УДК 94(47).083
DOI: 10.51255/2311-603X_2023_4_38
N.S. Andriejewa
Kryzys rewolucyjny 1905 roku a kwestia reform w guberniach bałtyckich
Wzrost ruchu rewolucyjnego w guberniach bałtyckich w 1905 roku postawił przed rosyjskim rządem konieczność przywrócenia praworządności, a jednocześnie zapewnienia stabilności społecznej w regionie. Główny nacisk położono na stłumienie rewolucji środkami represyjnymi, które jednak mogły przynieść jedynie tymczasowy efekt. Długoterminową stabilność społeczną w guberniach bałtyckich zamierzano natomiast zapewnić poprzez pilnie potrzebne reformy.
O przeprowadzenie przekształceń w krajach bałtyckich prosili w licznych petycjach do Rady Ministrów, na podstawie ukazu dla Senatu Rządzącego z 18 lutego 1905 roku, bałtyccy chłopi, gminne społeczności wiejskie oraz przedstawiciele inteligencji estońskiej i łotewskiej [fn: Российский государственный исторический архив (далее — РГИА). Ф. 1282. Оп. 1. Д. 1191. Л. 5 об. — 7, 11–30 и др. См. также: Записка доктора философии П.К. Залита «Причины волнений в Прибалтийском крае». 16.02.1906 г. // Там же. Д. 719. Л. 96 — 99 об.; Ганелин Р.Ш. Петиции эстонских, латвийских и литовских крестьян по указу 18 февраля 1905 г. // Вспомогательные исторические дисциплины. Т. XVIII. Л., 1987. С. 195–208.].
O pilnej potrzebie natychmiastowych reform w regionie wypowiadali się również przedstawiciele miejscowej administracji rządowej. Gubernator Inflant M.A. Paszkow, opuszczając swoje stanowisko w czerwcu 1905 roku, zwrócił się do Mikołaja II z memoriałem. Podkreślał, że dla stabilizacji sytuacji w Inflantach należało rozwiązać kwestię agrarną, poprawić położenie chłopstwa bezrolnego, wprowadzić ziemstwa na wzór ogólnorosyjski, a także ograniczyć udział szlachty w administracji guberni bałtyckich [fn: Научно-исторический архив Санкт-Петербургского института истории РАН. Ф. 238. Оп. 2. Картон 160. Д. 11. Л. 1–5. Этот документ — черновой отрывок донесения Лифляндского губернатора М.А. Пашкова 1905 г. — опубликован мною. См.: Андреева Н.С. «Нынешние волнения помещиками крайне преувеличены». Донесение лифляндского губернатора М.А. Пашкова Николаю II. 1905 г. // Исторический архив. 2009. № 5. С. 114–118.]. Za przekształceniami w krajach bałtyckich opowiadali się także piastujący w różnym czasie stanowisko gubernatora Estonii P.P. Baszyłow i I.W. Korostowiec.
Na polecenie ministra spraw wewnętrznych A.G. Bułygina listę reform niezbędnych do „uspokojenia” krajów bałtyckich sporządził G.G. Wissendorf, członek Komitetu Naukowego Ministerstwa Oświaty Publicznej, przydzielony do Ministerstwa Spraw Wewnętrznych. W notatce służbowej do ministra, którą można datować na lipiec 1905 roku, proponował on rozszerzenie na gubernie bałtyckie Ustawy o ziemstwach z 1864 roku oraz działalności Chłopskiego Banku Ziemskiego, sprzedaż chłopom niesprzedanych ziem chłopskich, zniesienie prawa patronatu [fn: Prawo patronatu łączyło w sobie uprawnienia i obowiązki określonej osoby (właściciela dobra dziedzicznego lub skarbu państwa – w patronatach skarbowych) w odniesieniu do kościoła. Najważniejszym z nich było tak zwane prawo prezenty, czyli prawo do przedstawiania konsystorzowi kandydata na stanowisko kaznodziei. W opinii publicznej było to interpretowane jako prawo właściciela ziemskiego do mianowania pastora i przez długi czas wywoływało poważne niezadowolenie Estończyków i Łotyszy.], zezwolenie na nauczanie w językach narodowych w wiejskich szkołach ludowych i miejskich szkołach początkowych, gdzie uczyli się głównie Estończycy i Łotysze, przy obowiązkowej nauce języka rosyjskiego oraz szereg innych działań [fn: РГИА. Ф. 821. Оп. 5. Д. 165. Л. 199 — 199 об.].
Narastający kryzys rewolucyjny zmusił rząd do bezpośredniego zwrócenia uwagi na sytuację w guberniach bałtyckich i nakreślenia szeregu środków mających na celu jej stabilizację. Z rozporządzenia Mikołaja II, Rada Ministrów 26 listopada 1905 roku omówiła sytuację i uznała, że niepokoje w guberniach bałtyckich powstały w wyniku „niedoskonałości warunków ekonomicznych i prawnych życia miejscowego”. Te „niedoskonałości” polegały na tym, że w regionie istniała „znaczna” liczba chłopów bezrolnych, ziemstwa i kościołem luterańskim kierowała szlachta, odsuwając od tego miejscową ludność estońską i łotewską, działało prawo patronatu, a w szkołach nie prowadzono nauczania w językach miejscowych [fn: Там же. Д. 283. Л. 39 об.]. Jak uważała Rada Ministrów, „rewolucyjni agitatorzy” wykorzystywali niezadowolenie miejscowej ludności do swoich celów. W związku z tym reformy miały na celu, jeśli nie wyeliminować, to przynajmniej złagodzić problemy ekonomiczne i społeczno-polityczne oraz zminimalizować podatność ludności estońskiej i łotewskiej na agitację rewolucjonistów.
W celu przywrócenia porządku publicznego w guberniach bałtyckich i zapewnienia przygotowania odpowiednich przekształceń, Rada Ministrów zaproponowała wprowadzenie stanowiska tymczasowego bałtyckiego generał-gubernatora, wyposażonego w wyjątkowe pełnomocnictwa w zakresie wojskowej i cywilnej administracji regionem, któremu podlegałaby administracja gubernialna oraz wojska stacjonujące w guberniach bałtyckich, nadając mu prawa dowódcy wojsk okręgu wojskowego, a w miejscowościach objętych stanem wojennym – prawa dowódcy armii [fn: Tamże. Л. 39 об. — 40.]. Stanowisko „głównego naczelnika regionu” miało zjednoczyć działalność lokalnych władz cywilnych i wojskowych w walce z ruchem rewolucyjnym. Nie chcąc wspierać bałtyckiego partykularyzmu, Rada Ministrów wskazała na tymczasowy charakter stanowiska bałtyckiego generał-gubernatora. Szczególnie podkreślono, że zostało ono stworzone „jedynie na czas niezbędny do uspokojenia regionu” i zakończenia przygotowań do reform lokalnych. Kierując się tymi względami, Rada Ministrów postanowiła nie określać składu kancelarii tymczasowego bałtyckiego generał-gubernatora w drodze ustawodawczej, lecz utworzyć ją z urzędników Ministerstwa Spraw Wewnętrznych [fn: Tamże. Л. 40.].
Rada Ministrów przywiązywała istotne znaczenie do reform mających na celu likwidację przyczyn niezadowolenia społecznego i niestabilności. Ich opracowanie powierzono naradzie przy tymczasowym bałtyckim generał-gubernatorze, składającej się z „osób obeznanych” – przedstawicieli lokalnych stanów: szlachty, ludności miejskiej i chłopów z każdej z trzech guberni bałtyckich [fn: Tamże. Л. 39 об.]. Rząd dążył w ten sposób do pozyskania umiarkowanej politycznie części miejscowej ludności i wzmocnienia nastrojów prorządowych w regionie.
Przedstawicieli szlachty i mieszczan do tej narady miały wybierać sejmy szlacheckie i dumy miejskie, natomiast dla chłopów wprowadzono dwustopniowe wybory – ich przedstawiciele byli wybierani na zjeździe elektorów z gmin spośród osób władających językiem rosyjskim. Dwustopniowy tryb wyborów ustalono po to, aby nie dopuścić do wyboru „zwolenników skrajnych poglądów”, tj. kandydatów o nastawieniu rewolucyjnym [fn: Tamże. Л. 39 об. — 40.].
W interesie „jakości i szybkości” pracy narady ograniczono liczbę jej członków – w każdej z guberni bałtyckich wybierano po dwóch przedstawicieli stanu – łącznie 18 osób. Tymczasowemu generał-gubernatorowi bałtyckiemu przysługiwało prawo zapraszania do udziału w tej naradzie „osób obeznanych” według własnego uznania. Przewodniczyć jej miał sam generał-gubernator lub jeden z gubernatorów bałtyckich z jego nominacji [fn: Tamże. Л. 40.].
Memoriał Rady Ministrów z 26 listopada 1905 roku został zatwierdzony dwa dni później przez Mikołaja II. Odpowiedni ukaz dla Senatu Rządzącego ustanowił stanowisko tymczasowego bałtyckiego generał-gubernatora oraz przy nim Specjalne Zgromadzenie do opracowania projektów przekształceń. Program jego prac obejmował reformy ziemstwa, parafialno-cerkiewne, szkolne i chłopskie. Tymczasowemu bałtyckiemu generał-gubernatorowi pozwolono rozszerzyć ten program według własnego uznania, proponując zgromadzeniu przygotowanie również innych projektów ustaw. Po zatwierdzeniu przez generał-gubernatora miały one być przekazywane ministrowi spraw wewnętrznych w celu dalszego procedowania [fn: Tamże. Л. 38 — 38 об.]. W ten sposób na to Specjalne Zgromadzenie spadło wstępne opracowanie pilnych reform dla guberni bałtyckich.
Ambasador Francji w Rosji M. Bompar w swoim doniesieniu z 13 grudnia 1905 roku do premiera i ministra spraw zagranicznych M. Rouviera popełnił błąd, nazywając ukaz z 28 listopada 1905 roku krokiem więcej niż liberalnym, sądząc, że zapoczątkowuje on administracyjną autonomię krajów bałtyckich. Tymczasowe generał-gubernatorstwo bałtyckie zostało stworzone jedynie na ograniczony czas w celu zwalczania ruchu rewolucyjnego [fn: Archives du Ministère des Affaires étrangères (Архив Министерства иностранных дел Франции, Париж). NS. Russie 6. f. 150 rev.].
W piśmie przewodnim do memoriału Rady Ministrów z 26 listopada 1905 roku, S.J. Witte 27 listopada 1905 roku poinformował Mikołaja II, że tymczasowy bałtycki generał-gubernator powinien zostać natychmiast mianowany i skierowany do Rygi. Kandydatury generała D.F. Trepowa car nie zatwierdził. Spośród dwóch zaproponowanych przez Wittego kandydatów – członka Rady Państwa, generała piechoty N.I. Pietrowa i generał-porucznika W.U. Sołłoguba – Mikołaj II mianował generał-gubernatorem tego ostatniego. Jednak ten nie długo pełnił tę funkcję, ponieważ zraził do siebie czołowe osoby bałtycko-niemieckiej szlachty. Sołłogub cieszył się wśród nich reputacją „niemcożercy” i wroga szlachty, i wkrótce został zastąpiony przez generała A.N. Mellera-Zakomielskiego [fn: РГИА. Ф. 1276.Оп. 5. Д. 125. Л. 1 — 1 об.;Pistohlkors G. von. Ritterschaftliche Reformpolitik zwischen Russifizierung und Revolution. Göttingen; Frankfurt a/[Main]; Zürich, 1978. S. 256; Витте С.Ю. Воспоминания. Т. 2. М., 1960. С. 548.].
Pomimo wyraźnego pośpiechu z mianowaniem tymczasowego bałtyckiego generał-gubernatora i faktu, że Rada Ministrów uważała za konieczne zapewnienie generał-gubernatorowi możliwości przyspieszenia przygotowania reform, zwołanie Specjalnego Zgromadzenia przy nim znacznie się opóźniło [fn: РГИА. Ф. 821. Оп. 5. Д. 283. Л. 39 об. — 40.]. Jak wyjaśniał Sołłogub w swoim piśmie z 24 marca 1906 roku do ministra spraw wewnętrznych P.N. Durnowo, po przybyciu do Rygi w połowie grudnia 1905 roku natychmiast przystąpił do przygotowań do zwołania tego zgromadzenia, jednak to, że aparat administracyjny generał-gubernatorstwa w tym czasie dopiero się formował, nie pozwoliło na tak szybkie jego przeprowadzenie, jak było to konieczne [fn: РГИА. Ф. 1291. Оп. 63. Д. 48. Л. 1.]. Sołłogub informował, że w lutym 1906 roku przesłał miejscowym gubernatorom „szczegółowe notatki (z uwagami)” zawierające „niektóre środki”, dotyczące głównie chłopskiego posiadania ziemi w guberniach bałtyckich. Sołłogub uważał za pożądane jak najszybsze opracowanie tych środków. Zamierzał je zatwierdzić władzą przysługującą mu jako generał-gubernatorowi i tym samym rozpocząć w regionie realizację zamierzonych „usprawnień administracyjnych i przekształceń” [fn: Tamże. Л. 1 об.].
Jednocześnie Sołłogub podjął pewne wstępne kroki w celu powołania przy sobie Specjalnego Zgromadzenia. Okólnikiem z 10 marca 1906 roku zwrócił się do gubernatorów bałtyckich z prośbą o zorganizowanie wyborów członków tego zgromadzenia w podległych im guberniach, zgodnie z ukazem z 28 listopada 1905 roku [fn: Tamże. Л. 3.].
Należy zaznaczyć, że w literaturze historycznej nie omawiano dotychczas kształtowania się struktury Specjalnego Zgromadzenia, natomiast ujawnione przez nas dokumenty archiwalne pozwalają na to. W szczególności, w trakcie przygotowań do zwołania tego zgromadzenia, pojawiła się kwestia jego wewnętrznej organizacji, której ukaz z 28 listopada 1905 roku nie określał. Aby ułatwić jego działalność, przewodniczący Rady Ministrów i minister spraw wewnętrznych P.A. Stołypin wystąpił z inicjatywą utworzenia w każdej z guberni bałtyckich specjalnej gubernialnej komisji przygotowawczej jako organu doradczego przy gubernatorze. Na te komisje spoczywał wstępny etap opracowania projektów przekształceń, które następnie miały być omówione przez Specjalne Zgromadzenie i na ich podstawie miał być przygotowany ostateczny projekt ustawy [fn: Tamże. Л. 42. Ср.: Карьяхярм Т. Эстонская буржуазия, самодержавие и дворянство в 1905–1917 гг. Таллин, 1987. С. 113.]. Jednak tymczasowy bałtycki generał-gubernator nie poparł propozycji Stołypina. W odpowiedzi na jego zapytanie z 17 maja 1906 roku o jego opinię na temat utworzenia tych komisji, Sołłogub odpowiedział, że uważa tworzenie jakichkolwiek komisji o „charakterze progresywnym za przedwczesne” z powodu trwającego ruchu rewolucyjnego w regionie [fn: РГИА. Ф. 821. Оп. 5. Д. 283. Л. 42.]. Zamiast tego Sołłogub zaproponował gubernatorom bałtyckim omówienie szeregu środków, które można by natychmiast zrealizować z uprawnień generał-gubernatora w celu „uspokojenia regionu”. Jednak w ciągu trzech miesięcy nie otrzymał od gubernatorów żadnych propozycji w tej sprawie.
Stanowisko Sołłoguba, ukierunkowane na rozwiązywanie problemów społeczno-ekonomicznych i politycznych w guberniach bałtyckich siłami miejscowej administracji rządowej bez udziału przedstawicieli kręgów społeczno-politycznych tych guberni, było sprzeczne z poglądem Stołypina. Minister spraw wewnętrznych uważał opracowywanie przez gubernatorów bałtyckich zamierzonych przekształceń bez udziału przedstawicieli miejscowej ludności za „niemożliwe do wykonania” [fn: Tamże. Л. 42 об.].
W końcu Stołypin podjął decyzję o utworzeniu w ramach Specjalnego Zgromadzenia gubernialnych komisji przygotowawczych o charakterze doradczym, uważając, że natychmiastowe otwarcie tych komisji jest pilnie konieczne dla uspokojenia miejscowej ludności. Stołypin postawił Sołłoguba przed faktem i poprosił go o przedstawienie wstępnych uwag na temat składu tych komisji oraz trybu wyboru do nich przedstawicieli miejscowej ludności. Po tej korespondencji Sołłogubowi nie pozostało nic innego, jak wyznaczyć datę zwołania Specjalnego Zgromadzenia, którą stał się 12 lipca 1906 roku [fn: Tamże. Л. 42 об. — 43.].
Tego dnia Specjalne Zgromadzenie przy tymczasowym bałtyckim generał-gubernatorze zebrało się na swoje pierwsze posiedzenie. Oprócz przedstawicieli szlachty, dum miejskich miast gubernialnych i chłopów, uczestniczyli w nim eksperci i zaproszone osoby, w szczególności uczestnik różnych narad rządowych, zarządzający ryskim oddziałem Chłopskiego Banku Ziemskiego D.G. Wares, politycy z obozu rządowego F.I. Wejnberg i I.I. Wysocki, duchowieństwo prawosławne, przedstawiciele administracji gubernialnej, staroobrzędowcy, luterański zarząd duchowy, urzędnicy Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i in. Łącznie w pracach Specjalnego Zgromadzenia uczestniczyło 22 wybranych członków i 20 zaproszonych osób. Struktura tego zgromadzenia była wielostopniowa: w jego skład wchodziły gubernialne komisje przygotowawcze, podzielone z kolei na podkomisje. Propozycje ustawodawcze, opracowane przez komisje przygotowawcze, rozpatrywało ogólne zebranie zgromadzenia i na ich podstawie przygotowywało ostateczny projekt ustawy.
W toku swojej działalności od 12 lipca 1906 roku do 29 września 1907 roku Specjalne Zgromadzenie opracowało projekty reform ziemskiej, szkolnej, chłopskiego samorządu gminnego, luterańskiej parafii wiejskiej oraz „Założenia w kwestii stosunków ziemskich”, które tymczasowy bałtycki generał-gubernator przedstawił ministrowi spraw wewnętrznych w celu dalszego procedowania.
Ustrój ziemski guberni bałtyckich utrudniał ich rozwój gospodarczy i był jedną z przyczyn ostrego niezadowolenia społecznego. Planowana reforma miała na celu usunięcie niedociągnięć w organizacji ustroju ziemskiego krajów bałtyckich. W celu przyspieszenia jej wprowadzenia, tymczasowy bałtycki generał-gubernator zaproponował Ministerstwu Spraw Wewnętrznych zatwierdzenie projektów reformy ziemskiej, opracowanych przez gubernialne komisje przygotowawcze, wraz z konkluzją w tej sprawie Specjalnego Zgromadzenia i jego własną opinią w trybie artykułu 87 Podstawowych Praw Państwowych [fn: [Рудченко И.Я.]. Земское устройство Прибалтийских губерний. СПб., 1890. С. 508, 511; Memoriał bez daty, sporządzony przez zarząd tymczasowego bałtyckiego generał-gubernatora. W kwestii wprowadzenia w Krajach Bałtyckich samorządu ziemskiego. (Do prac Specjalnej Narady przy tymczasowym bałtyckim generał-gubernatorze, do użytku osobistego jej członków) // РГИА. Ф. 821. Оп. 133. Д. 988. Л. 99.].
P.A. Stołypin odrzucił tę propozycję, powołując się w swojej opinii z 10 grudnia 1906 roku na konkluzję Rady Ministrów dotyczącą wprowadzenia Ustawy o ziemstwach z 12 czerwca 1890 roku w dziewięciu guberniach zachodnich. Na posiedzeniu 28 listopada 1906 roku Rada Ministrów uznała, że środek ten jest przedwczesny i że reforma ziemska w guberniach zachodnich powinna odpowiadać głównym zasadom nowej, ogólnopaństwowej ustawy ziemskiej. Zasady te zostały sformułowane w notatce służbowej Ministerstwa Spraw Wewnętrznych z 7 lutego 1907 roku „O ustaleniu głównych podstaw przekształcenia instytucji ziemskich i miejskich”. W związku z tym zadanie Specjalnego Zgromadzenia polegało nie tylko na omówieniu projektów komisji przygotowawczych, ale także na ich uzgodnieniu z zasadami ogólnopaństwowej reformy ziemskiej. Przy tym należało uwzględniać również miejscowe osobliwości [fn: РГИА. Ф. 821. Оп. 133. Д. 988. Л. 99 об.].
Działalność Specjalnego Zgromadzenia przy tymczasowym bałtyckim generał-gubernatorze została szczegółowo omówiona w naszych publikacjach [fn: Zob. na przykład: Андреева Н.С. Прибалтийские немцы и российская правительственная политика в начале XX века. СПб., 2008. С. 111–149.]. Zaznaczamy tylko, że w toku jego prac nad kwestiami reform bałtyckich między przedstawicielami szlachty a chłopów powstawały poważne rozbieżności, demonstrujące całą głębię sprzeczności między tymi stanami.
Ostre dyskusje między szlachtą a chłopami wywiązały się na przykład w estońskiej komisji gubernialnej podczas omawiania kwestii, czy należy ograniczyć udział w ziemstwie do osób opłacających podatki ziemskie. Marszałek szlachty estońskiej E.N. Dellingshausen wystąpił przeciwko dopuszczaniu chłopów bezrolnych do wyborów do organów ziemskich. Sprzeciwił mu się przedstawiciel chłopów A.J. Lubbi, podkreślając, że w ziemstwie koniecznie powinny być reprezentowane warstwy ludności pozbawione majątku, ponieważ są one nie mniej niż właściciele ziemscy zainteresowane pracą ziemstwa. Jednak większość członków komisji uznała opłacanie podatków ziemskich za niezbędny warunek udziału w samorządzie.
W toku obrad dyskutowano kwestię, czy w projekcie należy ustalać cenzus majątkowy. Za nim opowiadał się baron A.O. von Schilling, który uważał, że cenzus zapewniał zamożnym, a więc wykształconym osobom, przewagę w ziemstwie. Większością głosów cenzus w projekcie dla pierwszego i drugiego zgromadzenia wyborczego został zachowany. Pozwalało to szlachcie na zagwarantowanie sobie wiodącej pozycji w przyszłym ziemstwie i niedopuszczenie do przewagi w nim przedstawicieli chłopów [fn: РГИА. Ф. 1291. Оп. 63. Д. 252. Л. 90 — 91 об.].
Mimo to Meller-Zakomielski w swoim liście z 20 lutego 1907 roku do P.A. Stołypina oskarżył gubernatora Estonii P.P. Baszyłowa, między innymi, o nieżyczliwe nastawienie do miejscowej szlachty i o to, że przewodnicząc w gubernialnej komisji przygotowawczej, rzekomo skłaniał się na stronę „partii estońskiej” [fn: Государственный архив Российской Федерации (далее — ГА РФ). Ф. 1463. Оп. 2. Д. 170. Л. 6, 7.].
Stołypin zażądał od Baszyłowa wyjaśnień w tej sprawie, które nadeszły w liście z 3 marca 1907 roku i w pełni zadowoliły ministra spraw wewnętrznych. W swojej odpowiedzi do Mellera-Zakomielskiego w marcu 1907 roku Stołypin zaznaczył, że Baszyłow odparł zarzuty o „przystronność partyjną” wobec Estończyków. 
Jak wynikało z jego wyjaśnień, większość projektów estońskiej gubernialnej komisji przygotowawczej została opracowana „raczej w duchu partii niemieckiej niż estońskiej”, w tym projekt reformy ziemskiej, której wiele artykułów było sprzecznych z żądaniami chłopów, i choć przyszłe instytucje ziemskie miały być formalnie ogólnospołeczne, to w rzeczywistości wiodąca rola szlachty w nich, zdaniem Baszyłowa, „wydaje się być <…> zapewniona” [fn: Tamże. Л. 6 об.].
Te ustępstwa nie zadowoliły szlachty bałtycko-niemieckiej, która nadal chciała pozostać jednowładczą elitą w guberniach bałtyckich i wszelkimi sposobami chroniła swoją wiodącą rolę przed zakusami władzy centralnej, a także Estończyków i Łotyszy. Na ostatnim posiedzeniu estońskiej komisji przygotowawczej przedstawiciele szlachty oświadczyli, że jej działalność straciła wszelkie znaczenie z powodu udziału w pracach tej komisji przedstawicieli instytucji rządowych. Wyrazili pretensje wobec przedstawicieli chłopów w Specjalnym Zgromadzeniu. Ci ostatni byli wybierani tylko spośród osób władających językiem rosyjskim, dlatego, zdaniem szlachty, nie można ich było uważać za „prawdziwych wybranych narodu” [fn: Tamże. Л. 7 об.]. Tymi twierdzeniami szlachta dążyła do zdyskredytowania działalności Specjalnego Zgromadzenia i opracowywanych przez nie przekształceń, ponieważ nie udało jej się wywrzeć decydującego wpływu na ich przygotowanie.
Pomimo tego demarche, przedstawiciele szlachty estońskiej nadal uczestniczyli w Specjalnym Zgromadzeniu i aktywnie bronili w nim swoich interesów. Podczas omawiania projektu reformy ziemskiej na ogólnym posiedzeniu Specjalnego Zgromadzenia przedstawiciele szlachty G.E. Felkersam, E.N. Dellingshausen, A.A. Pilar von Pilchau i A.L. von der Brinken proponowali budowanie systemu wyborów do organów ziemskich na zasadzie politycznej celowości i ograniczenie wpływu w tych organach Łotyszy i ogólnie „mniej kulturalnych elementów”. Ziemstwem zaś, zdaniem szlachty, powinni kierować wielcy właściciele ziemscy i dopiero po tym, jak chłopstwo dojrzeje, jego reprezentacja powinna zostać zwiększona.
Sprzeciwili im się przedstawiciel chłopów K.I. Burcewicz i F.I. Wejnberg. Ten ostatni podkreślał dojrzałość narodu pod względem politycznym i uważał, że należy go dopuścić do samorządu ziemskiego, co służyłoby jako najlepszy środek w walce z agitacją rewolucyjną [fn: Труды Особого совещания при временном прибалтийском генерал-губернаторе, учрежденного высочайшим указом 28 ноября 1905 г. Ревель, [б. г.]. С. 120–121, 126; Фелькерзам Г.Е. фон. Мотивы и разъяснения мнения представителей крупных землевладельцев Курляндской губернии по вопросу о введении в Курляндской губернии земского самоуправления. Без даты // Там же. С. 125–126, 255–256.]. Chociaż Wejnberg występował z pozycji zachowawczych, jego propozycja obiektywnie odpowiadała interesom chłopstwa.
Podczas omawiania reformy ziemskiej w Specjalnym Zgromadzeniu poruszono również kwestię reprezentacji ludności rosyjskiej w bałtyckim ziemstwie. I.I. Wysocki w notatce „O konieczności zapewnienia Rosjanom należytej reprezentacji w projektowanych dla Krajów Bałtyckich instytucjach ziemskich” proponował utworzenie dla Rosjan odrębnych kurii wyborczych i określenie minimalnych norm ich reprezentacji w organach ziemskich. Przewodniczący Specjalnego Zgromadzenia Meller-Zakomielski, który niechętnie odnosił się do Rosjan [fn: A.N. Meller-Zakomielski w liście z 14 lutego 1908 roku do P.A. Stołypina negatywnie wypowiadał się o zawodowych, osobistych i narodowych cechach Rosjan, w tym z pozycji rasistowskich. Pisał w szczególności: „…Rosjanie nie tylko polonizują się i germanizują, tzn. podporządkowują się ludności stojącej wyżej pod względem kulturowym, ale nawet buriatyzują się i jakutyzują na Syberii, tzn. podpadają pod wpływ rasy niższej kulturowo”. Dokument ten został opublikowany przeze mnie: Андреева Н.С. Прибалтийские немцы и российская правительственная политика. С. 270–275. Цитата: С. 272.], nie poparł Wysockiego. Zaznaczył, że od nich samych zależało, czy przedstawiciel ludności rosyjskiej dostanie się do organów ziemskich [fn: Труды Особого совещания. С. 135, 266.].
Chłopom nie udało się obronić swoich interesów w Specjalnym Zgromadzeniu również w kwestii projektu reformy chłopskiego samorządu gminnego. Z pewnymi zmianami zgromadzenie przyjęło projekt reorganizacji ustroju gminnego, którego główne założenia opracował estoński komitet szlachecki. Chłopi w szczególności nie zdołali doprowadzić do utworzenia gminy ogólnospołecznej. Zgodnie z obowiązującym w guberniach bałtyckich ustawodawstwem, w skład okręgu gminnego wchodziły jedynie grunty obciążone pańszczyzną. Przedstawiciele chłopów uważali za konieczne włączenie do niego również gruntów folwarcznych, jednak Specjalne Zgromadzenie poparło propozycję szlachty, aby wydzielić je w odrębne obszary. Pozwalało to właścicielom ziemskim na zachowanie niezależności od zarządu gminnego [fn: Tamże. С. 27, 38, 164–165. Zob. także: Записка представителей от крестьян в Особом при Временном Прибалтийском генерал-губернаторе совещании по принятому сим совещанием «Проекту крестьянского общественного управления в Прибалтийских губерниях»; Положение о волостном общественном устройстве в Прибалтийских губерниях (проект представителей от крестьян в Особом cовещании при временном прибалтийском генерал-губернаторе). Oba dokumenty bez daty // Труды Особого совещания. С. 268, 276–287.].
Kontrola nad gminą przechodziła w ręce szlachty: nadzór nad nią projekt przekazywał powiatowemu urzędowi do spraw społeczności wiejskich na czele z powiatowym marszałkiem szlachty (w guberniach inflanckiej i estońskiej – z powiatowym deputowanym szlachty, na Oselu – z deputowanym konwentu). Jednocześnie zachowano policję gminną i folwarczną. Było to sprzeczne z interesami chłopów, a na znak protestu ich przedstawiciele odmówili podpisania projektu [fn: Труды Особого совещания. С. 41, 43, 171.]. Przedstawicielom chłopów nie udało się również doprowadzić do zniesienia tzw. szczególnych przywilejów właścicieli dóbr szlacheckich. Do tych przywilejów należały w szczególności prawo polowania i rybołówstwa, prawo otwierania fabryk i organizowania jarmarków na terenie majątku szlacheckiego oraz niektóre inne prawa [fn: Zob.: Свод гражданских узаконений губерний прибалтийских. Продолжение 1912 года. СПб., [1912]. Ст. 883, 892. С. 21–22; Андреева Н.С. Прибалтийские немцы и российская правительственная политика. С. 240–245.]. Szczególne przywileje, hamując inicjatywę przedsiębiorczą miejscowej ludności, negatywnie wpływały na rozwój gospodarczy regionu. Konieczność zniesienia tych przywilejów była wielokrotnie wyrażana również w publicystyce [fn: Земцев В. К аграрному вопросу в Лифляндии. Рига, 1907. С. 104; Троицкий В. Поземельный вопрос в Прибалтийском крае // Вестник Европы. 1912. Кн. 9. С. 270.].
Przedstawiciele szlachty inflanckiej uważali natomiast, że likwidacja tych przywilejów naruszyłaby prawa właścicieli dóbr. Zgadzali się na nią tylko w przypadku, gdy wymagała tego realizacja reformy agrarnej w guberniach bałtyckich. Szlachta kurlandzka zajmowała bardziej stanowczą pozycję: popierała zniesienie tylko tych przywilejów, które zostały nadane majątkom na mocy prawa, i nalegała na zachowanie tych, które zostały im przypisane na mocy umów. Przedstawiciele chłopów natomiast żądali natychmiastowej likwidacji wszystkich szczególnych przywilejów [fn: Докладная записка Лифляндского губернского предводителя дворянства Ф. фон Мейендорфа временному прибалтийскому генерал-губернатору. 29.10.1907 г. // РГИА. Ф. 1291. Оп. 63. Д. 252. Л. 19; Труды Особого совещания. С. 191, 202–203.]. Nie udało się osiągnąć porozumienia w tej kwestii, a w ogólnym rozrachunku została ona rozwiązana w interesie szlachty. Przyjęte przez nią „Założenia” przewidywały zniesienie szczególnych przywilejów, ale tylko wraz z likwidacją wszystkich ogólnych przewag i ograniczeń przypisanych różnym kategoriom gruntów. Zgromadzenie uznało „pilne” zniesienie tych przewag tylko w Kurlandii, natomiast w pozostałych guberniach bałtyckich likwidacja przywilejów właścicieli dóbr szlacheckich została odłożona na czas nieokreślony [fn: Труды Особого совещания. С. 44.].
Do wyłącznych praw właścicieli majątków szlacheckich w guberniach bałtyckich należało również prawo patronatu [fn: Więcej na ten temat zob.: Андреева Н.С. Прибалтийские немцы и российская правительственная политика. С. 129–134.]. Kwestia jego zniesienia została połączona z przygotowaniem reformy wiejskiej parafii luterańskiej. Spośród wszystkich gubernialnych komisji przygotowawczych najbardziej konserwatywne stanowisko w sprawie tej reformy zajmowała komisja kurlandzka. Przedstawiciele chłopstwa i szlachty nie osiągnęli porozumienia ani w kwestii powinności kościelnych, ani w sprawie prawa patronatu. Szlachta motywowała swoje stanowisko tym, że nie może oddać „nominacji kaznodziejów na łaskę politycznych partii”. W rezultacie kurlandzka komisja przygotowawcza, popierając opinię podkomisji i szlachty, odmówiła sporządzenia projektu ustawy i określiła jedynie ogólne zasady reformy parafialnej [fn: РГИА. Ф. 1291. Оп. 63. Д. 252. Л. 83 об., 85; Свод основных положений управления евангелическо-лютеранскими приходами, выработанных Лифляндской, Курляндской, Эстляндской и Эзельской подготовительными комиссиями. Рига, 1907. С. 3–4, 17.].
W Specjalnym Zgromadzeniu rozgorzała dyskusja na temat prawa patronatu w Kurlandii. Za jego zachowaniem opowiadał się G.E. von Fölkersam. Twierdził, że wszystkie kurlandzkie kościoły są utrzymywane wyłącznie przez patronów, dlatego zniesienie tego prawa jest niesprawiedliwe i niecelowe. W tej kwestii popierali go E.N. Dellingshausen i członek miejskiej dumy Mitawy, baron F.A. von Hüllessen.
F.I. Weinberg obalił ich punkt widzenia. Według niego, w rzeczywistości nie było żadnych istotnych powodów do utrzymania patronatu w Kurlandii. Nie zdołał jednak przekonać do tego Specjalnego Zgromadzenia: większość jego członków przyłączyła się do opinii bałtycko-niemieckiej szlachty i uznała za możliwe zreformowanie kurlandzkich instytucji parafialnych tylko przy zachowaniu patronatu. Natomiast w innych guberniach bałtyckich, zgodnie z projektem zgromadzenia, prawo patronatu było znoszone, a prawo wyboru pastora przechodziło na radę kościelną [fn: Труды Особого совещания. С. 55, 174–178, 179.].
Należy zaznaczyć, że estoński gubernator I.W. Korostowiec w raporcie dla monarchy o stanie guberni estońskiej za lata 1907 i 1908 wyraził się za jak najszybszym przeprowadzeniem w regionie opracowanej przez Specjalne Zgromadzenie reformy kościelnej. Jej wprowadzenie, zdaniem gubernatora, pozwoliłoby uregulować wzajemne stosunki między właścicielami ziemskimi a chłopami w kwestii kościelnej, a także wzmocniłoby wśród tych ostatnich przekonanie, że i pozostałe przygotowane przez Specjalne Zgromadzenie przekształcenia zostaną zrealizowane. To z kolei, uważał Korostowiec, bardzo korzystnie odbiłoby się na nastrojach ludności chłopskiej [fn: РГИА. Ф. 1291. Оп. 63. Д. 211. Л. 52 — 52 об.].
Dyskusja nad projektem reformy szkolnej w Specjalnym Zgromadzeniu wywołała polemikę na temat języka nauczania w szkole ludowej między przedstawicielem miejscowej administracji oświatowej A.W. Wiljewem z jednej strony, a przedstawicielami szlachty i chłopów z drugiej.
Projekt Specjalnej Konferencji zakładał, że językiem nauczania będzie język większości uczniów, natomiast język rosyjski stanie się przedmiotem obowiązkowym. Z tym nie zgadzał się Wiljew. Jego zdaniem, głównym zadaniem szkoły ludowej było nauczanie mniejszości narodowych języka państwowego i w ten sposób zbliżanie ich do „rdzennej ludności” Imperium Rosyjskiego. W związku z tym, kwestia języka nauczania, uważał Wiljew, powinna być rozwiązana analogicznie do „kraju wolności” – USA, gdzie w szkołach o wielonarodowym składzie uczniów nauczanie odbywało się w języku państwowym. Tak więc nauka wszystkich przedmiotów w początkowych szkołach ludowych, z wyjątkiem nauki religii, języka ojczystego i śpiewu cerkiewnego, miała odbywać się w języku rosyjskim. Wiljew proponował dopuszczenie używania języka estońskiego lub łotewskiego jedynie jako środka pomocniczego w pierwszych dwóch latach nauki [fn: Труды Особого совещания. С. 56–57, 147, 155; Вильев А. О цели и способе обучения инородцев государственному языку. Рига, 1897. С. 3.]. Temu stanowisku sprzeciwiali się G.J. von Fölkersam, A.A. von Pilar, F.I. Weinberg, przedstawiciele chłopstwa N.J. Sepper i K.I. Burkevicz, którzy bronili prawa do nauki w szkole narodowej w języku ojczystym. Ostatecznie Wiljew nie zdołał przekonać większości członków konferencji.
Specjalna Konferencja przy tymczasowym bałtyckim gubernatorze generalnym zakończyła swoją działalność 29 września 1907 roku. Dellingshausen oceniał jej wyniki jako „dość dobre” i zauważał, że inni uczestnicy tej konferencji również byli z nich zadowoleni [fn: Dellingshausen E. von. Kodumaa teenistuses. Tallinn, 1994. Lk. 101.]. Chociaż projekty ustaw opracowane przez Specjalną Konferencję nosiły na sobie piętno wpływu szlachty bałtycko-niemieckiej, to w ogólnym rozrachunku oznaczały pewien, choć bardzo skromny, krok naprzód w kierunku uregulowania problemów społecznych i narodowych w guberniach bałtyckich.
Rezultatem działalności Specjalnej Konferencji stały się między innymi przygotowane projekty reform ziemskiej i parafialnej [fn: Więcej na ten temat zob.: Андреева Н.С. Прибалтийские немцы и российская правительственная политика. С. 114–144.]. Mimo swej ograniczoności i sprzeczności zakładały rozwój samorządu lokalnego, a także pozwalały na rozszerzenie reprezentacji Estończyków i Łotyszy w instytucjach ziemskich i kościelnych, podczas gdy kompetencje bałtycko-niemieckich organizacji szlacheckich ulegały zmniejszeniu.
Na uwagę zasługuje również fakt, że do przygotowania niezbędnych przekształceń dla regionu rząd zaangażował w Specjalnej Konferencji nie tylko szlachtę bałtycko-niemiecką, jak to miało miejsce wcześniej, ale także przedstawicieli innych lokalnych stanów – burżuazji miejskiej, chłopstwa estońskiego i łotewskiego. Chociaż działo się to w celach ochronnych i przede wszystkim z chęci wpłynięcia na opinię publiczną guberni bałtyckich w zakresie przeciwdziałania agitacji rewolucyjnej, to jednak jednoczesne zaangażowanie Estończyków i Łotyszy w działalność Specjalnej Konferencji na równi ze szlachtą świadczyło o uwadze rządu na ich interesy. Był to słuszny krok, dający rządowi możliwość uzyskania poparcia dla swojej polityki w regionie ze strony umiarkowanej i reformatorsko nastawionej części społeczeństwa estońskiego i łotewskiego.
Dopuszczenie przedstawicieli ludności estońskiej i łotewskiej do pracy w Specjalnej Konferencji pokazało również, że rząd traktował ich jako lokalną siłę polityczną. Co prawda, w jego oczach waga polityczna tej siły poważnie ustępowała wpływom szlachty bałtycko-niemieckiej w regionie. Dla tej ostatniej natomiast udział estońskich i łotewskich przedstawicieli w Specjalnej Konferencji był bardzo niepokojącym sygnałem, oznaczającym, że rząd nie uważa już szlachty ostzejskiej za jednowładną elitę polityczną w guberniach bałtyckich. Za pomocą reform, a w szczególności reformy ziemskiej, rząd dążył do stworzenia w nich nowej równowagi sił politycznych, w której szlachta bałtycko-niemiecka nie odgrywałaby dotychczasowej roli kierowniczej, lecz służyłaby jako swego rodzaju przeciwwaga dla przedstawicieli ludności estońskiej i łotewskiej zarówno w samorządzie ziemskim, jak i w instytucjach kościelnych.
Inną, bardzo ważną w kontekście tego artykułu kwestią wydaje się następująca: czy rząd faktycznie zamierzał zrealizować projekty reform opracowane przez Specjalną Konferencję? W tym względzie, przede wszystkim, zwraca uwagę to, że przygotowanie zamierzonych przekształceń odbywało się w wolniejszym tempie, niż początkowo zakładała Rada Ministrów. Tak więc, w jej memorandzie z 26 listopada 1905 roku, w szczególności, stwierdzono konieczność zapewnienia tymczasowemu bałtyckiemu gubernatorowi „możliwości przyspieszenia i udoskonalenia” opracowania reform dla guberni bałtyckich [fn: РГИА. Ф. 821. Оп. 5. Д. 283. Л. 39 об.].
Jednak w praktyce nie nastąpiło pożądane przyspieszenie w tym względzie, częściowo z przyczyn obiektywnych – skala ruchu rewolucyjnego w regionie pod koniec 1905 roku nie pozwoliła na natychmiastowe zwołanie Specjalnej Konferencji przy tymczasowym bałtyckim gubernatorze generalnym po wydaniu ukazu z 28 listopada 1905 roku. Rozpoczęła ona swoją działalność dopiero 12 lipca 1906 roku, gdy rewolucja w guberniach bałtyckich, wskutek represji, zaczęła wygasać.
Przygotowanie projektów reform zajęło Specjalnej Konferencji nieco ponad rok. Zgodnie z ukazem z 28 listopada 1905 roku, tymczasowy bałtycki gubernator generalny przekazał opracowane przez tę konferencję projekty przekształceń ministrowi spraw wewnętrznych w celu „dalszego skierowania” [fn: Tamże. Л. 38 об.]. Co rozumiano przez to „skierowanie” – czy Ministerstwo Spraw Wewnętrznych miało dopracować te projekty, czy od razu skierować je do zatwierdzenia ustawodawczego – ukaz z 28 listopada 1905 roku nie określał.
Jak świadczą dokumenty archiwalne, opracowane przez Specjalną Konferencję projekty przekształceń i jej materiały trafiły do departamentów i innych jednostek Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, które odpowiadały za przygotowanie odpowiednich reform dla guberni bałtyckich. W szczególności, projekt Specjalnej Konferencji stał się podstawą pierwszej redakcji projektu reformy parafialnej, opracowanej przez Departament Spraw Duchowych Wyznań Zagranicznych zimą 1907/1908 roku [fn: Tamże. Оп. 133. Д. 982. Л. 1 об.]. 
Materiały tej konferencji wykorzystano również przy przygotowywaniu projektu ustawy, pozwalającej chłopom-dzierżawcom w majątkach pastorskich (były one udostępniane kościołowi luterańskiemu dla materialnego zabezpieczenia kaznodziejów) na nabywanie, poprzez obowiązkowy wykup, użytkowanych przez nich działek odciętych, a także ziem chłopskich obciążonych powinnościami i dzierżawionych, który Ministerstwo Spraw Wewnętrznych przedstawiło Dumie Państwowej 9 stycznia 1914 roku. 
Dokumenty Specjalnej Konferencji były również wykorzystywane do przygotowania ustawy z 10 lipca 1916 roku „O zniesieniu szczególnych praw gruntowych właścicieli wotczyn szlacheckich w guberniach bałtyckich”, która znosiła szczególne przywileje właścicieli wotczyn szlacheckich [fn: Андреева Н.С. Прибалтийские немцы и российская правительственная политика. С. 240, 242.].
Jednak projekty przekształceń w formie, w jakiej zostały opracowane przez Specjalną Konferencję przy tymczasowym bałtyckim gubernatorze generalnym, nie zostały zrealizowane. Przyczyna tego, jak się wydaje, tkwi w tym, że wraz z przywróceniem stabilności społecznej w regionie, kwestia reform straciła swoją dotychczasową aktualność. Ponownie nabrała jej dopiero w warunkach nowego kryzysu, który przyniosła ze sobą I wojna światowa, przekształcając gubernie bałtyckie w obszar przyfrontowy. Zwlekanie przez rząd z realizacją obiecanych reform, i to nie tylko w guberniach bałtyckich, przyczyniło się między innymi do radykalizacji nastrojów społecznych i, jak pokazały wydarzenia rewolucji lutowej i październikowej 1917 roku, wraz z innymi przyczynami prowadziło do obalenia władzy państwowej.
REFERENCES
ANDREEVA N. S. Pribaltiiskie nemtsy i rossiiskaia pravitel’stvennaia politika v nachale XX veka. St. Petersburg, 2008.
ANDREEVA N. S. “Nyneshnie volneniia pomeshchikami kraine preuvelicheny”. Donesenie lifliandskogo gubernatora M. A. Pashkova Nikolaiu II. 1905 g. // Istoricheskii arkhiv. 2009. No. 5. S. 114–118.
DELLINGSHAUSEN E. von. Kodumaa teenistuses. Tallinn, 1994.
GANELIN R. Sh. Petitsii estonskikh, latviiskikh i litovskikh krest’ian po ukazu 18 fevralia 1905 g. // Vspomogatel’nye istoricheskie distsipliny. T. XVIII. Leningrad, 1987. S. 195–208.
KAR’IAKHIARM T. Estonskaia burzhuaziia, samoderzhavie i dvorianstvo v 1905–1917 gg. Tallin, 1987.
PISTOHLKORS G. von. Ritterschaftliche Reformpolitik zwischen Russifizierung und Revolution. Göttingen, Frankfurt a/[Main], Zürich, 1978.
[RUDCHENKO I. Ya.]. Zemskoe ustroistvo Pribaltiiskikh gubernii. St. Petersburg, 1890.
TROITSKII V. Pozemel’nyi vopros v Pribaltiiskom krae // Vestnik Evropy. 1912. Kn. 9. S. 255–271.
Trudy Osobogo soveshchaniia pri vremennom pribaltiiskom general-gubernatore, uchrezhdennogo vysochaishim ukazom 28 noiabria 1905 g. Revel’, [b. g.].
VIL’EV A. O tseli i sposobe obucheniia inorodtsev gosudarstvennomu iazyku. Riga, 1897.
VITTE S. Yu. Vospominaniia. T. 2. Moscow, 1960.
ZEMTSEV V. K agrarnomu voprosu v Lifliandii. Riga, 1907.
DLA CYTOWANIA 
N.S. Andriejewa. Rewolucyjny kryzys 1905 r. a kwestia reform w guberniach bałtyckich // Petersburski Przegląd Historyczny. 2023. № 4. S. 38–52

Abstrakt: Nasilenie ruchu rewolucyjnego w guberniach bałtyckich w 1905 r. zwróciło baczną uwagę rządu na sytuację w regionie i zmusiło go do przystąpienia do opracowywania pilnych reform. Równolegle ze środkami represyjnymi rząd traktował te reformy jako skuteczny sposób na zagwarantowanie stabilności społecznej na długi okres. Zgodnie z ukazem z 28 listopada 1905 r. utworzono stanowisko tymczasowego generał-gubernatora bałtyckiego i przy nim powołano Specjalną Naradę w celu opracowania projektów reform. Poza przedstawicielami bałtyckiej administracji rządowej i zaproszonymi ekspertami w jej skład, na zasadzie wyboru, weszli przedstawiciele lokalnych stanów – szlachty bałtycko-niemieckiej, mieszczaństwa, estońskich i łotewskich chłopów z każdej z trzech guberni bałtyckich. Rząd dążył do pozyskania umiarkowanej politycznie części estońskiej i łotewskiej ludności oraz wzmocnienia nastrojów prorządowych w regionie. W toku swojej działalności, od 12 lipca 1906 r. do 29 września 1907 r., Specjalna Narada opracowała projekty reform ziemskich, szkolnych, chłopskiego samorządu, wiejskiej parafii luterańskiej oraz „Założenia w kwestii stosunków ziemskich”. Wraz z materiałami Specjalnej Narady zostały one przekazane do departamentów i innych jednostek Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i w dalszej kolejności wykorzystane przy opracowywaniu rządowych projektów ustaw dla regionu bałtyckiego.
Słowa kluczowe: Gubernie bałtyckie, reformy, S.J. Witte, P.A. Stołypin, tymczasowy generał-gubernator bałtycki, Specjalna Narada, rewolucja 1905 r., Estończycy, Łotysze.
FOR CITATION
N. Andreeva. Revolutionary crisis of 1905 and the question about reforms in the Baltic Provinces // Petersburg historical journal, no. 4, 2023, pp. 38–52
Abstract: The strengthening of the revolutionary movement in 1905 in Baltic provinces attracted the government’s close attention to the situation in the region and forced it to begin elaboration the most urgent reforms for it. Together with repressive measures, government regarded these reforms as an effective way to guarantee social stability in the Baltic provinces for a long period of time. With a view to fight against the revolution in the region in accordance with decree 28.11.1905 was created the position of the provisional Baltic Governor-General and a Special conference by him to working out the projects of reforms. In addition to representatives of the Baltic governmental administration and invited experts, representatives of the local estates — the Baltic-German nobility, the urban population, Estonian and Latvian peasants from each of the three Baltic provinces — were included in its composition on an elective basis. By doing this, the government aspired to attract to its side a politically moderate part of the local Estonian and Latvian population and strengthen pro-governmental sentiments in the region. During its activity from 12.07.1906 to 29.09.1907 a Special conference developed the projects of reforms of the zemstvo, school, peasant public administration, Lutheran rural parish and “Assumptions on the issue of land relations”. Together with the materials of the Special conference, they were transferred to the departments and other divisions of the Ministry of Internal Affairs and subsequently used for elaboration of governmental bills for the Baltic.
Key words: Baltic provinces, reforms, S.Yu. Vitte, P.A. Stolypin, provisional Baltic Governor-General, Special conference, revolution of 1905, Estonian, Latvian.
Andriejewa, Natalia Siergiejewna – doktor nauk historycznych, starszy pracownik naukowy, Naukowo-Badawczy Dział Bibliografii i Bibliotekoznawstwa, Biblioteka Rosyjskiej Akademii Nauk.
Andreeva, Nataliya — Doctor of Historical Sciences, senior researcher of the Research Department of bibliography and library science, Russian Academy of sciences Library.
E-mail: iskjul@gmail.com