Kaplica Chrystusa Frasobliwego w Łucku na akwareli hrabiny Anny Potockiej
Wiktor Litewczuk przedstawia naszym Czytelnikom kolejny rarytas ze swojej kolekcji. Jest to XIX-wieczna akwarela, namalowana przez hrabinę Annę Potocką według szkicu Ludwika Fuhrmanna. Widzimy na niej kaplicę Chrystusa Frasobliwego w Łucku.
Akwarela pt. «Widok na Łuck, byłą stolicę województwa wołyńskiego», w polskich źródłach spotkamy też nazwę «Widok Zamku w Łucku na Wołyniu») powstała w wyniku podróży Edwarda Raczyńskiego do Konstantynopola i Troady w 1814 r. Na pierwszym planie widzimy nieistniejącą już kaplicę Chrystusa Frasobliwego, w głębi – zamek w Łucku.
Obraz został namalowany według szkicu Ludwika Fuhrmanna przez hrabinę Annę Mariannę Ewę Apolonię z Tyszkiewiczów Potocką (1779– 1867). Była to polska malarka i pamiętnikarka rysująca przeważnie widoki miejskie, projekty architektoniczne oraz pejzaże i ilustracje książkowe. Prywatnie była córką bratanicy króla Stanisława Augusta Poniatowskiego.
Rycinę na podstawie akwareli Anny Potockiej wykonał J.J. Wagner w Lipsku w 1819 r. Została ona zamieszczona w «Dzienniku podróży do Turcji odbytej w roku 1814», który ujrzał świat w 1821 r.
Widok kaplicy ukazał się także na drzeworycie opublikowanym na pierwszej stronie tygodnika «Przyjaciel Ludu» w nr. 26 z 31 grudnia 1836 r. Pismo to wydawano w Lesznie w latach 1834–1849 przy wsparciu finansowym Edwarda Raczyńskiego.
Edward Raczyński (1786–1845) – działacz społeczny, pisarz, kolekcjoner, fundator Biblioteki Raczyńskich w Poznaniu. Na wyprawę swojego życia wyruszył 17 lipca 1814 r. Postawił przed sobą cel stworzenia ilustrowanego dziennika z podróży, urozmaiconego licznymi ekskursami historycznymi. Część ilustracyjną przygotował śląski artysta Ludwik Fuhrmann (1783–1829).
Do Azji płynęli z Odessy, do której jechali przez kresy I Rzeczypospolitej, zamierzając także udokumentować ich świetność. Po drodze odwiedzili włości i rezydencje magnackie na Ukrainie: Humań wraz z parkiem Zofiówką Potockich oraz Krzewin Jabłonowskich, a także opuszczone zamki w Łucku i Ostrogu. Ludwik Fuhrmann, mimo że miał bardzo mało czasu, w każdym miejscu robił po kilka szkiców. Później stały się one podstawą do sporządzenia dojrzałych od strony artystycznej prac, które sztycharze przełożyli na ryciny w książce.
«Ostatecznie w publikacji Raczyńskiego znalazło się blisko 90 miedziorytów, nie wiemy jednak, jaką część szkiców wykorzystano, a z których w trakcie prac redakcyjnych zrezygnowano» – czytamy w «Wielkopolskim Słowniku Biograficznym». Z Ukrainy opublikowano 5 sztychów: Widok Zamku w Łucku na Wołyniu, Rozwaliny zamku w Ostrogu, Widok Krzewina, Kaskada w Sofiówce oraz Świątynia Kanopa w Sofiówce.
Szkice Fuhrmanna dopracowywało wielu artystów. Sporządzając ostateczną wersję, jak podaje słownik, czasami wzbogacali je o sztafaż figuralny, modny w europejskiej ikonografii od czasów renesansu (sztafaż – postacie ludzi i zwierząt lub przedmioty uzupełniające obraz, którego głównym tematem jest krajobraz albo wnętrza – przyp. red.). Rytownicy z kolei nie zawsze przenosili jeden do jednego otrzymane prace: «Nanosili pewne zmiany i uproszczenia, zawężając perspektywę, upraszczając sztafaż, czy rezygnując z pewnych efektów artystycznych, jak np. podmuch wiatru poruszający roślinnością i kostiumami, które widać na oryginałach». Tę część prac zlecano artystom, do których inicjator przedsięwzięcia miał pełne zaufanie.
Akwarelę z widokiem zamku w Ostrogu (obecnie obwód rówieński) namalował prof. Zygmunt Vogel z Warszawy i to jego praca została w formie grafiki umieszczona w «Dzienniku podróży do Turcji odbytej w roku 1814». W 1824 r., czyli już po polskim wydaniu «Dziennika», ale przed niemieckim z 1825 r., swoją akwarelę z widokiem Ostroga wykonał francuski malarz François Alexandre Pernot.
Widok na pałac Jabłonowskich w Krzewinie (obecnie obwód chmielnicki) oraz na świątynię Kanopa w Zofiówce (dziś Humań w obwodzie czerkaskim) rysował niemiecki malarz Christian Gottlob Hammer w Dreźnie.
Natomiast wodospad w parku w tejże Zofiówce rysował francuski malarz i rytownik Ignace Duvivier w Wiedniu.
Uwieńczeniem podróży Edwarda Raczyńskiego i Ludwika Fuhrmanna był wspomniany wyżej «Dziennik podróży do Turcji odbytej w roku 1814». Były to początki działalności wydawniczej Edwarda Raczyńskiego, która rozwinęła się intensywnie od chwili, gdy w 1827 został członkiem warszawskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk.
Ludwik Fuhrmann od tego czasu związał się na stałe z rodziną Raczyńskich, dzięki nim uzupełnił studia malarskie w Rzymie. Pod koniec życia uzyskał poparcie namiestnika Wielkiego Księstwa Poznańskiego Antoniego Radziwiłła. Udzielał w jego domu lekcji rysunków i malarstwa.
Wiktor LITEWCZUK
Opracowano na podstawie «Wielkopolskiego Słownika Biograficznego»
Na foto: 1. Akwarela Anny Potockiej pt. «Vue de Luck anciennement Capitale du palatinat de Volhynie». 2. Akwarela Françoisa Pernota z widokiem Ostroga. 3. Akwarela Christiana Hammera z widokiem na pałac Jabłonowskich w Krzewinie. 4. Drzeworyt z widokiem kaplicy w Łucku opublikowany w tygodniku «Przyjaciel Ludu» w 1836 r.