Zamek Krzyżacki w Malborku
Zakon Krzyżacki wpisał się na wiele stron dziejów Polski i nie tylko został w pamięci Polaków, ale i pozostawił dużo pamiątek materialnych. Bez wątpienia najznaczniejszą i najbardziej znaną z tych pamiątek jest Zamek Krzyżacki w Malborku – mieście, które w latach 1309-1457 było stolicą państwa zakonnego. W zamku, którego budowa trwała w XIII-XV w., mieściła się wówczas siedziba wielkiego mistrza Zakonu Krzyżackiego.
W 1997 r. gotycki Zamek Krzyżacki w Malborku został wpisany na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO, jako największa zachowana ceglana twierdza na świecie, przykład średniowiecznej architektury obronnej charakteryzujący się nowatorskimi wówczas rozwiązaniami technicznymi.
Właściwie, w Malborku, nad rzeką Nogat, znajduje się cały kompleks zamkowy o powierzchni prawie 20 ha, składający się z trzech części: Zamku Wysokiego, Zamku Średniego i Zamku Niskiego (Przedzamcza). Są one połączone ze sobą spójnym systemem fortyfikacji. Najstarszym jest Zamek Wysoki, budowany od połowy XIII w. jako twierdza oraz siedziba konwentu Zakonu Krzyżackiego. W Zamku Wysokim umieszczono salę kapitulną, skarbiec, refektarz (jadalnię), dormitoria (sypialnie), kapitularz (pomieszczenie klasztorne) i kaplicę Najświętszej Marii Panny, później rozbudowaną i przekształconą na kościół. Najświętsza Maria Panna była patronką zamku i miasta, zwanego przez krzyżaków Marienburgiem, czyli Grodem Marii.
Wzniesienie Zamku Średniego rozpoczęło się w końcu XIII – na początku XIV w., kiedy została podjęta decyzja o przeniesieniu z Wenecji do Malborka siedziby wielkiego mistrza, a to znaczy – i stolicy państwa krzyżackiego. W Zamku Średnim rozmieszczono: pałac wielkiego mistrza, wielki refektarz, infirmeria (sala dla chorych), pokoje gościnne i kaplicę Świętego Bartłomieja. W związku z nowym przeznaczeniem zamku trzeba było pomyśleć o miejscu wiecznego spoczynku wielkich mistrzów.
Stała się nim kaplica Świętej Anny, zbudowana pod kościołem Najświętszej Marii Panny w Zamku Wysokim. Perłą Zamku krzyżackiego jest wielki refektarz – największa sala zamku, uznawana za jedno z najbardziej reprezentatywnych wnętrz świeckich Europy średniowiecznej. Taką opinię wielki refektarz zyskał dzięki swoim zrównoważonym proporcjom i kolonom, tworzącym wspaniałe sklepienie palmowe.
Zamek Niski budowany był w XIV – połowie XV w. Umieszczone w nim zostały karwan (wielkie zbrojownie na działa i wozy wojskowe), spichlerz, budowy gospodarcze: ludwisarnie (pracownie rzemieślnicze, w której odlewano wyroby z brązy, miedzi, mosiądzu i spiżu), stajnie, browar itp. Sakralnym ośrodkiem Zamku Niskiego stała się kaplica Świętego Wawrzyńca, przeznaczona dla służby zamkowej.
Po wypędzeniu Zakonu Krzyżackiego dalej na północ, zamek w Malborku kilkukrotnie zmieniał swoich gospodarzy oraz funkcje. Od 1457 r. po 1772 r. był jedną z rezydencji królów Rzeczypospolitej. Po pierwszym rozbiorze Polski, zamek przejęły Prusy. W pomieszczeniach zamkowych w końcu XVIII – na początku XIX w. urządzane były koszary, stajnie, fabryka tkanin i mieszkania dla robotników oraz magazyny wojskowe. Dla zaadaptowania do nowych potrzeb, zamek był przebudowywany bez jakiejkolwiek dbałości o jego unikatowa architekturę. Prawie wszystkie gotyckie sklepienia zostały zburzone, poprzebijano okna, zrujnowano wiele bram i murów.
W drugim dziesięcioleciu XIX w. koncepcja użytkowania zamku w Malborku się zmieniła. Doceniono jego wartość architektoniczną i historyczną, zaczęła się odbudowa zrujnowanych pomieszczeń, a od końca XIX w., gromadzenie w zamku dzieł pruskiej sztuki gotyckiej. Odbudowa zamku krzyżackiego trwała pod nadzorem kilku wybitnych niemieckich architektów aż do 1939 r. Naziści, którzy uważali siebie spadkobierców tradycji Zakonu Krzyżackiego, po objęciu władzy w Niemczech, wykorzystywali zamek w Malborku jako miejsce swoich uroczystości.
Podczas II wojny światowej zamek najbardziej ucierpiał w 1945 r. wskutek ostrzałów artyleryjskich przez armię radziecką rozlokowaną na terenie nazistowskiej jednostki wojskowej „Marienburg”. Zniszczeniu uległo blisko 80% wschodniej części kompleksu zamkowego. Po zakończeniu wojny rozpoczęła się ponowna odbudowa zamku krzyżackiego.
W 1961 r. utworzone zostało Muzeum Zamkowe, które działa dotychczas. W swoich zbiorach muzeum posiada jedną z największych w Europie kolekcji średniowiecznych elementów architektonicznych, dzieła rzeźby gotyckiej, unikatowy zbiór artystycznych wyrobów z bursztynu, ekspozycję dawnych militariów, zbiór sztuki użytkowej czasów pruskich, kolekcję numizmatyczną.
W Zamku Krzyżackim w Malborku obecnie odbywa się dużo imprez kulturalno-edukacyjnych, niektóre z nich stały się cyklicznymi. Najdłuższą historię ze wszystkich takich imprez w Polsce ma Międzynarodowe Biennale Ekslibrisu Współczesnego, prowadzone w zamku malborskim od 60. lat XX w. Szerokiego rozgłosu nabrała także impreza „Oblężenie Malborka”, upamiętniająca wydarzenia 1410 r. Wtedy, po zakończeniu Bitwy pod Grunwaldem, wojska Władysława II Jagiełły oblegały stolicę Zakonu Krzyżackiego.
W lipcu 2012 r. „Oblężenie Malborka” odbędzie się po raz dwunasty. W ramach tej imprezy prowadzone są nie tylko rekonstrukcje historyczne, ale i jarmarki rzemiosł średniowiecznych, wystąpienia zespołów muzycznych i tanecznych, pokazy teatralne i filmowe, wykłady pracowników Muzeum Zamkowego i zaproszonych znawców średniowiecza. Taka wspaniała historia i barwna współczesność Zamku Krzyżackiego w Malborku zagwarantowały mu trzecie miejsce, we wspominanym w naszym cyklu, plebiscycie gazety „Rzeczpospolita” o siedmiu cudach Polski.
Natalija Katrencikova