УДК 94(438).04
DOI 10.51255/2311–603X_2025_1_176
I.M. Basov 
Historiografia dziejów drukarstwa w Królestwie Polskim XV–XVI wieku
Problematyka wczesnego drukarstwa w Królestwie Polskim jest bliska i aktualna dla historyków krajowych, ponieważ to właśnie na terenie Korony w 1491 r. powstało cyrylickie drukarstwo wschodniosłowiańskie, a także tutaj w 1568 r. przeniósł się pierwszy moskiewski drukarz Iwan Fiodorow. I choć zainteresowanie historiografii krajowej w dużej mierze wyczerpuje się w zagadnieniach związanych z drukarstwem cyrylickim, które w porównaniu z łacińskim odznaczało się niezwykle małą liczbą lokalnych wydań, niezależnie od alfabetu drukarstwo w Królestwie Polskim istniało w jednolitym polu prawnym, politycznym i kulturowym, które w równym stopniu powinni uwzględniać rusycyści i poloniści.
Historia drukarstwa to kompleksowy obiekt badawczy, rozpadający się, naszym zdaniem, na kilka głównych przedmiotów: 1) działalność wydawnicza – proces tworzenia produktu, obejmujący wszystkie etapy od przygotowania surowca do stworzenia jednostki drukowanej; 2) handel wydawniczy – proces realizacji produktu; 3) funkcjonowanie druku po realizacji (biblioteki, rola w komunikacji międzyludzkiej, wpływ intelektualny); 4) produkt drukowany jako taki (książki, broszury, gazety, ulotki i inne wydawnictwa w optyce źródłoznawczej). W ramach wyodrębnionych przedmiotów badań istnieje wiele problemów naukowych o charakterze społecznym, ekonomicznym, kulturowym, lingwistycznym itp. [fn: Więcej informacji zob.: Мигонь К. Наука о книге: Очерк проблематики. М., 1991. С. 103–108.]. Ponieważ naszym zadaniem jest przegląd makrotrendów w historiografii dziejów drukarstwa Królestwa Polskiego w XV–XVI wieku, jednolity obiekt badawczy rozpatrujemy kompleksowo.
Zainteresowanie naukowe historią drukarstwa w XVIII wieku pojawiło się ze strony historyków niemieckich (pomorskich): M.Ch. Hanow (1695–1773) w 1740 r. opublikował pracę o historii lokalnego drukarstwa [fn: Hanow M.C. Denkmahl der Danziger Buchdruckereyen und Buchdrucker.Danzig, 1740.]. W tym samym roku historyk i językoznawca J.D. Hofmann (1701–1766) wydał pierwszą pracę naukową poświęconą ogólnemu przeglądowi historii drukarń w Królestwie Polskim i Wielkim Księstwie Litewskim [fn: Hofmann J.D. De typographiis,earumque initiis et incrementis in regno Poloniae et magno ducatu Lithuaniæcum variis observationibus rem et literariam et typographicam utriusque gentis aliqua ex parte illustrantibus.Dantisci, 1740.]. Pojawienie się tych prac było podyktowane obchodami w 1740 r. 300-lecia wynalezienia prasy drukarskiej [fn: Pawlak M. Jan Daniel Hoffmann (1701–1766): historyk, konrektor i lektor języka polskiego w Gimnazjum Elbląskim // Zasłużeni ludzie dawnego Elbląga:szkice biograficzne / Red. M. Biskup. Wrocław, 1987. S. 136–142.]. Historia drukarstwa w XVIII wieku nie była problematyzowana i nie wzbudzała szczególnego zainteresowania wśród intelektualistów, dlatego też publikacje te pozostały niezauważone [fn: Ptaśnik J. Cracovia impressorum XV et XVI saeculorum.Leopoli, 1922. S. 3.]. Aktualizacja tematu w XIX wieku wiąże się z ogólnym wzrostem zainteresowania specyficznymi problemami historycznymi – z rozwojem nauki historycznej i jej przejściem od wiedzy antykwarycznej do źródłoznawczej. J.S. Bandtkie i J. Lelewel na początku XIX wieku piszą fundamentalne prace dotyczące historii drukarstwa krakowskiego, po których nastąpiły badania nad innymi polskimi ośrodkami drukarstwa, przede wszystkim Gdańskiem i Królewcem [fn: Löschin M.S. Geschichte der Danziger Buchdruckereien.Danzig, 1840; Mohnike G. Die Geschichte der Buchdruckerkunst in Pommern. Stettin, 1840; Lohmeyer K. Geschichte des Buchdrucks und des Buchhandels im Herzogtum Preußen. Leipzig, 1896.]. Te badania miały charakter czysto deskryptywny, często sprowadzając się do bibliografii lokalnych wydań. W drugiej połowie XIX wieku najbardziej znaczące prace miały charakter bibliograficzny (katalogi K.J. Estreichera, T. Wierzbowskiego, P.P. Szybanowa) [fn: Estreicher K.J. Katalog księgarski druków polskich lub ściągających się do rzeczy polskich a pisanych w obcych językach. Kraków, 1863; Bibliographia Polonica XV ac XVI saeculi / Red. T. Wierzbowski. T. I–III.Biblioteka Uniwersytecka w Warszawie, 1889–1894; Шибанов П.П. Каталог русских и славянских книг, напечатанных вне Москвы и Петербурга с основания типографий до новейшего времени. М., 1887.], bądź archeograficzny (publikacje A. Benisa, T. Wierzbowskiego) [fn: Benis A. Materyały do historyi drukarstwa i księgarstwa w Polsce. T. I–II. Kraków, 1890–1891; Materyały do dziejów piśmiennictwa polskiego i biografii pisarzów polskich. 2 t. / T. Wierzbowski. Warszawa, 1900–1902.].
Od lat 20. XX wieku możemy wyróżnić początek analitycznego etapu rozwoju historiografii. Nie umniejsza to faktu, że już wcześniej podejmowano próby systematycznej analizy wczesnej historii drukarstwa w Królestwie Polskim, w szczególności próby autorów w Rosji i Austro-Węgrzech, mające na celu opracowanie problemu genezy druku cyrylickiego, który stał się aktualny w latach 80. i 90. XIX wieku [fn: Golowatzkij J.F. Sweipolt Fiol und seine kyrillische Buchdruckerei in Krakau vom Jahre 1491. Eine bibliographisch-historische Untersuchung. Wien, 1876; Петрушевич А.С. Иван Федоров, русский первопечатник. Львов, 1883; Полевой П.Н. Очерк жизни и деятельности первого русского печатника Ивана Федорова. СПб., 1883; Ptaszycki S. Iwan Fedorowicz, drukarz ruski we Lwowie, z końca XVI wieku. Ustęp z dziejów drukarstwa w Polsce // Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności. T. 11. Kraków, 1884. S. 1–20; Bednarski S. Materyały do historyi o drukarniach w Polsce, a mianowicie o drukarniach lwowskich i prowincyonalnych. Lwów, 1888. S. 11–16; Владимиров П.В. Начало славянского и русского книгопечатания в XV–XVI вв. Киев, 1894. СПб., 1895. Fala badań nad drukiem cyrylickim poprzedzona została rozprawą doktorską K. Estreichera: Estreicher K. J. Günther Zainer i Świętopełk Fiol. Rozprawa napisana w celu uzyskania stopnia doktora filozofii przez Karola Estreichera: z 5-ma Tablicami. Warszawa, 1867.]. Niemniej jednak od lat 20. XX wieku znacznie wzrasta liczba badań o charakterze niebibliograficznym. Akademik Jan Ptaśnik (1876–1930) podjął się opracowania problemu organizacji typografii na terenie Królestwa Polskiego [fn: Ptaśnik J. Drukarze i księgarze krakowscy XV i XVI wieku. Lwów, 1922.], formując szkołę badaczy miejskiej kultury przedsiębiorczej wczesnych drukarzy (B. Kocowski, A. Jędrzejowska, Z. i M. Wojciechowscy) [fn: Wojciechowska M. Dzieje książki // Kwartalnik Historyczny.1930. T. 44. S. LXXXI.]. Ponieważ przez cały XVI wiek Kraków pozostawał największym ośrodkiem drukarstwa w królestwie, zainteresowania historyków zbiegały się tak czy inaczej na historii drukarń w tym mieście. K. Piekarski (1893–1944), również badający drukarstwo krakowskie, stał się w tym momencie twórcą kierunku historyków (L. Bernacki, J. Seruga, Z. Mocarski, A. Kawecka-Gryczowa), których metodologia badania polskiej książki drukowanej obejmuje analizę metody składu, technik drzeworytniczych, krojów pisma i innych cech technicznych [fn: Mocarski Z. Stan badań polskiego drukarstwa. Warszawa, 1936. S. 7.]. Wówczas też problemem wczesnego polskiego drukarstwa zaczęli zajmować się historycy literatury. T. Grabowski (1871–1960), badający literaturę protestancką XVI wieku, w pracy z 1920 r. doszedł do wniosku, że w historii literatury należy uwzględniać również organizację druku jako kontekst kulturowy tworzenia książki [fn: Grabowski T. Literatura luterska w Polsce wieku XVI: 1530–1630. Poznań, 1920. S. 176.]. Do podobnego wniosku doszedł historyk literatury K. Badecki (1886–1953), piszący o narodzinach stałego handlu księgarskiego we Lwowie [fn: Badecki K. Piotr z Poznania, pierwszy stały księgarz lwowski // Lwowskie Studia Biblioteczne.1932. T. 1. S. 65–77.]. Takie filologiczno-kulturoznawcze podejście zostało rozwinięte w latach 70. XX wieku (prace J. Szczepańca, J. Muszyńskiego, T. Ulewicza).
Ponadto od lat 20. XX wieku w historiografii wyraźnie rysuje się tendencja do fragmentacji przedmiotu badań. Za dużą liczbą badań poszczególnych drukarni lub warunków drukarstwa w konkretnym mieście nie idzie pojawienie się fundamentalnej pracy, która mogłaby podsumować zgromadzone materiały. Można przypuszczać, że jest to zrozumiałe: po pierwsze, dużą objętością zgromadzonej do tego momentu wiedzy faktograficznej; po drugie, jej heterogenicznością – historia drukarstwa w Krakowie, Gdańsku i Lwowie ma nie tylko wiele wspólnego, ale także wiele różnic – z powodu szeregu lokalnych uwarunkowań prawnych, ekonomicznych, kulturowych, różnic w koniunkturach społecznych. J. Ptaśnik pracował nad syntetycznym badaniem historii drukarstwa w Królestwie Polskim, ale śmierć akademika w 1930 r. uniemożliwiła publikację tego opracowania [fn: Wojciechowska M. Dzieje książki // Kwartalnik Historyczny. 1930. T. 44. S.LXXXI–LXXXIII.]. W rezultacie w okresie 1920–1940 zamiast poważnych badań uogólniających powstał zestaw terytorialnych i chronologicznych „domen”, w których pracowali historycy: tak, K. Piekarski specjalizował się w historii drukarni Floriana Unglera, działającej w Krakowie w pierwszej połowie XVI wieku [fn: Piekarski K. Pierwsza Drukarnia Florjana Unglera 1510–1516. Chronologia Drukow i Zasobu Typograficznego. Kraków, 1926.], J. Seruga – w drukarni Jana Hallera, działającej w Krakowie od 1505 r. [fn: Seruga J. Jan Haller: wydawca i drukarz krakowski (1467–1525). Kraków, 1933.], i tak dalej. Długo o pewne uogólnienie do poziomu historii drukarstwa w pojedynczym mieście lub pojedynczej miejscowości ubiegali się tylko ci historycy, którzy nie specjalizowali się w drukarniach krakowskich: A. Jędrzejowska badała ogólnie historię drukarstwa lwowskiego [fn: Jędrzejowska A. Książka polska we Lwowie w XVI w. Lwów; Warszawa, 1928.], M. Wojciechowska – poznańskiego [fn: Wojciechowska M. Z dziejów książki w Poznaniu w XVI wieku. Poznań, 1927.], Z. Mocarski – toruńskiego [fn: Mocarski Z. Książka w Toruniu do roku 1793. Zarys dziejów. Toruń, 1934.] i tak dalej.
Dopiero w okresie powojennym powstały projekty dążące do zgromadzenia gigantycznego zasobu danych dotyczących historii drukarstwa Królestwa Polskiego. Tym samym historiografia ponownie wkroczyła w bibliograficzny etap swojego rozwoju. Publikowane są serie bibliograficzno-informacyjne, takie jak „Drukarze dawnej Polski od XV do XVIII w.”, „Słownik pracowników książki polskiej”; w 1968 r. wznowiono wydawanie serii „Polskie drukarstwo XVI wieku”, rozpoczętej w latach 1936–1937 przez K. Piekarskiego. W 1977 r. ukazał się pierwszy tom bibliografii polskich ulotek pióra K. Zawadzkiego [fn: Zawadzki K. Gazety ulotne polskie i Polski dotyczące XVI–XVIII wieku: bibliografia. T. 1–3. Wrocław, 1977–1990.]. Jednocześnie z akumulacją danych dotyczących historii książki (i, sądząc po liczbie odniesień do odpowiednich publikacji, z powodu tej akumulacji) w latach 60. i 70. XX wieku zauważalnie wzrosła liczba prac naukowych poświęconych drukarstwu Królestwa Polskiego: należy tu wymienić badania A. Kaweckiej-Gryczowej nad drukarstwem polskich antytrynitarzy [fn: Kawecka-Grzycowa A. Prasy Krakowa i Rakowa w służbie antytrynitaryzmu // Studia nad arianizmem / Wyd. L. Chmaj. Warszawa, 1959. S. 263–330; Kawecka-Grzycowa A. Ariańskie oficyny wydawnicze Rodeckiego i Sternackiego: dzieje i bibliografia. Wrocław; Warszawa, 1974.], badania M. Błońskiej nad drukarstwem cyrylickim [fn: Błońska M. 1) Próba nowego spojrzenia na dzieje oficyny Szwajpolta Fioła // Rocznik Biblioteki Narodowej. 1968. No. 4. S. 51–62; 2) Druki cyrylickie w Polsce // Przegląd Biblioteczny. 1962. No. 30. S. 229–236.], prace z zakresu historii polskiej poezji renesansowej i historii cenzury autorstwa P. Buchwald-Pelcowej [fn: Aby zapoznać się z obszerną bibliografią P. Buchwald-Pelcowej, zob.: Zychowicz M. Bibliografia prac profesor Pauliny Buchwald-Pelcowej // Rocznik Biblioteki Narodowej. 2006. No. XXXVII–XXXVIII. S. 15–32.]. Wówczas też, po raz pierwszy od lat 20. XX wieku, podjęto próby uogólnienia dorobku naukowego. H. Szwejkowska (1904–1987) w pracy „Książka drukowana XV–XVIII wieku” [fn: Szwejkowska H. Książka drukowana XV–XVIII wieku. Zarys historyczny. Warszawa, 1961.] rozpatrywała historię drukarstwa w Królestwie Polskim w ogólnoeuropejskim kontekście; podobne porównawcze badania przeprowadził J. Sowiński [fn: Sowiński J. Polskie drukarstwo. Wrocław, 1988.]. Sowiecką historiografię powojenną wyróżniało wzmożone zainteresowanie problemem genezy drukarstwa cyrylickiego, w związku z czym powstały gorące spory akademickie dotyczące charakteru wyjazdu I. Fiodorowa z Moskwy i drukarstwa przedfiodorowskiego we Lwowie [fn: Aby zapoznać się z przeglądem historiografii radzieckiej tego okresu, zob.: Немировский Е. Л. 1) Очерки историографии русского книгопечатания // Книга. Исследования и материалы. Сборник 8. М., 1963. С. 5–42; 2) Труды по истории русского первопечатания во второй половине XIX — XX века // Книга. Исследования и материалы. Сборник 9. М., 1964. С. 389–437; Ісаєвич Я. Українське книговидання: витоки, розвиток, проблеми. Львів, 2002.]. Przy tym historiografia radziecka rozwijała się bez oderwania od historiografii PRL, którą oczekiwanie w większym stopniu interesowało drukarstwo w alfabecie łacińskim: tak, w pracy doktorskiej profesor E.L. Niemirowski (1919–2007) w pełni w nurcie ówczesnych badań poświęconych roli kultury renesansu w drukarstwie polskim, konkluduje, że u podstaw genezy polskiego druku cyrylickiego leżało zbieżność czynników centralizacji politycznej i propagandy humanistycznej [fn: Немировский Е.Л. Начало славянского книгопечатания: опыт критического пересмотра вопроса в связи с историей польского Возрождения: автореф. дис. ... д-ра ист. наук. М., 1969. С. 43.]. W tym czasie pogląd na wczesne drukarstwo jako na kanał rozpowszechniania wartości humanistycznych był charakterystyczny również dla historiografii polskiej [fn: Buchwald-Pelcowa P. Historia literatury a historia książki.Kraków, 1974. S. 64.].
Historia drukarstwa w latach 90. XX wieku nie stanowiła wyjątku w szeregu kierunków nauki historycznej, które zetknęły się z kryzysem odejścia od marksistowskiej metanarracji. W poszukiwaniu wyjścia z próżni konceptualnej historiografia stopniowo zapoznawała się z społecznymi teoriami mediów, które do tej pory miały bardzo powierzchowne zastosowanie do przedmiotu polskiego drukarstwa: tak, w fundamentalnej monografii L. Febvre’a i H.-J. Martina „Narodziny książki” (1958) historii wczesnego drukarstwa w regionie poświęcono zaledwie kilka stron [fn: Febvre L., Martin H.-J. L’Apparition du livre. Paris, 1958. P. 285–289, 291–292.]. Charakterystyczny jest przykład monografii J. Pirożyńskiego (1936–2004) „Johannes Gutenberg i początki ery druku” (2002), pierwsze dwie trzecie z nich to klasyczne studium biograficzne, a ostatnia trzecia (rozdz. 11–14) odwołując się do M. McLuhana i E. Eisenstein autor zwraca się do kwestii historycznego znaczenia wynalazku druku [fn: Pirożyński J. Johannes Gutenberg i początki ery druku.Warszawa, 2002.]. Dążenie do konceptualnego ukształtowania problemu historii drukarstwa w Królestwie Polskim we współczesnej historiografii odzwierciedliło się również w stopniowej zmianie optyki krajowej na regionalną [fn: Early Modern Print Culture in Central Europe / Red. S. Kidroń, A.-M. Rimm. Wrocław, 2015. (European Review; vol. 23; iss. 3).], w ramach której historia lokalnego drukarstwa jest rozpatrywana w szerszym kontekście europejskim. Badania nad dziejami drukarstwa w Królestwie Polskim publikowane są w najważniejszej serii w tej dziedzinie – „Library of the Written Word” lejdejskiego wydawnictwa naukowego Brill. W latach 2007–2023 publikowano w nim prace M. Komorowskiej i J. Kilyanczyk-Zenby. [fn: Komorowska M. ‘Large Volumes Bought by the Few’: Printing and selling postils in Early Modern Poland // Buying and Selling. The Business of Books in Early Modern Europe. Leiden, 2019. P. 223–245; Printing and Post-Tridentine Catholicism in the Polish-Lithuanian commonwealth // Print Culture at the Crossroads. Leiden, 2021. P. 327–343; Kiliańczyk-Zięba J. State and Church Sponsored Printing by Jan Januszowski and His Drukarnia Łazarzowa (Officina Lazari) in Krakow // Print and Power in Early Modern Europe (1500–1800). Leiden, 2021. P. 202–219; Devices of Protestant Printers in Sixteenth-Century Krakow // The Book Triumphant Print in Transition in the Sixteenth and Seventeenth Centuries. Leiden, 2012. P. 178–196.], a także badanie M. Czapnik [fn: Czapnik M. Early Modern Polish Travellers Purchasing Books in Italy // Print Culture at the Crossroads. Leiden, 2021. P. 177–194; Publishing Subversive Texts in Elizabethan England and the Polish-Lithuanian Commonwealth / Ed. by T. Bela, C. Calma, J. Rzegocka. Leiden, 2016.]. Teza o wzajemnym wpływie drukarstwa i dynamiki społecznej na obecną chwilę trwale wpisała się w historiografię, co można zaobserwować na przykład w pracy N. Nowakowskiej poświęconej wczesnym etapom Reformacji w Polsce: w dużej mierze praca ta opiera się na źródłach drukowanych z lat 20. i 30. XVI wieku [fn: Nowakowska N. King Sigismund of Poland and Martin Luther. The Reformation Before Confessionalization. Oxford, 2018. P. 72.].
Tendencja do skalowania horyzontu badawczego nie eliminuje istnienia badań szczegółowych. W ostatnich latach nadal podejmowane są kwestie drukarstwa cyrylickiego (szczególnie należy tu zaznaczyć badania zespołu historyków Uniwersytetu w Białymstoku) [fn: Chomik P., Mironowicz A., Pawluczuk U. Prawosławne oficyny wydawnicze w Rzeczypospolitej. Białystok, 2004; Mironowicz A. Początki drukarstwa cyrylickiego w Rzeczypospolitej // 500 lat Biblii Ruskiej Franciszka Skoryny. Białystok, 2017. S. 14–26.], emblematyki (R. Grześkowiak, J. Kiliańczyk-Zięba) [fn: Grześkowiak R. Związki sygnetów dawnych polskich drukarzy z emblematami Alciatusa // Barok. 2007. T. 14. Z. 1. S. 257–277; Kiliańczyk-Zięba J. Sygnety drukarskie w Rzeczpospolitej XVI wieku. Źródła ikonograficzne i treści ideowe. Kraków: Towarzystwo Naukowe “Societas Vistulana”, 2015.]; podejmowane są próby zastosowania optyki gender studies do problemu drukarstwa [fn: Krauze-Karpińska J. Dawne oficyny drukarskie pod zarządem kobiet // Kwartalnik Historii Nauki i Techniki. 2012.R. 57. № 3/4. S. 155–165.]; drukarstwo badane jest również w kontekście historii propagandy [fn: Niedźwiedź J. Polska szesnastowieczna propaganda wojenna w działaniu:przypadek Atlasu Księstwa Połockiego (1580) // Terminus. 2017. T. 20. Z. 3 (43). S. 477–509; Прохоренков И.А. Военная и политическая печатная пропаганда Речи Посполитой в конце XVI — начале XVII века: Печатники на королевской службе // Studia Slavica et Balcanica Petropolitana. 2021. No. 2. С. 53–63.]. Odrębną pozycję w historiografii zajmują badania źródłoznawcze, korelujące strukturę typograficzną tekstu drukowanego z koniunkturą społeczną w Królestwie Polskim [fn: Sawa A. Oznaczenia literowe samogłosek w różnych rodzajach pisma drukowanego z XVII wieku (na podstawie “Słonecznika”Jeremiasza Drexeliusa) // Acta Universitatis Lodziensis.Studia Indogermanica Lodziensia. 2015. S. 197–211; Tafiłowski P. Dedykacje w drukach krakowskich 1503–1531 // Rocznik Biblioteki Narodowej. 2003. No. 35. S. 235–252; Juda M. Pismo drukowane w Polsce XV–XVIII wieku. Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, 2001.]. Niemniej jednak badacze z tego kręgu również aktualizują swoją dziedzinę poprzez odwołanie się do teorii komunikacji: tak, M. Juda, której badania należą do dziedziny klasycznego źródłoznawstwa i historii społecznej drukarstwa, do czynników wpływu technologii poligraficznej zalicza „wzlot i upadek humanizmu, rozkwit i cofanie się Reformacji, zjednoczenie języków narodowych i nacjonalizację Europy, formowanie się naukowego podejścia do otaczającego świata” [fn: Juda M. Kultura druku i jej wpływ na zmiany cywilizacyjne // Folia bibliologica.2016. Vol. LVIII. S. 31.].
Podsumowując, podkreślamy, że historiografia dziejów drukarstwa Królestwa Polskiego na przestrzeni XIX–XXI wieku konsekwentnie skalowała horyzont badawczy zarówno w kierunku uogólnienia teoretycznego, jak i przejścia z poziomu lokalnego na regionalny (i wyżej). Obecnie wczesne polskie drukarstwo niemal zawsze przedstawiane jest w uogólnionym europejskim kontekście społeczno-kulturowym i ekonomicznym. Tym samym przedmiot badań, nie tracąc swojego konkretno-terytorialnego powiązania, staje się integralną częścią szerokiego pola badawczego kultury druku Europy Środkowej w epoce wczesnonowożytnej. Badania nad historią drukarstwa w regionie w ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat zostały dostosowane do zachodnioeuropejskich i amerykańskich wzorców badań w tej dziedzinie (prace M. Edwardsa, A. Pettigree, E. Blair, A. McLean i in.), w związku z czym w historiografii widoczne jest również duży wpływ społecznych teorii komunikacji, mających na celu stworzenie ram konceptualnych dla badań nad historią drukarstwa Królestwa Polskiego.
References
BADECKI K. Piotr z Poznania, pierwszy stały księgarz lwowski. In Lwowskie Studia Biblioteczne. 1932. T. 1. S. 65–77.
BEDNARSKI S. Materyały do historyi o drukarniach w Polsce, a mianowicie o drukarniach lwowskich i prowincyonalnych. Lwów, 1888.
BENIS A. Materyały do historyi drukarstwa i księgarstwa w Polsce. T. I–II. Kraków, 1890–1891.
Bibliographia Polonica XV ac XVI saeculi / Red. T. Wierzbowski. T. 1–3. Biblioteka Uniwersytecka w Warszawie, 1889–1894.
BŁOŃSKA M. Druki cyrylickie w Polsce. In Przegląd Biblioteczny. 1962. No. 30, pp. 229–236.
BŁOŃSKA M. Próba nowego spojrzenia na dzieje oficyny Szwajpolta Fioła. In Rocznik Biblioteki Narodowej. 1968. No. 4, pp. 51–62.
BUCHWALD-PELCOWA P. Historia literatury a historia książki. Kraków, 1974.
Cracovia impressorum XV et XVI saeculorum / wyd. J. Ptaśnik. Leopoli, 1922.
CZAPNIK M. Early modern Polish travellers purchasing books in Italy. In Print Culture at the Crossroads. Leiden, 2021. P. 177–194.
Early Modern Print Culture in Central Europe / Red. S. Kidroń, A.-M. Rimm. Wrocław, 2015. (European Review; vol. 23; iss. 3).
ESTREICHER K. J. Günther Zainer i Świętopełk Fiol. Rozprawa napisana w celu uzyskania stopnia doktora filozofii przez Karola Estreichera. Z 5-ma Tablicami. Warszawa, 1867.
ESTREICHER K.J. Katalog księgarski druków polskich lub ściągających się do rzeczy polskich a pisanych w obcych językach. Kraków, 1863.
FEBVRE L., MARTIN H.-J. L’Apparition du livre. Paris, 1958.
GOLOWATZKIJ J.F. Sweipolt Fiol und seine kyrillische Buchdruckerei in Krakau vom Jahre 1491. Eine bibliographisch-historische Untersuchung. Wien, 1876.
GRABOWSKI T. Literatura luterska w Polsce wieku XVI: 1530–1630. Poznań, 1920.
HANOW M.C. Denkmahl der Danziger Buchdruckereyen und Buchdrucker. Danzig, 1740.
HOFMANN J.D. De typographiis, earumque initiis et incrementis in regno Poloniae et magno ducatu Lithuaniæ cum variis observationibus rem et literariam et typographicam utriusque gentis aliqua ex parte illustrantibus. Dantisci, 1740.
ISAJEVYCH Ja. Ukrains’ke knygovydannja: vytoky, rozvytok, problemy [Ukrainian Book Publishing: 
Origins, Development, Problems. In Ukr.]. L’viv, 2002.
JĘDRZEJOWSKA A. Książka polska we Lwowie w XVI w. Lwów; Warszawa, 1928.
JUDA M. Kultura druku i jej wpływ na zmiany cywilizacyjne. In Folia bibliologica. 2016. Vol. LVIII. S. 31.
JUDA M. Pismo drukowane w Polsce XV–XVIII wieku. Lublin, 2001.
KAWECKA-GRZYCOWA A. Ariańskie oficyny wydawnicze Rodeckiego i Sternackiego: dzieje i bibliografia. Wrocław; Warszawa, 1974.
KAWECKA-GRZYCOWA A. Prasy Krakowa i Rakowa w służbie antytrynitaryzmu. In Studia nad arianizmem / Wyd. L. Chmaj. Warszawa, 1959. S. 263–330.
KILIAŃCZYK-ZIĘBA J. Devices of protestant printers in sixteenth-century Krakow. In The Book Triumphant Print in Transition in the Sixteenth and Seventeenth Centuries. Leiden, 2012. P. 178–196.
KILIAŃCZYK-ZIĘBA J. State and Church Sponsored Printing by Jan Januszowski and His Drukarnia Łazarzowa (Officina Lazari) in Krakow. In Print and Power in Early Modern Europe (1500–1800). Leiden, 2021. P. 202–219.
KOMOROWSKA M. ‘Large Volumes Bought by the Few’: Printing and Selling Postils in Early Modern Poland. In Buying and Selling. The Business of Books in Early Modern Europe. Leiden, 2019. P. 223–245.
KOMOROWSKA M. Printing and Post-Tridentine Catholicism in the Polish-Lithuanian Commonwealth. In Print Culture at the Crossroads. Leiden, 2021. P. 327–343.
LOHMEYER K. Geschichte des Buchdrucks und des Buchhandels im Herzogtum Preußen. Leipzig, 1896.
LÖSCHIN M. S. Geschichte der Danziger Buchdruckereien. Danzig, 1840.
МIGOŃ K. Nauka o knige: Ocherk problematiki [Science of the Book. Essays on the Problematic. In Russ.]. Moscow, 1991.
MOCARSKI Z. Książka w Toruniu do roku 1793. Zarys dziejów. Toruń, 1934.
MOCARSKI Z. Stan badań polskiego drukarstwa. Warszawa, 1936.
MOHNIKE G. Die Geschichte der Buchdruckerkunst in Pommern. Stettin, 1840.
NEMIROVSKII E.L. Nachalo slavianskogo knigopechataniia: opyt kriticheskogo peresmotra voprosa v sviazi s istoriei pol’skogo Vozrozhdeniia [The Beginning of Slavic Book Printing: the Experience of Critical Revision of the Issue in Connection with the History of the Polish Renaissance. In Russ.]: avtoref. dis. … d-ra istorii. Moscow, 1969.
NEMIROVSKII E.L. Ocherki istoriografii russkogo knigopechataniia [Essays on the Historiography of Russian Printing. In Russ.]. In Kniga. Issledovaniia i materialy. Collection 8. Moscow, 1963. P. 5–42.
NEMIROVSKII E.L. Trudy po istorii russkogo pervopechataniia vo vtoroi polovine XIX — XX veka [Works on the History of Russian Early Printing in the Second Half of the 19th–20th Centuries. In Russ.]. In Kniga. Issledovaniia i materialy. Collection 9. Moscow, 1964. P. 389–437.
NIEDŹWIEDŹ J. Polska szesnastowieczna propaganda wojenna w działaniu: przypadek Atlasu Księstwa Połockiego (1580). In Terminus. 2017. T. 20. Z. 3 (43), ss. 477–509.
NOWAKOWSKA N. King Sigismund of Poland and Martin Luther. The Reformation Before Confessionalization. Oxford, 2018.
PAWLAK M. Jan Daniel Hoffmann (1701–1766): historyk, konrektor i lektor języka polskiego w Gimnazjum Elbląskim. In Biskup, M. (ed.) Zasłużeni ludzie dawnego Elbląga: szkice biograficzne. Wrocław, 1987. S. 136–142.
PETRUSHEVITCH A.S. Ivan Fedorov, russkii pervopechatnik [Ivan Fedorov, Russian Pioneer Printer. In Russ.]. L’vov, 1883.
PIEKARSKI K. Pierwsza Drukarnia Florjana Unglera 1510–1516. Chronologia Drukow i Zasobu Typograficznego. Kraków, 1926.
PIROŻYŃSKI J. Johannes Gutenberg i początki ery druku. Warszawa, 2002.
POLEVOY P.N. Ocherk zhizni i deyatel’nosti pervogo russkogo pechatnika Ivana Fedorova [Essay on the Life and Work of the First Russian Printer Ivan Fedorov]. St. Petersburg, 1883.
PROKHORENKOV I. A. Voennaia i politicheskaia pechatnaia propaganda Rechi Pospolitoi v kontse XVI — nachale XVII veka: Pechatniki na korolevskoi sluzhbe [Military and Political Print Propaganda of the Polish-Lithuanian Commonwealth in the late 16th–17th centuries: Printers in the Royal Service. In Russ.]. In Studia Slavica et Balcanica Petropolitana. 2021. No. 2, pp. 53–63.
PTAŚNIK J. Drukarze i księgarze krakowscy XV i XVI wieku. Lwów, 1922.
Publishing Subversive Texts in Elizabethan England and the Polish-Lithuanian Commonwealth / Ed. by T. Bela, C. Calma, J. Rzegocka. Leiden, 2016.
SAWA A. Oznaczenia literowe samogłosek w różnych rodzajach pisma drukowanego z XVII wieku (na podstawie “Słonecznika” Jeremiasza Drexeliusa). In Acta Universitatis Lodziensis. Studia Indogermanica Lodziensia. 2015. P. 197–211.
SERUGA J. Jan Haller: wydawca i drukarz krakowski (1467–1525). Kraków, 1933.
SHIBANOV P.P. Katalog russkikh i slavyanskikh knig, napechatannykh vne Moskvy i Peterburga s osnovaniya tipografiy do noveyshego vremeni [Catalog of Russian and Slavic Books Printed outside Moscow and St. Petersburg from the Founding of Printing Houses to Modern Times]. Moscow, 1887.
SOWIŃSKI J. Polskie drukarstwo. Wrocław, 1988.
SZWEJKOWSKA H. Książka drukowana XV–XVIII wieku. Zarys historyczny. Warszawa, 1961.
TAFIŁOWSKI P. Dedykacje w drukach krakowskich 1503–1531. In Rocznik Biblioteki Narodowej. 2003. No. 35, pp. 235–252.
VLADIMIROV P.V. Nachalo slavyanskogo i russkogo knigopechataniya v XV–XVI vv. [The Beginning of Slavic and Russian Book Printing in the 15th–16th Centuries. In Russ.]. Kiev, 1894.
WOJCIECHOWSKA M. Dzieje książki. In Kwartalnik Historyczny. 1930. T. 44. S. LXXXI–LXXXIII.
WOJCIECHOWSKA M. Z dziejów książki w Poznaniu w XVI wieku. Poznań, 1927.
ZAWADZKI K. Gazety ulotne polskie i Polski dotyczące XVI–XVIII wieku: bibliografia. T. 1–3. Wrocław, 1977–1990.
ZYCHOWICZ M. Bibliografia prac profesor Pauliny Buchwald-Pelcowej. In Rocznik Biblioteki Narodowej. 2006. No XXXVII–XXXVIII, pp. 15–32.
DLA CYTOWANIA 
I. M. Basow. Historiografia dziejów drukarstwa Królestwa Polskiego XV–XVI w. // Peterburskij istoriczeskij żurnal 2025. № 1. S. 176–185.
Abstrakt: Artykuł stanowi historiograficzny przegląd badań nad wczesnym drukarstwem na obszarze Królestwa Polskiego. W okresie od XVIII do XXI wieku podejścia, metody i punkty widzenia w badaniach nad tym zagadnieniem ulegały wielokrotnym zmianom. Celem artykułu jest wskazanie tendencji rozwojowych w historiografii dziejów drukarstwa, a także identyfikacja aktualnych problemów w badaniach nad drukarstwem Królestwa Polskiego. Historiografia dziejów drukarstwa przeszła drogę od deskryptywnego nurtu nauki, skoncentrowanego na lokalnych zagadnieniach i bibliograficznym sumowaniu wiedzy, do nurtu analitycznego, w ramach którego, oprócz historii, znajdują zastosowanie różne dyscypliny społeczne i humanistyczne (socjologia, kulturoznawstwo, filologia, lingwistyka, ekonomia). W pewnym stopniu jest to charakterystyczne dla wszystkich dziedzin nauki historycznej, jednak w obszarze dziejów drukarstwa istotny jest czynnik postrzegania roli prasy drukarskiej w rozwoju kultury. Pojawienie się od drugiej połowy XX wieku prac poświęconych wczesnej historii drukarstwa Królestwa Polskiego jest podyktowane zarówno stosunkowo wysokim poziomem akumulacji wiedzy na ten temat, jak i rozwojem odpowiednich społecznych teorii komunikacji. Odejście od marksistowskiej metanarracji doprowadziło badania historyków wschodnioeuropejskich do zgodności z pracami zachodnich kolegów, w związku z czym obecnie obserwujemy znaczące przenikanie do historiografii społecznych teorii mediów.
Słowa kluczowe: historiografia, historia drukarstwa, książka, wczesna epoka nowożytna, Królestwo Polskie, teoria komunikacji.
FOR CITATION
I. M. Basov. Historiography of the printing history of the Polish Kingdom in the 15th–16th сenturies // Petersburg historical journal, no. 1, 2025, pp. 176–185
Abstract: The article provides a historiographical overview of studies of early polish printing. During the period of the 18th–21st centuries, approaches, methods, and points of view on this issue changed repeatedly. The purpose of the article is to highlight trends in the development of the printing history studies, as well as to identify current problems in the study of the Polish Kingdom press. The history of printing has gone from a descriptive direction of science, focused on local subjects and bibliographic summation of knowledge, to an analytical direction, within which, in addition to history, various social and humanitarian disciplines (sociology, cultural studies, philology, linguistics, economics) find their place. To some extent, this is typical for all areas of historical science, but in the field of printing history, the perception of the role of printing press in the cultural development is essential. The appearance of works on the early printing history of the Polish Kingdom from the 2nd half of the 20th century was dictated both by a fairly large level of accumulation of knowledge on the subject and by the development of relevant social theories of communication. The departure from the Marxist metanarrative has brought the research of Eastern European historians into line with the work of Western colleagues, as a result of which historiography is now significantly theorized.
Key words: historiography, history of printing, book printing, Early Modern period, Kingdom of Poland, communication theory.
Autor: Basow, Iwan Michajłowicz — młodszy pracownik naukowy Petersburskiego Instytutu Historii Rosyjskiej Akademii Nauk (Petersburg, Rosja).
Author: Basov, Ivan Mikhailovich — Junior Researcher, St. Petersburg Institute of History of the Russian Academy of Sciences (St. Petersburg, Russia).
E-mail: vbim17@yandex.ru