Ocaleni od zapomnienia: Bolesław Horbatowski
Opowieścią o Bolesławie Horbatowskim kontynuujemy cykl artykułów o polskich nauczycielach, którzy w latach 19391941 doznali represji od radzieckiego reżimu totalitarnego.
Bolesław Horbatowski urodził się 11 kwietnia 1899 r. we wsi Skoworowo w guberni mohylowskiej. Wiadomo, że rodzina utrzymywała się z własnego gospodarstwa rolnego, ojciec Bolesława, Ulian, był mierniczym, a matka zarabiała na życie szyciem ubrań. W 1905 r. Ulian Horbatowski został zmobilizowany na wojnę rosyjsko-japońską, podczas której zaginął. Z dzieci Horbatowskich do wieku dojrzałego dożył tylko Bolesław. Inne zmarły. W 1911 r. z powodu trudnej sytuacji materialnej rodziny Bolesław musiał zatrudnić się jako uczeń ślusarza w Kijowie. Równolegle przygotowywał się do nauki w szkole handlowej, do której uczęszczał w latach 1915–1918.
Po ukończeniu szkoły, 11 listopada 1918 r., Bolesław Horbatowski zgłosił się na ochotnika do służby w Wojsku Polskim. Biorąc udział w walkach w pobliżu Rawy Ruskiej otrzymał kilka ciężkich ran i stracił trzy żebra. Po leczeniu w szpitalu w Lublinie Bolesław powrócił do wojska, gdzie pełnił obowiązki sekretarza. 10 stycznia 1921 r. został zdemobilizowany w randze kaprala. Później otrzymał Medal Pamiątkowy za Wojnę 1918–1921.
W lutym 1921 r. Bolesław Horbatowski rozpoczął działalność pedagogiczną. Jego pierwszym miejscem zatrudnienia była szkoła w Wiczówce (obecnie rejon zarzeczniański w obwodzie rówieńskim), gdzie pracował do 25 września 1925 r. Drugim była szkoła w Iwańczycach (obecie rejon zariczneński), gdzie uczył do 1937 r., jednak w powodu choroby i przewlekłego leczenia musiał porzucić tę pracę. Od 1938 r. Bolesław jako niepełnosprawny comiesięcznie otrzymywał rentę w wysokości 120 złotych.
W 1928 r. z okazji 10. rocznicy Niepodległości Polski nauczyciel został wyróżniony drugim medalem. Następnie w 1931 r. otrzymał medal za aktywny udział w przeprowadzeniu spisu ludności, a w 1938 r. – za wieloletnią służbę.
Podobnie jak inni nauczyciele, po odbyciu służby w wojsku Bolesław Horbatowski w latach 1932–1934 kierował ośrodkiem Związku Rezerwistów w gminie wiczowskiej, a w latach 1938–1939, kiedy już nie pracował w szkole, był sekretarzem tej organizacji, zrzeszającej ok. 70 członków. Nauczyciel należał również do Ligi Obrony Powietrznej i Przeciwgazowej (LOPP), Związku Strzeleckiego, drużyny strażaków i nauczycielskiego związku zawodowego.
Bolesław Horbatowski był żonaty z Marią (ur. w 1897 r.). Wiadomo, że w okresie międzywojennym kobieta mieszkała w Wiczówce i zajmowała się wychowaniem trojga dzieci: Władysława Tadeusza (ur. w 1922 r.), Juliana Wiktora (ur. w 1924 r.) i Julii Janiny (ur. w 1923 r.). Po zwolnieniu z pracy Bolesław pomagał żonie prowadzić gospodarstwo. W ich majątku było 7 ha roli, dwie krowy i koń.
Dokładnie nie wiadomo w jakim czasie Horbatowski wrócił do pracy pedagogicznej jako dyrektor szkoły w Iwańczycach. Prawdopodobnie stało się to po nadejściu władz radzieckich.
Bohater naszego artykułu został aresztowany 21 czerwca 1940 r. Trafił do więzienia NKWD w Równem. Jego zatrzymanie poprzedziła opisana poniżej historia.
6 czerwca 1940 r. funkcjonariusz oddziału rejonowego NKWD w Wysocku Bakalczuk w obecności prezesa Wiczowskiej Rady Wiejskiej Stepana Krupki i mieszkańca Wiczówki Adama Prusa zrewidował dom, gdzie mieszkała Maria Horbatowska, szukając broni palnej. W przededniu, 5 czerwca 1940 r., ten sam funkcjonariusz w obecności sekretarza rady wiejskiej w Iwańczycach Semena Pożarskiego i stróża lokalnej szkoły Semena Łaziejki przeszukał mieszkanie, w którym Bolesław mieszkał w Iwańczycach. Z raportu z rewizji wiadomo, że w tym dniu dyrektor szkoły próbował popełnić samobójstwo. To był powód przeszukania jego osobiście, a także mieszkania. Z raportu dowiadujemy się, że Bolesławowi Horbatowskiemu odebrano jeden karabin myśliwski z podwójną lufą, tymczasową książeczkę wojskową, dwa listy pożegnalne i inne rzeczy.
Na przesłuchaniu w dniu 22 lipca 1940 r. twierdził, że usiłował popełnić samobójstwo z powodu załamania nerwowego, a 17 września tegoż roku powiedział, że wraz z nadejściem rządów radzieckich myślał, że on i jego rodzina zostaną wywiezieni w głąb ZSRR za udział w wojnie polsko-bolszewickiej. Jednak po deportacji osadników pojawiły się pogłoski, że teraz tylko mężczyźni zostaną zesłani, a Bolesław nie chciał rozstać się z rodziną.
Trzy sztuki broni, które posiadał, Horbatowski sprzedał w Pińsku w maju 1939 r. po tym, jak starostwo nie dało mu zezwolenia na ich noszenie. Karabin myśliwski wypożyczył u przewodniczącego rady wiejskiej Masiuka. 1 czerwca, a nie szóstego, jak wpisano do protokołu zeznań, kilka godzin przed próbą samobójstwa, Bolesław zwołał wiejskich działaczy, aby przekazać im dokumenty szkolne, a później poszedł do domu i strzelił do siebie. Został zabrany do szpitala w Pińsku z raną postrzałową klatki piersiowej.
Dyrektora szkoły aresztowano, kiedy wyzdrowiał, oskarżając go o współpracę z policją polską. On nie zaprzeczał, że od 1932 r. stale utrzymywał kontakty z komendantem policji Szewczykiem i innymi policjantami, jednak twierdził, że nie był konfidentem ani informatorem policji, tylko dwa razy w roku był zmuszony do relacjonowania działań straży pożarnej i Związku Strzeleckiego. Jednak jednym z istotnych dowodów w sprawie Bolesława Horbatowskiego była lista konfidentów policji z jego nazwiskiem. Wśród materialnych dowodów znalazła się także legitymacja członkowska Związku Rezerwistów i deklaracja chęci dołączenia do grona tej organizacji.
Według postanowienia Kolegium Specjalnego NKWD ZSRR z dnia 17 maja 1941 r. Bolesław Horbatowski został oskarżony o aktywną walkę przeciw ruchowi rewolucyjnemu i skazany na osiem lat prac w obozie. Karę odbywał w Magadanie.
8 września 1941 r. został amnestionowany jako obywatel II Rzeczypospolitej na podstawie Układu Sikorski-Majski i skierowany do zamieszkania w Buzułuku, w obwodzie czkałowskim.
Według postanowienia Prokuratury Obwodu Rówieńskiego z dnia 28 grudnia 1989 r. Bolesław Horbatowski został zrehabilitowany. Jego dalszy los nie jest nam znany.
Tetiana Samsoniuk