S. 220-229 
Abstrakt: Latem 1919 r. rząd Rosji Radzieckiej traktował Tymczasowy Rząd Łotwy jako nieprzejednanego wroga i ignorował go. We wrześniu 1919 r. sytuacja się zmieniła: aby zneutralizować armię Judenicza, rząd radziecki próbował zawrzeć pokój z Estonią, a rząd estoński zażądał włączenia do negocjacji sąsiednich republik, w tym Łotwy. Łotewskie kierownictwo działało w ramach estońskich inicjatyw, tworząc jednolity front republik przeciwko Rosji Radzieckiej. Konferencja w Tartu 29 września – 1 października ujawniła rozbieżności między państwami bałtyckimi. Na początku października Tymczasowy Rząd Łotwy wysłał do Rosji Radzieckiej nieoficjalną delegację w celu omówienia kwestii uwolnienia zakładników, wkraczając na drogę separatystycznych negocjacji. 
Słowa kluczowe: wojna domowa w Rosji, łotewska wojna o niepodległość, kraje bałtyckie, Estonia, Łotwa, J. Poska, Z. Meierovics, negocjacje pokojowe. 
FOR CITATION
D.Yu. Alekseev. “For the sake of our own good, they will have to be rejected”: Latvia and the Soviet peace proposals in the autumn of 1919 // Petersburg historical journal, no. 3, 2021, pp. 220-229
Abstract: In the summer of 1919, the government of Soviet Russia regarded the Latvian Provisional Government as an implacable enemy and ignored it. In September 1919, the situation changed: the Soviet government tried to make peace with Estonia to neutralize Yudenich’s army, while the Estonian government demanded that neighboring republics, including Latvia, should take part in negot iations. Latvia acted within the framework of Estonian initiatives, ensuring a united front of the Baltic States against Soviet Russia. The Tartu Conference of 29 September — 1 October revealed discrepancies among the Baltic States. In early October, the Latvian Provisional Government sent an informal delegation to Soviet Russia to discuss the release of the hostages, entering the path of separate negotiations.
Key words: Civil war in Russia, Latvia’s War of Independence, Baltic States. Estonia, Latvia, Jan Poska, Zigfrids Meierovics, peace negotiations.
Autor: Aleksiejew, Denis Jurjewicz – doktor nauk historycznych, docent Wyższej Szkoły Technologii i Energetyki Petersburskiego Państwowego Uniwersytetu Technologii i Designu.
Author. Alekseev, Denis Yurievich — PhD in History, Associate Professor' of Department of History, Philosophy and Culturology, Higher School of Technology and Energetics, St. Petersburg State University of Industrial Technology and Design.
E-mail: alexeyev-denis@yandex.ru