УДК 94(474)
DOI 10.51255/2311–603X_2024_3_164
К.А. Zverev
Święta i daty pamięci jako instrument polityki historycznej państw bałtyckich
Pamięć o wydarzeniach z przeszłości zawsze była kluczowym czynnikiem w budowaniu państwowości narodowej. Tym aktywniej odwołują się do niej państwa powstałe na obszarze postsowieckim. W szczególności chciałbym wyróżnić trzy republiki bałtyckie – Łotwę, Litwę, Estonię, które w 1991 roku podjęły decyzję o odnowieniu własnej państwowości, utraconej w 1940 roku w wyniku inkorporacji do ZSRR. W ten sposób w państwach bałtyckich pojawiła się konieczność uzasadnienia i popularyzacji tez o prawomocności i sprawiedliwości historycznej sukcesji, która stała się jednym z zadań lokalnej polityki pamięci.
Decydującą rolę w promowaniu idei historycznej sukcesji współczesnych Estonii, Łotwy, Litwy wobec republik okresu międzywojennego odegrali nacjonaliści i emigranci [fn: Вербин В. 20 лет Конгрессу Эстонии, или Темная сторона Луны // rus.DELFI.ee. URL: https://rus.delfi.ee/projects/opinion/20-let-kongressu-estonii-ili-temnaya-storona-luny?id=29709683 (дата обращения 15.07.2021).], którzy opuścili kraje bałtyckie w okresie drugiej wojny światowej i w ten sposób liczyli na odzyskanie obywatelstwa oraz mienia znacjonalizowanego w okresie sowieckim. Dodatkowym argumentem zwolenników kontynuacji stała się przyjęta w USA 23 lipca 1940 roku Deklaracja Wellesa [fn: Statement by the Acting Secretary of State, the Honorable Sumner Welles // Wilson Center. Digital Archive. URL: https://digitalarchive.wilsoncenter.org/document/144967.pdf (дата обращения 23.07.2020); Ээсма: 80 лет спустя нам все еще нужна декларация Уэллеса // rus.DELFI.ee. URL: https://rus.delfi.ee/daily/estonia/eesma-80-let-spustya-nam-vse-eschenuzhna-deklaraciya-uellesa?id=90526973 (дата обращения 23.07.2020).], zgodnie z którą strona amerykańska nie uznawała prawowitej jurysdykcji radzieckiej nad państwami bałtyckimi.
Podstawy polityki historycznej republik bałtyckich
W sierpniu 1991 roku trzy republiki bałtyckie stały się jedynymi krajami na obszarze postsowieckim, które proklamowały „odnowienie” własnej państwowości po półwiecznej „okupacji sowieckiej” i zapisały te twierdzenia we wszystkich dokumentach prawnych. Okres istnienia Estońskiej, Łotewskiej i Litewskiej SRR od 1940 do 1991 roku zaczął być interpretowany jako okupacja sowiecka. W celu popularyzacji w społeczeństwie i uzasadnienia tych tez otwarto muzea okupacji, wydano znaczną ilość tendencyjnej literatury naukowej [fn: Зверев К.А. История как инструмент пропаганды в политической борьбе Прибалтийских республик в 1990-е — 2000-е гг. // Вестник Костромского государственного университета им. Н. А. Некрасова. 2019. Т. 25, № 1. С. 79–81.]. Jednak pomimo ogólnego odwoływania się do kontynuacji, każde z państw bałtyckich w realizacji tego aspektu polityki pamięci miało własną specyfikę. Na przykład, najbardziej konsekwentnie zasada historycznej sukcesji była realizowana w Estonii i na Łotwie, gdzie znalazła odzwierciedlenie w pojawieniu się instytucji nie-obywateli (lokalna ludność rosyjskojęzyczna została pozbawiona praw i spotkała się z odmową automatycznego nadania lokalnego obywatelstwa pod pretekstem przybycia do republik w okresie „okupacji sowieckiej”). Litwa ogłosiła sukcesję republiki nie tylko w stosunku do państwa z lat 20. i 30. XX wieku, ale także do średniowiecznego Wielkiego Księstwa Litewskiego [fn: Зверев К.А. Формирование официальной исторической парадигмы независимой Литвы // Всеобщая история. 2020. № 3. С. 3–13.]. Tym prawnym manewrem Wilno oficjalnie próbowało zabezpieczyć się przed ewentualnymi roszczeniami terytorialnymi sąsiednich państw do Kłajpedy i Wilna, które weszły w skład Litwy w okresie drugiej wojny światowej dzięki Związkowi Radzieckiemu.
Zasada historycznej sukcesji wpłynęła na wszystkie aspekty budowy państwowości republik bałtyckich, stając się kamieniem węgielnym lokalnej polityki historycznej i tak istotnego jej aspektu, jakim jest kalendarz świąt i dat pamięci.
Należy zauważyć, że w okresie istnienia ZSRR na Łotwie, Litwie i w Estonii, obok oficjalnych świąt, aktywnie obchodzono również tradycyjne daty pamięci z kalendarza ludowego, katolickie (dla Litwy) i luterańskie (dla Estonii i Łotwy) święta kościelne. Wraz z aktywizacją procesów politycznych w okresie pierestrojki pojawiło się również otwarte, w dużej mierze protestacyjne obchodzenie dat pamięci z politycznym podtekstem – rocznice proklamowania niepodległości Łotwy, Litwy, Estonii w 1918 roku, 23 sierpnia – dzień podpisania paktu Ribbentrop-Mołotow i tajnych protokołów do niego, stwierdzających przejście krajów bałtyckich do strefy wpływów ZSRR. Wystarczy wspomnieć akcję protestacyjną „Bałtycki Łańcuch”, która połączyła żywym łańcuchem na długości 670 km Wilno, Rygę i Tallinn w pięćdziesiątą rocznicę podpisania paktu Ribbentrop-Mołotow.
Kultura świąteczna republik bałtyckich
Wraz z aktywizacją ruchu na rzecz niepodległości w krajach bałtyckich, kalendarz świąt również uległ przemianom. Na Łotwie [fn: “Par svētku un atceres dienām” likumā [Закон «О праздниках и днях памяти»] // Latvijas Republikas Augstākās Padomes un Valdības Ziņotājs. 1990. Nr. 42. P. 79.] i Litwie [fn: Lietuvos Respublikos švenčių dienų įstatymas [Закон о государственных праздниках Литовской Республики] // Lietuvos aidas. 1990. 26.10, nr. 111-0.URL: https://e-seimas.lrs.lt/ portal/legalAct/lt/TAD/TAIS.824 (дата обращения 25.02.2023).] w 1990 roku, a w Estonii [fn: Pühade ja tähtpäevade seadus [Закон о праздниках и праздничных днях] // Riigi Teataja. 1998. No. 13. P. 162. URL: https://www.riigiteataja.ee/akt/74670 (дата обращения 25.02.2023).] później – w 1998, przyjęto ustawy o świętach i dniach świątecznych, które oficjalnie usankcjonowały zmiany w tej dziedzinie. W ten sposób we wszystkich trzech republikach straciły status oficjalnych takie daty z kalendarza radzieckiego, jak 23 lutego – Dzień Armii Radzieckiej i Marynarki Wojennej, 9 maja – Dzień Zwycięstwa narodu radzieckiego w Wielkiej Wojnie Ojczyźnianej 1941–1945, 7 listopada – Dzień Wielkiej Socjalistycznej Rewolucji Październikowej oraz inne święta o znaczeniu ideologicznym. Zastąpił je kalendarz dat pamięci, który istniał przed 1940 rokiem (inkorporacją do ZSRR), zawierający święta religijne (katolicka Wielkanoc, Boże Narodzenie), narodowe (święta kalendarza ludowego), państwowo-polityczne (dzień proklamowania niepodległości w 1918 i odnowienia niepodległości w 1991 roku) oraz z dodatkiem współczesnych świąt ogólnoeuropejskich (Dzień Europy – 8 maja i inne). Na każdej z wymienionych kategorii chcielibyśmy zatrzymać się szczegółowo.
Święta religijne – mimo rozdziału kościoła od państwa, podobnie jak w większości krajów Europy i Ameryki Północnej, Wielkanoc i Boże Narodzenie stały się oficjalnymi uroczystościami i dniami wolnymi od pracy. Największe znaczenie mają one w najbardziej religijnej z trzech republik – w katolickiej Litwie. Po ateizmie dominującym w okresie sowieckim, nadanie Wielkanocy i Bożemu Narodzeniu statusu oficjalnego miało na celu zademonstrowanie powrotu do narodowo-religijnych tradycji, tradycyjnych wartości europejskich i rezygnacji z państwowego dyktatu w sprawach religijnych. Należy jednak zauważyć, że prawosławne Wielkanoc i Boże Narodzenie nie zostały włączone do wykazu świąt państwowych, mimo że na Łotwie i w Estonii znaczna liczba wyznawców prawosławia (na Łotwie 18,5%, czyli 370 tys. mieszkańców [fn: Par Tieslietu ministrijā iesniegtajiem reliģisko organizāciju pārskatiem par darbību 2011 [Отчеты религиозных организаций о своей деятельности в 2011 году, представленные в Министерство юстиции] / Министерство юстиции Латвийской Республики. URL: gadāhttps://www.tm.gov.lv/lv/ministrija/gada-parskati/2011-gada-publiskie-parskati (дата обращения 14.03.2020).], w Estonii – 16%, czyli 176 773 [fn: Зверев К.А. Православная церковь в независимых Прибалтийских республиках // Петербургский исторический журнал. 2020. № 4 (28). С. 227–235.]; w większości – rosyjskojęzyczni). We wszystkich trzech republikach bałtyckich, zarówno w okresie międzywojennym, jak i współczesnym, kwestia kościelna nie traciła na ostrości, stanowiąc integralną część polityki narodowej wobec mniejszości rosyjskojęzycznej i wzajemnych stosunków z ZSRR/Rosją. Często lokalna elita narodowa postrzegała Rosyjski Kościół Prawosławny Patriarchatu Moskiewskiego jako „rękę Moskwy” i dążyła do podporządkowania duchowieństwa Konstantynopolowi. Tendencja ta zapanowała na Łotwie i w Estonii, jedynie Litwie udało się uniknąć masowej ingerencji polityków w sprawy religijne ze względu na stosunkowo nieliczną prawosławną wspólnotę [fn: См.: Зверев К.А. 1) Православная церковь в независимой Эстонии // Вестник Костромского государственного университета им. Н. А. Некрасова. 2014. Т. 20, № 1. С. 36–39; 2) Православная церковь в независимых Прибалтийских республиках.].
Narodowe święta kalendarza ludowego, podobnie jak w okresie międzywojennym, ponownie otrzymały status oficjalnych dni wolnych od pracy. Najważniejsze z nich to dzień letniego przesilenia – Līgo (Dzień Świętojański) na Łotwie, Joninės na Litwie, Jaanipäev (Dzień Świętojański) w Estonii, który obchodzony jest w noc z 23 na 24 czerwca. Te uroczystości mają pochodzenie przedchrześcijańskie i są tradycyjne dla wielu narodów (analogiczne do Iwana Kupały u wschodnich Słowian).
Święta państwowo-polityczne ponoszą główny ciężar polityki historycznej. Należy wyróżnić główne święta państwowe – dzień proklamowania niepodległości – na Łotwie to 18 listopada (1918 rok), w Estonii – 24 lutego (1918 rok), na Litwie – Dzień Odnowienia Państwa Litewskiego – 16 lutego (1918 rok). Tutaj należy wyjaśnić – oficjalnie Wilno, w przeciwieństwie do północnych sąsiadów, deklaruje nie tylko sukcesję współczesnej Litwy do republiki okresu międzywojennego, ale także do średniowiecznego Wielkiego Księstwa Litewskiego, dlatego we współczesnej interpretacji lokalnej historiografii [fn: Zob.: Зверев К.А. Историческая политика современной Литвы и Польши: сравнительный анализ // Диалог со временем. 2022. № 81. С. 216–225.] mowa jest właśnie o odnowieniu państwowości narodowej nie tylko w 1991, ale i w 1918 roku. W związku z tym litewski narodowy kalendarz świąteczny został uzupełniony o datę 6 lipca (1253 rok) – Dzień Państwowości (koronacji króla Litwy Mendoga), która ma na celu zademonstrowanie sukcesji państwowości narodowej od Mendoga i Wielkiego Księstwa Litewskiego do współczesnej Litwy.
Ponadto we wszystkich trzech państwach bałtyckich istnieją również identyczne święta w postaci dni odnowienia niepodległości, odnoszące się do okresu 1990–1991 – to 11 marca (1990 rok) na Litwie, 4 maja (1990 rok) na Łotwie i 20 sierpnia (1991 rok) w Estonii – przyjęcie deklaracji o odnowieniu niepodległości. Te uroczystości mają na celu zwrócenie uwagi społeczeństwa właśnie na fakt odnowienia państwowości narodowej i zasadę historycznej sukcesji wobec republik okresu międzywojennego.
Święta ogólnoeuropejskie – uroczystości, które uzupełniły kalendarz republik bałtyckich po integracji euroatlantyckiej. Największe zainteresowanie budzi tu dla nas Dzień Europy – 8 maja, który tradycyjnie obchodzony jest w krajach Unii Europejskiej jako zakończenie drugiej wojny światowej w Europie. Ryga, Wilno, Tallinn zrezygnowały z oficjalnego statusu Dnia Zwycięstwa 9 maja jako święta państwowego, ponieważ we współczesnych Estonii, Łotwie i Litwie ukształtowało się bardzo osobliwe postrzeganie wydarzeń drugiej wojny światowej i Wielkiej Wojny Ojczyźnianej, negatywnie oceniające rolę ZSRR w wyzwoleniu tych terytoriów. Lokalna polityka pamięci kwestionuje sam fakt wyzwoleńczego charakteru działań Armii Czerwonej wobec republik bałtyckich [fn: Зверев К.А. Прибалтика в годы Великой Отечественной войны: современная интерпретация в Эстонии, Латвии, Литве // Известия Уральского федерального университета. Сер. 2: Гуманитарные науки. 2022. Т. 24, № 2. С. 195–208.].
Należy wspomnieć również o datach pamięci, które nie są oficjalnymi świętami państwowymi. Do takich należy zaliczyć dzień pamięci ofiar bombardowania Tallina i innych miast Estonii w czasie drugiej wojny światowej – 9 marca (1944 rok) – nalot lotnictwa radzieckiego, Dzień Pamięci Komunistycznego Ludobójstwa na Łotwie – 25 marca (1949 rok) – pamięć o ofiarach deportacji z 1949 roku (obchodzony również na Litwie i w Estonii); 14 czerwca (1941 rok) – jest dniem żałoby we współczesnych Estonii, Łotwie, Litwie ku pamięci ofiar deportacji. 22 września 1944 roku – Dzień wyzwolenia Tallina od niemiecko-faszystowskich najeźdźców – obecnie dzień oporu („okupacji sowieckiej”).
W ten sposób tematyka dat pamięci koncentruje się wokół przełomowych wydarzeń XX wieku i jednoznacznie negatywnie interpretuje rolę ZSRR w historii krajów bałtyckich, podobnie zresztą jak cała regionalna polityka pamięci.
Postrzeganie nowego kalendarza świątecznego przez lokalną ludność
Należy zaznaczyć, że wskazane zmiany w kalendarzu świąt i dat pamięci utrwaliły się na początku lat 90. XX wieku, u zarania niepodległości. O stopniu postrzegania przez ludność tych trendów mogą świadczyć badania socjologiczne prowadzone w krajach bałtyckich w różnym czasie.
Na przykład, główne założenia polityki historycznej, promowanej między innymi poprzez kulturę świąteczną, zostały generalnie przyjęte przez ludność Łotwy. Bardzo popularna zarówno wśród ludności tytularnej republiki, jak i rosyjskojęzycznej, stała się teza o historycznej sukcesji współczesnego państwa łotewskiego wobec republiki okresu międzywojennego (tabela 1).
Tabela 1. Stosunek mieszkańców Łotwy do głównych dat pamięci (2012 rok) [fn: Latvijas sociālās atmiņas monitorings Ziņojums Nr. 1 / Rediģēja M. Kaprāns, O. Procevska. Rīga, 2013. L. 6–15, 34.]
W przedstawionej tabeli zwracają uwagę kardynalne rozbieżności między Łotyszami a Rosjanami w ocenie Wielkiej Wojny Ojczyźnianej i pierestrojki – pamięć historyczna i daty pamięci jako jej część w tym kontekście nie służą jedności, lecz stanowią przyczynę podziału społeczeństwa łotewskiego ze względu na kryterium etniczno-językowe. Jednocześnie wysiłki na rzecz popularyzacji lokalnych interpretacji historycznych w części dotyczącej idealizacji państwa łotewskiego z okresu międzywojennego i heroizacji łotewskich kolaborantów nie przeszły bez śladu. Z przedstawionych danych wynika, że część lokalnej ludności rosyjskojęzycznej przyjęła łotewski wariant pamięci historycznej – 2/3 lokalnych Rosjan obchodzi dzień niepodległości Łotwy. Jednak szczególne zaniepokojenie budzi fakt, że do 1/3 rosyjskojęzycznych mieszkańców Łotwy obchodzi Dzień Pamięci Łotewskich Legionistów SS – przypuszczamy, że chodzi o respondentów – przedstawicieli młodzieży, którzy otrzymali wykształcenie w niepodległej Łotwie i doświadczyli wpływu lokalnej polityki pamięci oraz tendencyjnego przedstawiania wydarzeń drugiej wojny światowej.
Podobnie wygląda sytuacja w sąsiedniej Estonii, gdzie również najpopularniejszym świętem państwowym jest dzień niepodległości – 24 lutego, natomiast daty pamięci nawiązujące do wydarzeń drugiej wojny światowej i okresu istnienia Estońskiej SRR wywołują diametralnie przeciwne oceny u ludności tytularnej i nie-Estończyków [fn: Ajalooteadvus eelmise sajandi olulisematest sündmustest Ida-Euroopa aladel. Aprill — mai 2009. a. // Saar Poll. 2009. September. L. 42. URL: http://www.saarpoll.ee/UserFiles/File/ Ajalooteadvuse_uuringu_esitlus_23_09_2009.pdf (дата обращения 08.11.2020).]. Jako przykład możemy przedstawić dane z badania socjologicznego z 2007 roku, przeprowadzonego po masowych zamieszkach w centrum Tallina z powodu demontażu pomnika żołnierzy radzieckich wyzwalających estońską stolicę. Według sondażu z 2007 roku, w okupację Estonii przez Związek Radziecki wierzyło 7% lokalnych rosyjskojęzycznych, w odróżnieniu od 98% Estończyków. Pięć lat wcześniej – w 2002 roku, 43% rosyjskojęzycznych zgadzało się z twierdzeniem o dobrowolnym przystąpieniu Estonii do ZSRR. W 2005 roku było ich już 56% [fn: Всего 7 процентов. Эстонские русские верят в оккупацию // DELFI.lt. 2007. 21 мая. URL: https://www.delfi.lt/news/daily/world/vos-7-proc-estijos-rusu-tiki-jos-okupacija.d?id=13266632 (дата обращения 28.11.2020).]. Widoczna jest tendencja do wzrostu odsetka nie-Estończyków, którzy krytycznie postrzegają tezę o okupacji sowieckiej [fn: Тамм М. Нарва: Эстония добровольно присоединилась к Советскому Союзу // Postimees. 2009. 7 октября. URL: https://www.postimees.ee/172489/narvakad-eesti-liitus-noukogudeliiduga-vabatahtlikult (дата обращения 28.11.2020).], co bezpośrednio wpływa również na preferencje w kulturze świątecznej.
Oczywiście, podobne diametralnie przeciwne oceny mają bezpośredni wpływ także na kulturę świąteczną. Na przykład pod koniec grudnia 2020 roku estońska polityk Kristina Kallas w wywiadzie stwierdziła: „Obchodzenie 9 maja to pierwsza rzecz, którą trzeba zmienić. Ponieważ jest to coś, co w świadomości Estończyków automatycznie łączy was z Rosją. <…> My obchodzimy 9 maja jako rosyjskie święto, święta polityczne Federacji Rosyjskiej, jeśli Rosjanie je tutaj obchodzą, to dla Estończyków jest to od razu »piąta kolumna«, ale jeśli Rosjanie obchodzą to jako święto rodzinne, wszystko jest w porządku” [fn: Cyt. za: Кристина Каллас: празднование 9 мая — это первое дело, которое надо поменять русским в Эстонии // DELFI.lt. 2020. 26 декабря. URL: https://m.rus.delfi.ee/estonia/ article.php?id=92059713 (дата обращения 29.12.2020).]. Do tej pory działacze polityczni i społeczni woleli nie wypowiadać się na temat możliwości obchodzenia dat pamięci.
W ten sposób na Łotwie i w Estonii kalendarz dat pamięci nie jest czynnikiem jednoczącym, lecz raczej dzielącym, wskazującym na podział społeczeństwa nie tylko ze względu na kryterium etniczno-językowe, ale także na oceny przeszłości historycznej.
Co do Litwy, to tutaj ze względu na bardziej jednonarodowy charakter ludności republiki, wysoką integrację mniejszości narodowych w społeczeństwo litewskie, nie obserwuje się tak wyraźnych rozbieżności w ocenach historycznych, jak u północnych sąsiadów. Jednak i oficjalnie Wilno za pomocą dat pamięci promuje główne założenia własnej polityki historycznej.
Interesujące jest badanie opinii publicznej mieszkańców Litwy, przeprowadzone w 2012 roku na zlecenie litewskiego portalu informacyjnego DELFI przez firmę „Spinter tyrimai” w kwestii stosunku do głównych świąt (tabela 2).
Tabela 2. Stosunek mieszkańców Litwy do głównych dat pamięci [fn: Для жителей Литвы смысл государственности несет 16 февраля, а не 11 марта // rus. DELFI.lv. URL: https://ru.delfi.lt/news/live/dlya-zhitelej-litvy-smysl-gosudarstvennostineset-16-fevralya-a-ne-11-marta.d?id=55573301 (дата обращения 24.10.2020).]
Według członka Litewskiego Instytutu Historii, Algimantasa Kasparavičiusa, większość Litwinów utożsamia się z międzywojenną Litwą, ale nie z Wielkim Księstwem Litewskim [fn: Tamże.]. Podobnego zdania jest również filozof Arvydas Juozaitis, który uważa, że „16 lutego (1918 r.) stało się punktem zwrotnym, pokazując, że Litwini są zdecydowani oddzielić swoją kulturę od polskiej i stworzyć własne państwo. Tego dnia położono podwaliny pod przetrwanie narodu i jego kultury” [fn: Cyt. za: A. Juozaitis: Vasario 16-oji buvo esminio lūžio taškas Lietuvos istorijoje [А. Юозайтис: 16 февраля стало поворотным моментом в истории Литвы] // Lietuvos rytas. URL: https://kultura.lrytas.lt/-13288031681327725490-a-juozaitis-vasario-16-oji-buvo-esminiol%C5%AB%C5%BEio-ta%C5%A1kas-lietuvos-istorijoje.htm (дата обращения 24.10.2020).].
Zakończenie
W ten sposób kalendarz świąt i dat pamięci stał się jednym z narzędzi popularyzacji polityki pamięci republik bałtyckich. Wraz z odzyskaniem niepodległości oficjalne Ryga, Wilno i Tallinn radykalnie zrewidowały radziecki kalendarz świąt, całkowicie rezygnując z uroczystości, nawet pośrednio związanych z ideologią socjalizmu. Jednocześnie, wykorzystując tezę historycznej sukcesji istniejących państw wobec republik okresu międzywojennego, władze łotewskie, litewskie i estońskie odtworzyły kalendarz z lat 30. XX wieku, dodając do niego szereg dat pamięci o wyraźnie antysowieckim/antyrosyjskim charakterze. Akt ten miał na celu ukształtowanie negatywnego obrazu sowietyzacji państw bałtyckich, a także wzmocnienie wizerunku ofiary dla państw regionu w latach drugiej wojny światowej. Jednak konsolidacja społeczna wokół nowego kalendarza dat pamięci (i, co za tym idzie, samej państwowej polityki pamięci) nie nastąpiła. Wręcz przeciwnie, wskazane tezy wywołały niechęć większości rosyjskojęzycznej ludności Łotwy i Estonii, pogłębiając podział etniczno-językowy społeczeństwa także o aspekt historyczny.
References
Ajalooteadvus eelmise sajandi olulisematest sündmustest Ida-Euroopa aladel. Aprill — mai 2009. a. [Historical awareness of the most important events of the last century in Eastern Europe. April — May 2009. In Estonian] // Saar Poll, 2009. September. URL: http://www.saarpoll.ee/UserFiles/File/Ajalooteadvuse_ uuringu_esitlus_23_09_2009.pdf (date of access 08.11.2020).
Eesma: 80 let spustya nam vse eshche nuzhna deklaraciya Uellesa. [80 years later, we still need the Welles Declaration. In Russ] // rus.DELFI.ee URL: https://rus.delfi.ee/daily/estonia/eesma-80-let-spustya-namvse-esche-nuzhna-deklaraciya-uellesa?id=90526973 (date of access 23.07.2020).
Dlya zhitelej Litvy smysl gosudarstvennosti neset 16 fevralya, a ne 11 marta. [For the inhabitants of Lithuania, the meaning of statehood is carried on February 16, not March 11. In Russ.] // rus.DELFI.lv. URL: https://ru.delfi.lt/news/live/dlya-zhitelej-litvy-smysl-gosudarstvennosti-neset-16-fevralya-a-ne-11marta.d?id=55573301 (date of access 24.10.2020).
Juozaitis А.: Vasario 16-oji buvo lūžis Lietuvos istorijoje [Juozaitis А.: February 16 was a turning point in the history of Lithuania. In Lithuanian] // Lietuvos rytas. URL: https://kultura.lrytas.lt/13288031681327725490-a-juozaitis-vasario-16-oji-buvo-esminio-l%C 5 %AB%C 5 %BEio-ta%C 5 %A1kaslietuvos-istorijoje.htm (date of access 24.10.2020).
Kristina Kallas: prazdnovanie 9 maya — eto pervoe delo, kotoroe nado pomenyat’ russkim v Estonii [Kristina Kallas: celebrating May 9 is the first thing that Russians need to change in Estonia. In Russ.] // rus.DELFI.ee. URL: https://m.rus.delfi.ee/estonia/article.php?id=92059713 (date of access 29.12.2020).
Latvijas sociālās atmiņas monitorings Ziņojums Nr. 1. [Latvian social memory monitoring Report no. 1. In Latvian] / Rediģēja M. Kaprāns, O. Procevska. Rīga, 2013. L. 6–15, 34.
Lietuvos Respublikos švenčių dienų įstatymas. [The Law on Public Holidays of the Republic of Lithuania. In Lithuanian]. Lietuvos aidas 1990–10–26, Nr. 111–0. URL: https://e-seimas.lrs.lt/portal/legalAct/lt/ TAD/TAIS.824 (date of access 25.02.2023).
“Par svētku un atceres dienām” likumā. [The Law “On holidays and days of remembrance” in the law. In Latvian] // Latvijas Republikas Augstākās Padomes un Valdības Ziņotājs. 1990. Nr. 42. P. 79.
Par Tieslietu ministrijā iesniegtajiem reliģisko organizāciju pārskatiem par darbību 2011. [About reports of religious organizations on their activities in 2011 submitted to the Ministry of Justice. In Latvian] // Ministry of Justice of the Republic of Latvia. URL: https://www.tm.gov.lv/lv/ministrija/gada-parskati/2011-gadapubliskie-parskati (date of access 14.03.2020).
Pühade ja tähtpäevade seadus. [Law on holidays and public holidays. In Estonian] // Riigi Teataja. 1998. No. 13. P. 162. URL: https://www.riigiteataja.ee/akt/74670 (date of access 25.02.2023).
Statement by the Acting Secretary of State, the Honorable Sumner Welles // Wilson Center. Digital Archive. URL: https://digitalarchive.wilsoncenter.org/document/144967.pdf (date of access 23.07.2020).
TAMM M. Narva: Estoniya dobrovol’no prisoedinilas’ k Sovetskomu Soyuzu [Narva: Estonia voluntarily joined the Soviet Union. In Russ.]. URL: https://www.postimees.ee/172489/narvakad-eesti-liitusnoukogude-liiduga-vabatahtlikult (date of access 28.11.2020).
VERBIN V. 20 let Kongressu Estonii, ili Temnaya storona Luny [20 years of the Estonian Congress, or the Dark Side of the Moon. In Russ.] // rus.DELFI.ee. URL: https://rus.delfi.ee/projects/opinion/20-letkongressu-estonii-ili-temnaya-storona-luny?id=29709683 (date of access 15.07.2021).
Vsego 7 procentov. Estonskie russkie veryat v okkupaciyu [Only 7 percent. Estonian Russians believe in occupation. In Russ.] // rus.DELFI.ee. URL: https://www.delfi.lt/news/daily/world/vos-7-proc-estijosrusu-tiki-jos-okupacija.d?id=13266632 (date of access 28.11.2020).
ZVEREV K.A. Istoricheskaya politika sovremennoy Litvy i Pol’shi: sravnitel’ny analiz [Historical politics of modern Lithuania and Poland: a comparative analysis. In Russ.] // Dialog so vremenem. 2022. No. 81. P. 216–225.
ZVEREV K.A. Istoriya kak instrument propagandy v politicheskoj bor’be Pribaltijskih respublik v 1990-e — 2000-e gg. [History as a propaganda tool in the political struggle of the Baltic republics in the 1990s — 2000s. In Russ.] // Vestnik Kostromskogo gosudarstvennogo universiteta im. N.A. Nekrasova. 2019. Vol. 25, no. 1. P. 79–81.
ZVEREV K.A. Pravoslavnaya tserkov’ v nezavisimoj Estonii [Orthodox Church in independent Estonia. In Russ.] // Vestnik Kostromskogo gosudarstvennogo universiteta im. N.A. Nekrasova. 2014. Vol. 20, no. 1. P. 36–39.
ZVEREV K.A. Pravoslavnaya tserkov’ v nezavisimykh Pribaltijskikh respublikakh [Orthodox Church in the Independent Baltic Republics. In Russ.] // Peterburgskij istoricheskij zhurnal. 2020. No. 4 (28). P. 227–235.
ZVEREV K.A. Pribaltika v gody Velikoj Otechestvennoj vojny: sovremennaya interpretatsiya v Estonii, Latvii, Litve [The Baltic states during the Great Patriotic War: modern interpretation in Estonia, Latvia, Lithuania. In Russ.] // Izvestiya Ural’skogo federal’nogo universiteta. Ser. 2: Gumanitarnye nauki. 2022. Vol. 24, no. 2. P. 195–208.
Dla cytowania
K.A. Zwieriew. Święta i daty pamięci jako narzędzie polityki historycznej państw bałtyckich // Peterburskij istoriczeskij żurnal 2024. № 3. S. 164–174.
Abstrakt: Artykuł porusza kwestię wzajemnych powiązań między kalendarzem świąt państw bałtyckich a lokalną polityką pamięci. Po odzyskaniu niepodległości Łotwa, Litwa i Estonia radykalnie zrewidowały sowiecki kalendarz świąt, całkowicie rezygnując z uroczystości, nawet pośrednio związanych z ideologią socjalizmu. Jednocześnie, wykorzystując tezę o historycznej ciągłości państw istniejących w stosunku do republik okresu międzywojennego, władze łotewskie, litewskie i estońskie przywróciły kalendarz z lat 30. XX wieku, dodając do niego szereg dat pamięci o wyraźnie antysowieckim/antyrosyjskim wydźwięku. Działanie to miało na celu ukształtowanie negatywnego obrazu sowietyzacji państw bałtyckich, a także wzmocnienie wizerunku ofiary dla państw regionu w latach II wojny światowej. Jednakże nie doszło do konsolidacji społecznej wokół nowego kalendarza dat pamięci (a co za tym idzie, samej państwowej polityki pamięci). Wręcz przeciwnie, wskazane tezy wywołały niechęć większości rosyjskojęzycznej ludności Łotwy i Estonii, pogłębiając etniczno-językowy podział społeczeństwa również o aspekt historyczny.
Słowa kluczowe: polityka historyczna, kalendarz świąt, daty pamięci, republiki bałtyckie.
FOR CITATION
K.A. Zverev. Holidays and memorable dates as an instrument of the historical policy of the Baltic states // Petersburg historical journal, no. 3, 2024, pp. 164–174
Abstract: The article addresses the relationship between the holiday calendar of the Baltic republics and the local politics of memory. Following the attainment of independence, the Baltic states of Latvia, Lithuania and Estonia undertook a comprehensive revision of the Soviet holiday calendar, effectively eliminating all celebrations that were indirectly associated with the ideology of socialism. Concurrently, the Latvian, Lithuanian, and Estonian authorities employed the thesis of historical succession with regard to the interwar republics, restoring the 1930s calendar and incorporating several commemorative dates with an anti-Soviet and anti-Russian orientation. This act was designed to create a negative perception of the Sovietisation of the Baltic countries and to reinforce the image of victimhood for the states of the region during the Second World War. Nevertheless, there was no public consensus on the new calendar of commemorative dates (and consequently, on the state policy of memory itself). Conversely, the aforementioned theses were met with rejection by the majority of the Russian-speaking population of Latvia and Estonia, thereby exacerbating the ethno-linguistic divide within society, a process that was further compounded by historical factors. 
Key words: historical politics, holiday calendar, memorable dates, Baltic republics.
Autor: Zwieriew, Kiryłł Aleksandrowicz — kandydat nauk historycznych, docent Katedry Historii Kostromskiego Uniwersytetu Państwowego (Kostroma, Rosja).
Author: Zverev, Kirill Alexandrovich — PhD in History, associate professor, Department of History of Kostroma State University (Kostroma, Russia).
E-mail: zwerew.kir@yandex.ru
ORCID 0000-0002-4747-4970