Ukraina i UNESCO: trudności partnerstwa
W dziesiątym numerze „Monitora Wołyńskiego” (z dnia 24 maja 2012 r.) w rubryce „Poznaj Polskę i Ukrainę” ukazał się ostatni artykuł z serii poświęconej polskim zabytkom na Liście Światowego Dziedzictwa UNESCO. Dzisiejszym artykułem zaczniemy cykl opowieści o ukraińskich zabytkach wpisanych na tę Listę.
Jesteśmy przyzwyczajeni dzielić zabytki kultury i natury, będące skarbem całej ludzkości stereotypowo, według nazw krajów, na terenie których one się dziś znajdują. Mówimy więc o zabytkach polskich, ukraińskich czy meksykańskich, chociaż zostały one stworzone często przez ludność już dawno nie istniejących państw czy cywilizacji. Z innej strony – każdy konkretny zabytek stał się częścią historii i kultury narodowej ludów, na terenach których powstał. Nieważne, jak nazywało się państwo, które istniało kiedyś tam przed tysiącem lat. Ważne, że te świątynie lub pałace, zostały zbudowane przez przodków istniejącego obecnie narodu i opowiadają światu o jego mentalności, wrażliwości artystycznej i predyspozycji historycznej.
Na liście UNESCO jest tylko pięć ukraińskich zabytków. To zdecydowanie za mało na tak duży kraj jak Ukraina. Jakie są powody dość ograniczonej reprezentacji zabytków naszej kultury w poważnym środowisku międzynarodowym? Dobrze wiemy: brak kosztów na utrzymanie tych obiektów w należytym stanie i brak umiejętności współczesnego zarządzania tymi zasobami. Często to także ignorancja przepisów międzynarodowych, dotyczących ochrony zabytków przez osoby i instytucje bezpośrednio odpowiedzialne za opiekę nad nimi.
Z takich właśnie powodów ukraińskie Ławra Kijowsko-Pieczerska i Sobór Mądrości Bożej (Sobór Sofijski) w Kijowie, stanęły przed zagrożeniem skreślenia z Listy Światowego Dziedzictwa UNESCO. Największym zarzutem wobec władz ukraińskich było to, że w ochronnej strefie tych pamiątek, prowadzi się budownictwo. Na niekorzyść ich losu przemawiała także plątanina administracyjna, bowiem za terytorium każdego z tych zabytków, odpowiada jednocześnie kilka osób prawnych, z których każda ma swoją wizję zarządzania obiektem, często ignorując rekomendacje UNESCO. Najmniej liczy się z tymi rekomendacjami Kościół Prawosławny Patriarchatu Moskiewskiego, siedzibą którego jest Ławra. W prasie periodycznie pojawiają się informacje o pracach budowlanych, prowadzonych przez przełożonego Ławry metropolitę Pawła, bez uzgodnienia z UNESCO.
Na 35 sesji Komisji Światowego Dziedzictwa UNESCO, która odbyła się 19-29 czerwca 2011 r. w Paryżu, została przyjęta rezolucja WHC11/35.COM/7B.112 w sprawie Ławry Kijowsko-Pieczerskiej i Soboru Mądrości Bożej w Kijowie. Zaznaczono w niej, że Ukraina wciąż nie wypracowała generalnego planu zagospodarowania Kijowa oraz nie wytyczyła ostatecznie ochronnego terytorium dookoła Ławry Kijowsko-Pieczerskiej i Soboru Mądrości Bożej. Zauważono też pogłębienie plątaniny administracyjnej w zarządzaniu tymi zabytkami.
W tym dokumencie UNESCO wyraziło także swoje zaniepokojenie degradacją panoramy wzdłuż rzeki Dniepr i po raz kolejny wystąpiło z prośbą o wprowadzenie moratorium na postawienie wysokich budynków w tej dzielnicy. UNESCO skierowało także petycję do Ukrainy o przedstawienie planów zarządzania wszystkich pamiątek, wniesionych na Listę Światowego Dziedzictwa oraz informacji i dokumentów o jakichkolwiek planowanych poważnych pracach rekonstrukcyjnych i konserwatorskich.
Odznaczono w tej rezolucji i pozytywne strony zarządzania zabytkami na Ukrainie. Za takie uznano postęp w stosunkach między państwem i Kościołem Prawosławnym Patriarchatu Moskiewskiego w sprawie zarządzania Ławrą Kijowsko-Pieczerską, ustanowienie szczególnego nadzoru Prezesa Rady Ministrów Ukrainy nad wypracowaniem generalnego planu rozwoju Kijowa oraz prowadzenie badań naukowych nad zabytkami z Listy UNESCO.
Biorąc pod uwagę te pozytywne aspekty, UNESCO w 2011 r. pozostawiła Ławrę Kijowsko-Pieczerską i Sobór Mądrości Bożej na Liście Światowego Dziedzictwa. Zażądała jednak od Ukrainy przedstawienia zaktualizowanego sprawozdania na temat ochrony zabytków i wprowadzenia rekomendacji UNESCO do 1 lutego 2013 r. To sprawozdanie zostanie rozpatrzone na 37 sesji Komisji Światowego Dziedzictwa UNESCO w 2013 r. Co się stanie w razie nie wykonania rekomendacji UNESCO? Najbardziej kontrowersyjne ukraińskie zabytki, czyli Ławra Kijowsko-Pieczerska i Sobór Mądrości Bożej, mogą ponownie znaleźć się w sytuacji grożącej usunięciem z Listy Światowego Dziedzictwa. Niestety, taka perspektywa wydaje się być bardzo prawdopodobna.
Natalija KATRENCIKOVA