Aldona Prašmantaitė
Śladami działalności intelektualnej ks. Franciszka Ksawerego Michała Bohusza (1746–1820): Warszawskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk
STRESZCZENIE. Warszawskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk, działające w latach 1800–1832, stawiające sobie za cel edukację społeczeństwa poprzez szerzenie wiedzy naukowej, gromadziło w tym celu naukowców z różnych dziedzin oraz ówczesną inteligencję. W jego działalność włączyli się lub z własnej inicjatywy zaangażowali także obywatele dawnego Wielkiego Księstwa Litewskiego – profesorowie Uniwersytetu Wileńskiego, przedstawiciele duchowieństwa. W artykule, na podstawie historiografii tematu i źródeł pierwotnych, wybrane aspekty roli Towarzystwa w biografii ks. jezuity Franciszka Ksawerego Michała Bohusza (1746–1820), duchownego katolickiego diecezji wileńskiej, zostały szczegółowo przeanalizowane. Członkostwo F. K. M. Bohusza w Towarzystwie obejmuje okres 1804–1820. Są to lata, które spędził, mieszkając w Warszawie. Ustalono, że F. K. M. Bohusz był jednym z najbardziej aktywnych i produktywnych członków Towarzystwa w pierwszych dziesięcioleciach jego działalności. Obfite finansowanie działań Towarzystwa zapewniło F. K. M. Bohuszowi miano mecenasa i przyczyniło się do okazywanego mu przez kolegów wyjątkowego szacunku. Przeprowadzone badanie pozwala stwierdzić, że Towarzystwo odegrało rolę czynnika inspirującego w twórczej biografii F. K. M. Bohusza. Prace przygotowane i opublikowane przez F. K. M. Bohusza w pierwszych dziesięcioleciach XIX w. (łącznie 15 publikacji, w tym 3 – wydania powtórzone) są inspirowane intelektualnym środowiskiem Towarzystwa.
SŁOWA KLUCZOWE: Warszawskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk, Franciszek Ksawery Michał Bohusz, wileńska diecezja rzymskokatolicka, Uniwersytet Wileński.
Wprowadzenie
Franciszek Ksawery Michał Bohusz – duchowny katolicki formacji jezuickiej epoki oświecenia, znany wśród współczesnych ze swej uczoności. Z perspektywy czasu jest to jedna z osobowości, które ukształtowały się w środowisku kulturowym Wielkiego Księstwa Litewskiego w drugiej połowie XVIII w. – pierwszych dziesięcioleciach XIX w., wyróżniająca się szerokimi horyzontami i aspiracjami intelektualnymi. F. K. M. Bohusz był człowiekiem pióra, pisał w języku polskim, który uważał za ojczysty. Dobrze władał językiem francuskim. Jedną z jego pierwszych prac było tłumaczenie na język polski dzieła słynnego ówczesnego teologa genewskiego, duchownego ewangelickiego Jakoba Vernet’a (1698–1789) [fn: [Franciszek Ksawery Michał Bohusz], Filozof bez reliij [religii] uważany w towarzystwie przez w.jx. X.B.P. Kapituły W.X.L.S.T. i O.P.D., w Wilnie: w drukarni J. K. M. Akadem [Wilno: Drukarnia Akademicka], 1786. Wprowadzenie autorstwa F. K. M. Bohusza i zawarte w nim poglądy filozoficzne były analizowane w ostatnich latach przez Daliusa Viliūnasa, zob. Dalius Viliūnas, Filosofija Vilniuje XIX amžiaus pirmoje pusėje (Vilnius: Lietuvos kultūros tyrimų institutas, 2014), s. 21, 26–28 i in.]. W kontekście historii kultury Litwy i Polski F. K. M. Bohusz jest znany przede wszystkim dzięki swojemu studium o początkach narodu i języka litewskiego, które po raz pierwszy zostało wydana w Warszawie w 1808 r. jako osobna książka (zob. załącznik, publikacja 2). Badacze zaliczają ją do najbardziej wpływowych tekstów pierwszych dziesięcioleci XIX w. Dla współczesnych, przede wszystkim dla uczestników żmudzkiego ruchu literackiego z początku XIX w., studium to stało się ważne w tworzeniu własnych wizji litewskiego języka standardowego. Pod koniec XIX w. – w XX w. aktywni uczestnicy litewskiego ruchu narodowego oceniali tę pracę F. K. M. Bohusza jako punkt wyjścia dla historycznego rozwoju narodu litewskiego [fn: Na przykład w ostatnim dziesięcioleciu XIX w. „Apszvieta” drukowała artykuł, którego autor twierdził, że, gdy Litwini jeszcze spali, F. K. M. Bohusz jako pierwszy jasno opisał, „co należy zrobić dla odrodzenia”, zob. Stanislovas Jurjevyczius, „Pranciškus Ksaveras Bagužas”, Apszvieta 12 (1893), s. 773–778. Pranciškus Augustaitis obrazowo porównał tę pracę F. K. M. Bohusza do pierwszego kamienia, na którym Litwini budowali swoje odrodzenie, zob. Pranciškus Augustaitis, „Prelatas F. K. M. Bohušas ir jojo veikalas O początkach narodu i języka litewskiego”, Draugija 62 (1912), s. 113–118. Czesław Kudzinowski, „Bohusz, pierwszy lituanista polski”, Sprawozdania Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk 1, 1952 (Poznań, 1954), s. 52–53; Vincas Maciūnas, Lituanistinis sąjūdis XIX amžiaus pradžioje (Vilnius: Petro ofsetas, 1997, drugie wydanie fotograficzne), s. 52–53.]. W pierwszych dziesięcioleciach XIX w. F. K. M. Bohusz działał jako publicysta i popularyzator odkryć naukowych w ówczesnych warszawskich i wileńskich periodykach.
W pierwszych dziesięcioleciach XIX w. główną przestrzenią intelektualnej ekspresji F. K. M. Bohusza stało się Warszawskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk, działające w Warszawie w latach 1800–1832 (od 1808 r. – Towarzystwo Królewskie Przyjaciół Nauk (Warszawskie Towarzystwo Królewskie Przyjaciół Nauk), dalej – Towarzystwo). Celem niniejszego artykułu jest, na podstawie historiografii i źródeł archiwalnych, rekonstrukcja rozwoju relacji F. K. M. Bohusza z Towarzystwem. Postawionym zadaniem jest zwięzłe omówienie okoliczności powstania tej organizacji społecznej i kierunków jej działalności. Analizowana jest geneza współpracy F. K. M. Bohusza z Towarzystwem, formy jego działalności w Towarzystwie, omawiane są okoliczności, które zainspirowały powstanie poszczególnych publikacji.
Warszawski etap biografii F. K. M. Bohusza nie był dotąd przedmiotem odrębnych badań. Niewykluczone, że jedną z przyczyn takiej sytuacji historiograficznej jest niedostatek źródeł. Baza źródeł pierwotnych do rekonstrukcji związków F. K. M. Bohusza z Towarzystwem jest nieco bogatsza. Ważny jest tu kompleks dokumentów powstałych w latach działalności Towarzystwa. W Archiwum Głównym Akt Dawnych (dalej – AGAD) w Warszawie przechowywane są zbiory Towarzystwa [fn: „Towarzystwo Warszawskie Przyjaciół Nauk”, AGAD, zesp. nr 199. Katalog dokumentów opublikowano w 2000 r., zob. „Inwentarz zespołu TPN”, [w:] Alicja Kulecka, Małgorzata Osiecka, Dorota Zamojska, „…którzy nauki, cnotę, Ojczyznę kochają”. Znani i nieznani członkowie Towarzystwa Królewskiego Warszawskiego Przyjaciół Nauk. W dwusetną rocznicę powstania Towarzystwa (Warszawa: Archiwum PAN, AGAD, 2000), s. 343–374. Dokumenty z funduszu Towarzystwa przechowywane w AGAD są zeskanowane i dostępne pod adresem: https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/.]. W latach przewrotów politycznych XX w. poniósł on znaczne straty. Część dokumentów archiwum Towarzystwa zaginęła lub została zniszczona, jednak w zachowanych i dostępnych dla współczesnych badaczy dokumentach Towarzystwa działalność F. K. M. Bohusza odzwierciedla się, choć fragmentarycznie. Szczególnie cenne są dane z protokołów posiedzeń Towarzystwa. Aby kompleksowo ujawnić genezę tej czy innej inicjatywy F. K. M. Bohusza, protokoły nie są zbyt informatywne ze względu na lakoniczny styl charakterystyczny dla tych dokumentów, jednak wystarczają do omówienia form działalności i rekonstrukcji rozwoju członkostwa. W wyjaśnianiu genezy przygotowania studium F. K. M. Bohusza, przedstawiającego historię narodu i języka litewskiego, ważne dane znajdują się w protokołach posiedzeń Uniwersytetu Wileńskiego i innych dokumentach pochodzenia uniwersyteckiego. Te dokumenty są obecnie przechowywane w Litewskim Państwowym Archiwum Historycznym (dalej – LVIA) oraz w zbiorach Działu Rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Wileńskiego (dalej – VUB RS). Dla badań w wybranych aspektach informatywne jest wielotomowe dzieło Aleksandra Kraushara, przygotowane i wydane na początku XX w. [fn: Aleksander Kraushar, Towarzystwo Warszawskie Przyjaciół Nauk 1800–1832; monografia historyczna osnuta na źródłach archiwalnych, ks. 1–8 + indeks (Kraków-Warszawa: G. Gebethner i Spółka – Gebethner i Wolff, 1900–1911).]. Autor przedstawia w porządku chronologicznym mniej lub bardziej spójną kronikę działalności Towarzystwa. Forma narracji i wykorzystane dokumenty Towarzystwa, które zaginęły później podczas przewrotów historycznych, pozwalają zaliczyć pracę A. Kraushara do grupy źródeł pierwotnych. Literatura na temat historii rozwoju Towarzystwa nie jest długa. Przy pisaniu artykułu korzystano z badań Bogdana Suchodolskiego [fn: Bogdan Suchodolski, Rola Towarzystwa Warszawskiego Przyjaciół Nauk w rozwoju kultury umysłowej w Polsce (Warszawa: Nakładem Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, 1951).] i Jerzego Michalskiego [fn: Jerzy Michalski, Z dziejów Towarzystwa Przyjaciół Nauk (Warszawa: Nakładem Towarzystwa Naukowego Warszawskiego z zasiłku Ministerstwa Szkolnictwa Wyższego, 1953).], uogólnionych w monografiach poświęconych analizie działalności Towarzystwa. Ich spostrzeżenia i oceny, tym bardziej że obaj badacze omówili również jeden lub kilka aspektów działalności F. K. M. Bohusza w Towarzystwie, są ważne dla przedstawionego w niniejszym artykule badania. Przy omawianiu problematyki prac F. K. M. Bohusza i sporządzaniu listy publikacji (zob. załącznik) korzystano z periodyku wydawanego przez Towarzystwo [fn: Roczniki Towarzystwa Przyjaciół Nauk. T. 1–21 (1802–1831). Rocznik nie był wydawany w latach 1805–1806 i 1809. Od 1812 r. wydawany pod tytułem „Roczniki Towarzystwa Królewskiego Warszawskiego Przyjaciół Nauk”.], w którym drukowano teksty przesłane do Towarzystwa, a także przygotowane przez jego członków i zatwierdzone przez Towarzystwo.
Kilka rysów biograficznych
F. K. M. Bohusz od pierwszych lat służby duchowej łączył duszpasterstwo z działalnością świecką. Pochodzący z okolic Wiłkomierza, ówczesnego powiatu wiłkomierskiego, wstąpił do zakonu jezuitów w 1761 r., mając piętnaście lat. Według Ludwika Chmaja, profesora Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie, autora pozostałej w rękopisie monografii o F. K. M. Bohuszu i jego działalności pedagogicznej, przygotowanej na przełomie lat 30. i 40. XX w., już w dzieciństwie ujawnione jego zdolności i skłonność do nauki zadecydowały o decyzji rodziców, by wychowanie najmłodszego syna powierzyć jezuitom [fn: Ludwik Chmaj, „Franciszek Ksawery Michał Bohusz. Jego życie i działalność wychowawcze (1746–1820)”. Wilno, 1941, czystopis tekstu wraz z przypisami i załącznikiem, w: Archiwum Polskiej Akademii Nauk, zesp. Materiały Ludwika Chmaja, sygn. III-76, j. 14.]. Po ukończeniu nowicjatu jezuickiego, F. K. M. Bohusz studiował filozofię w Akademii Wileńskiej. Studia zakończył doktoratem z filozofii. Po przyjęciu święceń kapłańskich (1768 r.) nauczał w szkołach jezuickich, równocześnie studiując teologię w Akademii Wileńskiej. W 1790 r. F. K. M. Bohusz został mianowany przełożonym kolegium jezuickiego w Grodnie. W Grodnie kontynuował studia teologiczne, nauczając języka francuskiego wychowanków kolegium. Po kasacie zakonu jezuitów (1773 r.) został księdzem diecezjalnym diecezji wileńskiej, proboszczem w parafiach Jeznie i Wiłkomierzu. Nie unikał zobowiązań i służb świeckich, a wręcz przeciwnie. Przez siedem lat F. K. M. Bohusz był pełnomocnikiem jednego z najbardziej wpływowych polityków Wielkiego Księstwa Litewskiego, podskarbiego dworskiego Antoniego Tyzenhauza. W latach 1777–1778 towarzyszył swojemu protektorowi w podróży po Europie Zachodniej [fn: Zdaniem Stanisława Kościałkowskiego, drogi F. K. M. Bohusza i A. Tyzenhauza często się rozchodziły, zob. Stanisław Kościałkowski, Antoni Tyzenhauz. T. 2 (Londyn: Wydawnictwo Społeczności Akademickiej Uniwersytetu Stefana Batorego w Londynie, 1971), s. 342.], w latach 1781–1782 ponownie podróżował po ziemiach Austrii, Włoch, Szwajcarii. Zachowały się jego dzienniki pisane podczas podróży. Te ostatnie w 2014 r. na nowo (po raz pierwszy fragmentaryczne fragmenty dziennika F. K. M. Bohusza opublikowano pod koniec XIX w.) przygotował do druku Filip Wołański [fn: Franciszek Ksawery Bohusz, Dzienniki podroży. Wstęp i opracowanie Filip Wolański [seria], Peregrinationes Sarmatarum. Vol. III, przewodniczący serii Bogdan Rok (Kraków-Wrocław: Księgarnia Akademicka, 2014).], zaliczając je do typu „statystyczno-topograficznych” narracji, które ukształtowały się w XVIII w. Badacz podkreśla, że autor przedstawił wiele informacji o przyrodzie, edukacji i sposobach gospodarowania odwiedzanych krajów, znacznie obszerniej i z większą znajomością problemu niż jego poprzednicy pisał o poziomie odwiedzanych uniwersytetów, podając ogólne informacje o systemie edukacyjnym odwiedzanych krajów [fn: Filip Wolański, „Wstęp”, [w:] Franciszek Ksawery Bohusz, Dzienniki podroży, s. XIII–XIV.]. Przenikliwe spostrzeżenia, szczegółowe opisy krajów, w których autor dłużej lub krócej przebywał podczas podróży, świadczą o szerokich zainteresowaniach kulturalnych autora wrażeń z podróży.
Od 1782 r. F. K. M. Bohusz był pomocnikiem (tzw. koadiutorem cum futura successione) prałata kantora kapituły katedralnej wileńskiej Piotra Toczyłowskiego [fn: Więcej o statusie F. K. M. Bohusza w kapitule katedralnej wileńskiej zob. Aldona Prašmantaitė, „Pranciškaus Ksavero Mykolo Bohušo SJ bažnytinės karjeros bruožai”, [w:] Lietuvos Didžioji Kunigaikštystė. Personalijos. Idėjos. Refleksijos, XVIII amžiaus studijos. T. 6. Sud. Ramunė Šmigelskytė-Stukienė (Vilnius, 2020), s. 117–135.]. Był więc jednym z duchownych diecezji wileńskiej, wspinających się po szczeblach kariery kościelnej. Obowiązki koadiutora F. K. M. Bohusz łączył z pracami na rzecz katedry – często podejmował je z własnej inicjatywy. Jedną z takich inicjatyw było streszczenie posiedzeń kapituły katedralnej z XVI–XVIII w. [fn: Wioletta Pawlikowska, „Wileńska kapituła katedralna w zapisie źródłowym. Część pierwsza: Ksawery Franciszek Michał Bohusz, Mamert Herburt z Fulsztyna, Jan Kurczewski – regestratorzy protokołów z posiedzeń kapituły”, [w:] Lituano-Slavica Posnaniensia, Studia Historica. T. 12 (Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 2007), s. 110–118.]. Kapituła katedralna z radością przyjęła tę pracę [fn: Protokół posiedzenia kapituły katedralnej wileńskiej z 5 marca 1784 r., Dział Rękopisów Biblioteki im. Wróblewskich Litewskiej Akademii Nauk (dalej – LMAVB RS), F43-240, k. 3v-8v.], jednak nie wiadomo, aby w jakikolwiek sposób wykorzystała ją w codziennej działalności, a tym bardziej zadbała o jej wydanie. Przygotowane przez F. K. M. Bohusza streszczenie protokołów posiedzeń zostało opublikowane w ostatnim dziesięcioleciu XIX w. [fn: „Summaryiny wypis z protokołów Kapituły Kathedralney Wileńskiey od r. 1501 do r. 1783 Pazdziernika 22, przez i. w. Xawierego Bohusza Prałata Kantora Kathedry Wileńskiey uczyniony”, LMAVB RS, F43-280, w: Описанiе рукописнаго отдъления Виленской Публичной Библiотеки, Выпускъ Первый (Вильна, 1895), s. 52–144.]. Obowiązki służby duchowej i zamiłowanie do pracy intelektualnej nie przeszkadzały F. K. M. Bohuszowi śledzić wydarzeń politycznych i w nich uczestniczyć. Jako jeden z organizatorów powstania 1794 r., pomagający generałowi Jakubowi Jasińskiemu gromadzić zwolenników do walki zbrojnej przeciwko Imperium Rosyjskiemu, został aresztowany i zesłany do Smoleńska. Z zesłania F. K. M. Bohusz został zwolniony po 15 miesiącach, na początku lata 1795 r., gdy powstanie było już stłumione [fn: Henryk Mościcki, „Bohusz Ksawery Michał”, [w:] Polski Słownik Biograficzny (Kraków: Drukarnia Uniwersytetu Jagiellońskiego pod zarządem Józefa Filipowskiego, 1936), s. 229–230; Vaclovas Biržiška, „Pranciškus Ksaveras Mykolas Bagužis”, [w:] Aleksandrynas. T. 2 (Chicago: Lituanistikos institutas, 1963, drugie (fotograficzne) wydanie – Vilnius: Lietuvos kultūros fondas, 1990), s. 162–168.]. Następnie nadal pełnił obowiązki koadiutora kapituły katedralnej prałata P. Toczyłowskiego. Nie wiadomo, aby po powrocie F. K. M. Bohusz od razu zaangażował się w działalność świecką. Niewykluczone, że przez kilka lat był całkowicie oddany służbie duchowej. Imię F. K. M. Bohusza ponownie pojawia się w historiografii i źródłach na początku XIX w. Uniwersytet Wileński w 1803 r. powierza mu wizytowanie szkół okręgu edukacyjnego wileńskiego w guberniach grodzieńskiej, mińskiej i wileńskiej. Przygotowany przez F. K. M. Bohusza raport z tej wizytacji [fn: „Raport Wizyty Generalney szkół […] odprawioney przez Wizytatora Generalnego szkół we trzech guberniach. Grodzieńskiey, Mińskiey, Wileńskiey – Prałata i Kawalera Bohusza w roku 1803 dany Imperialnemu Uniwersitetowi Wileńskiemu”, w: VUB RS, F13-184. Rękopis jest w trakcie przygotowania do druku. Funkcjonuje w historiografii tematu. W drugiej połowie XX w. Meilė Lukšienė, która badała historię oświaty litewskiej i rozwój myśli pedagogicznej, wykorzystała go w swoich badaniach chyba najszerzej. Zob. Meilė Lukšienė, Lietuvos švietimo istorijos bruožai XIX a. pirmojoje pusėje (Kaunas: Šviesa, 1970), s. 160–168, 324–325 i in.; Meilė Lukšienė, Demokratinė ugdymo mintis Lietuvoje: XVIII a. antroji – XIX a. pirmoji pusė (Vilnius: Mokslas, 1985), s. 127–130 i in.] ujawnił jego dobrą znajomość spraw oświaty, pokazał, że posiada różnorodną wiedzę i wyrobione pióro. Okoliczności złożyły się tak, że ten raport stał się swoistą kurtyną zamykającą wileński etap biografii F. K. M. Bohusza. Po kilkunastu posiedzeniach Zarządu Uniwersytetu Wileńskiego, które odbyły się w grudniu 1803 r., ustnie referując o sytuacji w sprawdzanych przez siebie szkołach, F. K. M. Bohusz pod koniec roku lub w pierwszych dniach nowego roku złożył pisemny raport z wizytacji i, przypuszczalnie, już na początku 1804 r. wyjechał do Warszawy. Jak się później okazało – na zawsze.
Zarys powstania i kierunków działalności Towarzystwa
Działające w Warszawie w latach 1800–1832 Towarzystwo od pierwszych lat swej działalności pełniło rolę zgromadzenia integrującego obywateli dawnej Rzeczypospolitej Obojga Narodów o aspiracjach kulturalnych i intelektualnych. W historiografii inicjatorem założenia Towarzystwa zgodnie uznaje się Stanisława Sołtyka, aktywnego działacza politycznego Rzeczypospolitej Obojga Narodów, gospodarza jednego z najbardziej znanych wówczas salonów warszawskich. Kierując się przekonaniem, że salony stają się niewystarczającym narzędziem do szerzenia kultury intelektualnej, gromadził on ówczesną inteligencję do wspólnej działalności i tym samym odzwierciedlał ducha tamtych czasów [fn: Zob. Bogdan Suchodolski, Rola Towarzystwa Warszawskiego Przyjaciół Nauk w rozwoju kultury umysłowej w Polsce (Warszawa: Nakładem Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, 1951), s. 56.]. Głównym celem Towarzystwa przez trzy dziesięciolecia jego działalności było rozwijanie kultury intelektualnej społeczeństwa poprzez szerzenie wiedzy naukowej.
Badający historię Towarzystwa w drugiej połowie XX w. J. Michalski, omawiając okoliczności powstania organizacji, która skupiała ludzi nauki i ówczesną inteligencję, podkreśla, że nie powstała ona nagle i w pustce, lecz była konsekwencją rozkwitu Warszawy jako jednego z najbardziej znaczących ośrodków życia kulturalnego w początkach XIX w., w ostatnich latach panowania Stanisława Augusta. Według badacza, ten rozkwit był tak silny, że po rozbiorach Polski i Litwy, gdy znaczna część ziem Królestwa Polskiego przypadła Królestwu Prus, a Warszawa stała się miastem Nowych Prus Wschodnich, warszawiacy byli w stanie założyć pierwsze na ziemiach polskich towarzystwo naukowe i zapewnić jego konsekwentne funkcjonowanie [fn: Jerzy Michalski, Z dziejów Towarzystwa Przyjaciół Nauk (Warszawa: Warszawska Drukarnia Naukowa, 1953), s. 22–23.].
Pierwsze narady dotyczące programowych i organizacyjnych kierunków działalności projektowanego Towarzystwa odbyły się już w 1800 r. Z końcem roku, 16 listopada, zebrani u S. Sołtyka sporządzili listę osób, które ze względu na już wydane dzieła naukowe lub gorliwe poświęcenie działalności literackiej, a także za zasługi w kształceniu młodzieży w instytucjach oświatowych mogłyby zostać członkami zakładanego Towarzystwa. Wśród wpisanych na tę listę byli także profesorowie Uniwersytetu Wileńskiego – Marcin Poczobut-Odlanicki i Jan Śniadecki [fn: Fryderyk [Florian] Skarbek, Wspomnienie o Warszawskim Towarzystwie Przyjaciół Nauk (Kraków: Drukarnia C. K. Uniwersytetu Jagiellońskiego, 1860), s. 3–4.]. Ogłoszono, że zakładane Towarzystwo skupi się wyłącznie na sprawach nauki i oświaty, całkowicie odcinając się od polityki [fn: Michalski, Z dziejów Towarzystwa Przyjaciół Nauk, s. 24.]. Kilka tygodni później przygotowano statut Towarzystwa, sformułowano jego główne cele i wybrano prezesa. Został nim tytularny biskup Zenopolis, ówczesny biskup pomocniczy diecezji warszawskiej, Jan Chrzciciel Albertrandi. Wybitny duchowny formacji jezuickiej słynął ze swoich tekstów historycznych, wierszy i tłumaczeń. Według Fryderyka Skarbka, profesora Uniwersytetu Warszawskiego, członka Towarzystwa od 1823 r., wybór J. Albertrandiego na prezesa był podyktowany jego oddaniem nauce, zainteresowaniem bardziej przeszłością niż teraźniejszością, pasją do języków starożytnych i wyjątkową erudycją, której wówczas nie było równych [fn: Skarbek, Wspomnienie o Warszawskim Towarzystwie, s. 4.]. Do tego przyczyniła się również zdolność J. Albertrandiego do utrzymywania dobrych stosunków z przedstawicielami władz pruskich [fn: Michalski, Z dziejów Towarzystwa Przyjaciół Nauk, ks. 1, s. 44, 75; Aleksander Kraushar, Towarzystwo Warszawskie Przyjaciół Nauk, ks. 1, s. 138–139; Ewa Danowska, Tadeusz Czacki 1765–1813 na pograniczu epok i ziem (Kraków: Polska Akademia Umiejętności, 2006), s. 202. Obowiązki prezesa Towarzystwa J. Albertrandi pełnił do śmierci w 1808 r.]. Ważnym punktem odniesienia w rozwoju organizacyjnym tego zgromadzenia intelektualistów stał się rok 1802. W tym roku Towarzystwo zostało uznane dekretem króla Prus, a jego statut został zatwierdzony [fn: Alicja Kulecka, „Wstęp”, [w:] Alicja Kulecka, Małgorzata Osiecka, Dorota Zamojska, „…którzy nauki, cnotę, Ojczyznę kochają”. Znani i nieznani członkowie Towarzystwa Królewskiego Warszawskiego Przyjaciół Nauk. W dwusetną rocznicę powstania Towarzystwa (Warszawa: Archiwum PAN, AGAD, 2000), s. 18.]. Później statut był korygowany (redakcje z 1804, 1814, 1826 r.), jednak kierunki działalności określone w pierwszych, z 1802 r., artykułach statutu w zasadzie się nie zmieniły. Podstawą działalności Towarzystwa był priorytet dla edukacji publicznej i pielęgnowania języka polskiego. Przewidziano udzielanie pomocy w drukowaniu i rozpowszechnianiu oryginalnych prac naukowych i dzieł literackich członków Towarzystwa, a także tłumaczenie z innych języków [fn: Michalski, Z dziejów Towarzystwa Przyjaciół Nauk, ks. 1, s. 24–35;]. Uregulowano również strukturę Towarzystwa. Trzon stanowiło 60 pełnoprawnych członków, zobowiązanych do konkretnego wkładu w działalność Towarzystwa i uczestnictwa w jego posiedzeniach. Oprócz tych, statut Towarzystwa z 1802 r. przewidywał jeszcze trzy kategorie członkostwa. Byli to członkowie przybrani, honorowi i dopuszczeni. Liczba członków przybranych, podobnie jak honorowych, nie była ograniczona [fn: Danowska, Tadeusz Czacki 1765–1813, s. 203.]. Członkowie przybrani Towarzystwa byli zobowiązani do przyczyniania się do szerzenia wiedzy naukowej i ogólnie do działalności Towarzystwa. Mieli prawo uczestniczyć w posiedzeniach Towarzystwa, jednak nie było to dla nich obowiązkowe [fn: Ustawy Towarzystwa Warszawskiego Przyjaciół Nauk z 1802 r., Дмитрiй Цвътаев, Царь Василiй Шуйскiй и мъста погребенiя его вь Польшъ, том II, книга вторая, Варшава: Типогафiя Варшавскаго Учебнаго Округа, 1902, s. CLXXI–CLXXVIII. s. CLXXI „&II Skład Towarzystwa […] art. 2. Będą także wybrane z obywatełów krajowych członki, mające tytuł przybranych, bez obowiązku pracowania. Przyłożenie się czynne do upowszechnienia nauk i wspieranie zamiarów Towarzystwa będzie powodem do umieszczenia przybranych członków, którzy zasiadać z pracującymi mogą”.]. Do członków honorowych Towarzystwa mogły pretendować osoby, które mogły być użyteczne ze względu na zajmowaną pozycję w społeczeństwie lub finansowo przyczynić się do działalności Towarzystwa. Status członków tej kategorii w Towarzystwie trafnie opisał B. Suchodolski. Nie kwestionując znaczenia członków honorowych, skłaniał się on do przekonania, że wcale nie oni pełnili rolę wykonawców dążeń Towarzystwa do zjednoczenia naukowców ze społeczeństwem [fn: Suchodolski, Rola Towarzystwa Warszawskiego Przyjaciół Nauk, s. 171.]. Swoistą kategorią członkostwa byli członkowie dopuszczeni. Pierwsze statuty Towarzystwa przewidywały wybieranie do tej kategorii młodzieży, która mogła uczestniczyć we wszystkich wspólnych i sekcyjnych posiedzeniach Towarzystwa (z wyjątkiem wyborczych) bez prawa głosu. To członkostwo zobowiązywało do wykonywania prac, powierzonych przez pełnoprawnych członków Towarzystwa, zgodnie z ich zdolnościami [fn: „Уставъ Общества любителей наукъ 1802 года/ Ustawy Towarzystwa Warszawskiego Przyjaciół nauk”, & II, art. 4, in Дмитрiй Цвътаев, Царь Василiй Шуйскiй, s. CLXXII.]. Zgodnie z redakcją statutu z 1814 r., zamiast członków dopuszczonych pojawili się członkowie korespondenci. Badacze obliczyli, że w ciągu trzech dziesięcioleci swojej działalności Towarzystwo zjednoczyło do wspólnej pracy 416 osób z różnych warstw społecznych. Członkami Towarzystwa w różnych okresach było 13 profesorów Uniwersytetu Wileńskiego (z Uniwersytetu Warszawskiego – 33, z Krakowa – 9 oraz 34 osoby pracujące jako nauczyciele w innych instytucjach edukacyjnych) [fn: Suchodolski, Rola Towarzystwa Warszawskiego Przyjaciół Nauk, s. 503–504.]. Od samego początku Towarzystwo wyróżniało się skoordynowaną działalnością. W literaturze na jego temat jest to szczególnie podkreślane. Po raz pierwszy prywatne inicjatywy i zlecenia mecenasów zastąpiła zaplanowana wspólna praca według tematów omówionych i zatwierdzonych na posiedzeniach [fn: Ibid., s. 57.]. Ta ostatnia okoliczność jest ważna dla ujawnienia kontekstu powstania tekstów opublikowanych przez F. K. M. Bohusza w pierwszych dziesięcioleciach XIX w.
Rozwój członkostwa i formy działalności F. K. M. Bohusza
F. K. M. Bohusz nie należał do grona osób, do których Towarzystwo zwróciło się w 1800 r. z zaproszeniem do współpracy. Nie jest jasne, czy Towarzystwo nie wiedziało o skłonnościach F. K. M. Bohusza do działalności intelektualnej i o jego pracach pisemnych istniejących w rękopisach, czy też istniały inne przyczyny. Nie wiadomo również, kiedy i w jakich okolicznościach F. K. M. Bohusz dowiedział się o założeniu Towarzystwa. Niewykluczone, że mógł dowiedzieć się o Towarzystwie w pierwszych latach jego działalności, a więc zanim osiedlił się w Warszawie. Pretekst do takiego przypuszczenia dają związki F. K. M. Bohusza z Uniwersytetem Wileńskim (był członkiem honorowym) i jego profesurą. Jest to jednak tylko przypuszczenie, którego na obecnym etapie badań tematu nie udało się zweryfikować. Dostępne dane ze źródeł pierwotnych są w tej kwestii nieinformatywne.
F. K. M. Bohusz rozpoczął swoją karierę w Towarzystwie ze statusem członka przybranego. Kto rekomendował jego kandydaturę Towarzystwu – pozostaje pytaniem otwartym. Niewykluczone, że mógł to być wspomniany M. Poczobut, z którym F. K. M. Bohusz utrzymywał przyjacielskie stosunki. Mógł to być jednak również Tadeusz Czacki, jeden z najbardziej aktywnych pełnoprawnych członków Towarzystwa od samego jego założenia. Tadeusz Czacki, wizytując szkoły w guberniach kijowskiej, podolskiej i wołyńskiej w 1803 r., prawdopodobnie słyszał o F. K. M. Bohuszu i jego pracach. Należy również wziąć pod uwagę innego aktywnego członka Towarzystwa, biskupa wileńskiego Jana Nepomucena Kossakowskiego, którego jeszcze jako kleryka fascynowała uczoność F. K. M. Bohusza [fn: „Pamiętnik ks. Jana Nepomucena Kossakowskiego, biskupa wileńskiego (ur.1755–1808), ogłosił Józef Weyssenhoff ”, w: Biblioteka Warszawska. Pismo miesięczne poświęcone naukom, sztukom i sprawom społecznym. Rok 1895. T. II (Warszawa, 1895), s. 465.]. Są to jednak tylko przypuszczenia, których na obecnym etapie badań tematu nie da się uzasadnić dostępnymi danymi źródłowymi. Wiadomo jedynie, że F. K. M. Bohusz był jednym z jedenastu kandydatów na członków przybranych, przedstawionych na posiedzeniu Towarzystwa 21 października 1804 r. [fn: Protokół posiedzenia Towarzystwa z 21 października 1804 r., AGAD, zesp. 199, sygn. 59, s. 65; Kraushar, Towarzystwo Warszawskie Przyjaciół Nauk, 1800–1832, ks. 1, s. 270–271.]. Na posiedzeniu, które odbyło się miesiąc później, zatwierdzono kandydatury wszystkich pretendentów na członków przybranych, w tym F. K. M. Bohusza [fn: Protokół posiedzenia Towarzystwa z 4 listopada 1804 r., AGAD, zesp. 199, sygn. 59, s. 66; Kraushar, Towarzystwo Warszawskie Przyjaciół Nauk, ks. 1, s. 271.]. Zatem geneza współpracy F. K. M. Bohusza z Towarzystwem zbiegła się z jego przeniesieniem się na stałe do Warszawy.
F. K. M. Bohusz od samego początku wyróżniał się pilnym uczestnictwem w posiedzeniach Towarzystwa. Na przykład w latach 1805–1806 uczestniczył w nieco ponad połowie posiedzeń Towarzystwa (zarówno zwykłych, jak i zwoływanych w szczególnych przypadkach) – w 17 z 31 [fn: Księga protokołów posiedzeń ogólnych Towarzystwa z 4 listopada 1802 r. – 4 marca 1807 r., w: AGAD, zesp. 199, sygn. 59, s. 71–157.]. Biorąc pod uwagę, że jako członek przybrany Towarzystwa nie miał obowiązku uczestniczenia w posiedzeniach, frekwencja F. K. M. Bohusza, wynosząca prawie 55%, jest wysokim wskaźnikiem. Chętnie angażował się również w inne działania. Należy zaznaczyć, że pogłębianie tematów uważanych przez Towarzystwo za aktualne było obowiązkiem tylko pełnoprawnych członków. Od 1804 r. zaczęto wymagać, aby ci członkowie w ciągu sześciu lat przygotowali i przedstawili Towarzystwu przynajmniej jedną pracę [fn: Michalski, Z dziejów Towarzystwa Przyjaciół Nauk, s. 28.]. Od członków przybranych tego nie wymagano, jednak inicjatywy, jeśli się pojawiały, nie były tłumione, a wręcz przeciwnie. Przebieg wydarzeń wskazuje, że F. K. M. Bohusz przygotował studium o narodzie i języku litewskim jeszcze jako członek przybrany Towarzystwa [fn: [Franciszek Ksawery Michał Bohusz], O początkach narodu i języka litewskiego rozprawa przez Xawiera Bohusza Imperyalnego Wilenskiego Uniwersytetu członka honorowego, Towarzystwa Królewskiego Warszawskiego Przyjaciół Nauk członka czynnego, prałata katedry wilenskiey, orderu Sgo Stanisława kawalera napisana, a na publicznym posiedzeniu tegoż Towarzystwa Warszawskiego roku 1806 d. 12 grudnia czytana, teraz zaś, to iest 1808 roku wydrukowana, w Warszawie: w Drukarni Gazety Warszawskiey [1808], s. 207.] (zob. dalej). Recenzentami referatów czytanych na publicznych posiedzeniach Towarzystwa byli zazwyczaj wyznaczani pełnoprawni członkowie. Jednak F. K. M. Bohusz został włączony do procedur recenzowania jeszcze przed oficjalnym uznaniem jego pełnoprawnego członkostwa. Jedną z pierwszych prac przeznaczonych do oceny F. K. M. Bohuszowi był referat Aleksandra Antoniego Sapiehy, przewidziany do odczytania na publicznym posiedzeniu 13 grudnia 1806 r., dotyczący jego podróży [fn: Protokół posiedzenia Towarzystwa z 2 listopada 1806 r., AGAD, zesp. 199, sygn. 59, s. 152.]. W późniejszych latach F. K. M. Bohusz również wielokrotnie był wyznaczany do oceny prac napisanych przez członków Towarzystwa lub do niego przesłanych. Na przykład na początku października 1810 r. przekazano mu do recenzji pracę Andrzeja Masłowskiego (lub Macłowskiego) na temat budowy domów wiejskich [fn: Protokół posiedzenia Towarzystwa z 7 października 1810 r., AGAD, zesp. 199, sygn. 59, s. 236.]. F. K. M. Bohusz był jednym (prace zawsze oceniali dwaj recenzenci) z recenzentów referatu przedstawionego Towarzystwu na temat nowej metody produkcji cegieł [fn: Protokół posiedzenia Towarzystwa z 7 kwietnia 1811 r., AGAD, zesp. 199, sygn. 60, s. 17.]. Powyższe przykłady wskazują, że tematyka recenzowanych prac często wymagała od F. K. M. Bohusza nie tylko wiedzy z zakresu nauk humanistycznych czy teologii, którą zdobył w latach studiów. Przygotowane i opublikowane przez F. K. M. Bohusza prace również charakteryzują się różnorodnością tematyczną (zob. załącznik). Oceniając według dzisiejszych kryteriów, taka różnorodność tematyczna, szerokie spektrum zagadnień z różnych dziedzin nauki jednoznacznie nasuwa myśl o pracy amatorskiej. W historiografii do dziś dominuje twierdzenie, że F. K. M. Bohusz był dyletantem [fn: Zdaniem J. Michalskiego, F. K. M. Bohusz był jednym z najwybitniejszych członków Towarzystwa z kręgów duchowieństwa, jednak najczęściej był dyletantem, zob. Michalski, Z dziejów Towarzystwa Przyjaciół Nauk, s. 62.]. Biorąc pod uwagę, że jako osobowość wzrastał i dojrzewał w środowisku idei oświecenia, kiedy to zainteresowanie nauką, zdobywanie wiedzy z nauk przyrodniczych i ścisłych stało się modne, należy przypuszczać, że F. K. M. Bohusz również nie stronił od tych dziedzin. Jednym z argumentów uzasadniających takie przypuszczenie są opisy odwiedzonych ogrodów botanicznych i oceny kolekcji wystawianych urządzeń fizycznych w muzeach lub wyposażonych w nich gabinetów nauk przyrodniczych, zawarte w jego dziennikach podróży po Europie Zachodniej. Na przykład zbiory astronomii i matematyki, a także oranżeria, prezentowane w erfurckiej Kunstkamerze, zdaniem F. K. M. Bohusza, były warte zobaczenia przez cudzoziemca. Jednakże urządzony tam gabinet nauk przyrodniczych, choć doskonały, nie dorównywał temu z drezdeńskiej Kunstkamery [fn: Bohusz, Dzienniki podroży, s. 32–33.]. Skłonność F. K. M. Bohusza do interesowania się naukami przyrodniczymi ujawnia jego raport przedstawiony Uniwersytetowi Wileńskiemu na temat wizytowanych w 1803 r. szkół okręgu edukacyjnego wileńskiego. Podobnie jak inni wizytatorzy, miał obowiązek sprawdzić wiedzę uczniów ze wszystkich przedmiotów. Zalecenia F. K. M. Bohusza dla szkół w tym czasie pokazują, że potrafił nie tylko oceniać, ale także udzielać praktycznych porad z różnych dziedzin, np. jak prawidłowo używać przyrządów do pomiaru temperatury i ciśnienia lub jak uzyskać korzyści ekonomiczne z drzew owocowych uprawianych na działce należącej do szkoły. Niektóre szkoły przedstawiał jako wzór do naśladowania dla innych, np. sześcioletnią szkołę prowadzoną przez bernardynów w Trokach: tamtejszy nauczyciel fizyki, ks. Bonawentura Stankiewicz, który uczył w tym roku uczniów nauk przyrodniczych, w swoim założonym ogródku uczył dzieci praktycznego stosowania wiedzy botanicznej [fn: Raport Wizyty Generalney szkół […] odprawioney przez Wizytatora Generalnego szkół we trech guberniach. Grodzieńskiey, Mińskiey, Wileńskiey – Prałata i Kawalera Bohusza w roku 1803 dany Imperialnemu Uniwersitetowi Wileńskiemu, VUB RS, F13-184, s. 137–138.]. Tutaj należy przypomnieć, że F. K. M. Bohusz nie miał ambicji bycia naukowcem. Jego głównym celem było oświecanie szerokiej publiczności, pobudzanie zainteresowania nauką.
Należy zaznaczyć, że kwestia zabezpieczenia materialnego była jedną z najbardziej aktualnych w całej historii rozwoju Towarzystwa. Przez kilka pierwszych lat Towarzystwo finansowało swoją działalność z datków członków i sponsorów (opłata członkowska w wysokości 6 złotych polskich wprowadzona została dopiero w 1807 r.) [fn: Michalski, Z dziejów Towarzystwa Przyjaciół Nauk, s. 40; Danowska, Tadeusz Czacki 1765–1813 na pograniczu epok i ziem, s. 202.]. F. K. M. Bohusz wcześnie zaczął finansowo wspierać działalność Towarzystwa. Na posiedzeniu Towarzystwa 22 października 1807 r. oświadczył, że przeznacza 1000 dukatów pod warunkiem, że odsetki od tej sumy zostaną przeznaczone na nagrody dla uczestników organizowanych konkursów „za najlepsze prace dotyczące spraw krajowych” [fn: Protokół posiedzenia Towarzystwa z 3 października 1807 r., AGAD, zesp. 199, sygn. 59, s. 172; Kraushar, Towarzystwo Warszawskie Przyjaciół Nauk, ks. 2, t. 1, s. 64; Michalski, Z dziejów Towarzystwa Przyjaciół Nauk, s. 119.]. F. K. M. Bohusz zobowiązał się również do corocznego przekazywania Towarzystwu po 100 dukatów tak długo, jak długo Towarzystwo nie będzie miało stałego źródła finansowania [fn: Ibid.]. Przebieg wydarzeń pozwala stwierdzić, że wywiązał się z tego zobowiązania z nawiązką.
Finansowanie organizowanych przez Towarzystwo konkursów było jedną z najbardziej trwałych inwestycji F. K. M. Bohusza. Przeznaczając coroczne odsetki od znacznej sumy zapisanej Towarzystwu na organizację konkursów, zapewnił możliwość ich przeprowadzania również po swojej śmierci. Pod koniec lat 20. XIX w., realizując wolę testamentową, Towarzystwo podjęło decyzję o określeniu w regulaminie zasad organizacji konkursów i nagradzania zwycięzców na podstawie tych środków [fn: Projekt dotyczący prac konkursowych, 14 października 1827 r., AGAD, zesp. 199, sygn. 49, s. 8.]. W ten sposób F. K. M. Bohusz stał się założycielem funduszu konkursowego. Nie przepuszczał okazji, by wspierać również inne inicjatywy Towarzystwa. Na przykład, gdy Towarzystwo zdecydowało się założyć gabinet historii naturalnej, F. K. M. Bohusz był jednym z tych, którzy finansowo przyczynili się do jego powstania [fn: Kraushar, Towarzystwo Warszawskie Przyjaciół Nauk, ks. 2, t. 1, s. 64.]. Wpisał Towarzystwo również do swojego testamentu sporządzonego w 1811 r. [fn: „Testament ś. p. X. Xawerego Bohusza prałata wileńskiego”, w: Dzieje Dobroczynności Krajowey i Zagraniczney. T. 1 (Wilno: Typografia A. Marcinowskiego, 1820), s. 452–454.], wskazując, by w roku jego śmierci (zmarł 4 kwietnia 1820 r.) do corocznie przeznaczanych 1800 złotych polskich dodać taką samą sumę jako ostatnią ofiarę. Posiadane książki, słowami testatora, „skromną bibliotekę”, F. K. M. Bohusz również pozostawił Towarzystwu [fn: Protokół posiedzenia Towarzystwa z 16 kwietnia 1820 r., AGAD, zesp. 199, sygn. 59, s. 168; Testament ś. p. X. Xawerego Bohusza prałata wileńskiego, w: Dzieje Dobroczynności Krajowey i Zagraniczney, s. 452.].
Niewykluczone, że aktywne zaangażowanie F. K. M. Bohusza w różne działania Towarzystwa i udzielana przez niego pomoc finansowa przyczyniły się do tego, że został on stosunkowo szybko przeniesiony do grona pełnoprawnych członków. Na posiedzeniu Towarzystwa 4 października 1807 r. wysunięto kandydaturę F. K. M. Bohusza – znanego filantropa, jednego z najgorliwszych współpracowników Towarzystwa, autora wielu tekstów, w tym pracy o początkach narodu i języka litewskiego – na członka pełnoprawnego [fn: Protokół posiedzenia Towarzystwa z 4 października 1807 r., AGAD, zesp. 199, sygn. 59, s. 170.]. Na tzw. posiedzeniu wyborczym, które odbyło się miesiąc później, jednogłośnie wyrażono na to zgodę [fn: Protokół posiedzenia Towarzystwa z 16 grudnia 1807 r., AGAD, zesp. 199, sygn. 59, s. 180; Kraushar, Towarzystwo Warszawskie Przyjaciół Nauk, ks. 1, t. 1, s. 64. Zazwyczaj członkowie wszystkich kategorii Towarzystwa byli wybierani w tajnym głosowaniu. Kandydat musiał uzyskać co najmniej trzy czwarte głosów uczestników posiedzenia.]. Uzyskanie statusu pełnoprawnego członka zasadniczo nie zmieniło postawy F. K. M. Bohusza wobec Towarzystwa. Prezes Towarzystwa J. Albertrandi w sprawozdaniu z 1807 r., oceniając wyniki roczne, zwrócił uwagę, że przyjmując F. K. M. Bohusza do grona pełnoprawnych członków, Towarzystwo nic mu nie dodało, a raczej odjęło, ponieważ jeśli dotąd pracował na rzecz Towarzystwa z własnej woli, to teraz stało się to jego obowiązkiem jako pełnoprawnego członka [fn: Kraushar, Towarzystwo Warszawskie Przyjaciół Nauk, ks. 1, t. 1, s. 87.]. Gorliwość i oddanie F. K. M. Bohusza sprawom Towarzystwa zostały zauważone i docenione przez kolegów.
F. K. M. Bohusz wcześnie zdobył zaufanie członków Towarzystwa, zarówno zwykłych, jak i jego kierownictwa. Został poproszony o zastępstwo chorego J. Albertrandiego, który nie mógł przewodniczyć posiedzeniu 7 lutego 1808 r. [fn: Protokół posiedzenia Towarzystwa z 7 lutego 1810 r., AGAD, zesp. 199, sygn. 59, s. 183; Kraushar, Towarzystwo Warszawskie Przyjaciół Nauk, ks. 2, t. 1, s. 94.]. Kiedy wiosną 1809 r. Stanisław Staszic, kierujący Towarzystwem, z rozkazu władz był zmuszony na jakiś czas opuścić Warszawę, również jego zastąpił F. K. M. Bohusz [fn: Protokół posiedzenia Towarzystwa z 7 maja 1809 r., AGAD, zesp. 199, sygn. 59, s. 206; Kraushar, Towarzystwo Warszawskie Przyjaciół Nauk, ks. 2, t. 1, s. 179.]. Co prawda, pełnił te obowiązki tylko przez sześć tygodni i faktycznie przewodniczył tylko jednemu posiedzeniu, 7 maja [fn: Protokół posiedzenia Towarzystwa z 4 czerwca 1809 r., AGAD, zesp. 199, sygn. 59, s. 207.]. Autorytet F. K. M. Bohusza w Towarzystwie świadczy również pomysł zawieszenia jego portretu w założonym przez Towarzystwo gabinecie historii naturalnej [fn: Protokół posiedzenia Towarzystwa z lipca 1810 r., AGAD, zesp. 199, sygn. 59, s. 234; Kraushar, Towarzystwo Warszawskie Przyjaciół Nauk, ks. 2, t. 1, s. 237.]. Szacunek kolegów (za sprawą T. Czackiego członkowie Towarzystwa zwracali się do siebie „kolego”) F. K. M. Bohuszowi zdobyła nie tylko pomoc finansowa. Był szanowany również za gorliwość w realizacji celów Towarzystwa i za swoje prace.
Opublikowane prace
Towarzystwo od samego początku konsekwentnie wspierało badania historyczne, zwłaszcza dotyczące narodów słowiańskich. Przyjęto założenie, że język jest jednym z podstawowych narzędzi poznania przeszłości. Odpowiadało to ideom epoki oświecenia i koncepcji narodu sformułowanej przez Johanna Gottfrieda Herdera. J. Albertrandi, otwierając publiczne piąte posiedzenie Towarzystwa 5 maja 1803 r., podkreślił, że poznać początki historii narodów można nie tylko czytając starożytne pisma, ale także badając języki używane przez narody. Mówiąc słowami J. Albertrandiego, kto mógłby ustalić związki Niemców z odległymi narodami Wschodu, gdyby nie oczywiste podobieństwo języków? Zatem, według J. Albertrandiego, takie podejście stało się dla Towarzystwa bodźcem do zainteresowania się historią narodu litewskiego, tym bardziej że, mimo odmiennego pochodzenia, miał on wspólną Ojczyznę z narodem polskim [fn: J. X. Mowa, „Albertrandego przy zagajeniu posiedzenia dn. 5 maja 1803 r.”, w: Roczniki Towarzystwa Warszawskiego Przyjaciół Nauk. T. 2 (Warszawa: Drukarnia Księży Pijarów, 1803), s. 269–270.].
W literaturze na ten temat utrwaliła się opinia, że Towarzystwo zainteresowało się językiem litewskim z inicjatywy T. Czackiego [fn: Vincas Maciūnas, „Bohušo veikalas apie lietuvių kalbą”, w: Rinktiniai raštai (Vilnius: Lietuvių literatūros ir tautosakos institutas, 2003), s. 348–349; Michalski, Z dziejów Towarzystwa Przyjaciół Nauk, s. 207; Giedrius Subačius, Žemaičių bendrinės kalbos idėjos (Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998), s. 70–77 i in.]. Wielokrotnie cytowane przez badaczy dane ze źródeł pierwotnych na pierwszy rzut oka temu nie przeczą. Na przykład według danych z protokołu posiedzenia Towarzystwa z 2 grudnia 1802 r. uczestniczący w nim T. Czacki przyniósł słownik języka litewskiego Kristijonasa Gotlybasa Milkusa i gramatykę Gotfrydasa Ostermejerisa. Zwracając uwagę na znaczenie badań języka litewskiego, przedstawił swój plan prac, zapraszając biskupa wileńskiego J. N. Kossakowskiego do podjęcia się jego realizacji. T. Czacki zaproponował, by w sprawie danych o języku litewskim zwrócić się również do Szkoły Głównej Wileńskiej. Towarzystwo wyraziło na to zgodę [fn: Protokół posiedzenia Towarzystwa z 2 grudnia 1802 r., AGAD, zesp. 199, sygn. 59, s. 6.]. Nie wiadomo, jakie były (jeśli w ogóle były) punkty planu prac przedstawionego Towarzystwu przez T. Czackiego w tej sprawie. Dane z protokołów posiedzeń rady Uniwersytetu Wileńskiego pozwalają stwierdzić, że J. N. Kossakowski wypełnił zlecenie. Profesorowie uniwersytetu, zebrani na posiedzeniu rady 29 stycznia 1803 r., zostali zapoznani z listami J. N. Kossakowskiego z 25 grudnia 1802 r. i 8 stycznia 1803 r. oraz z prośbą prezesa Towarzystwa J. Albertrandiego o przedstawienie Towarzystwu informacji o języku litewskim i od razu na nią odpowiedzieli. Z profesorów uniwersytetu powołano sześcioosobowy komitet, któremu powierzono zainteresowanie się językiem litewskim i historią narodu nim mówiącego. Do komitetu należeli: Franciszek Narwojsz, Filip Golański, Stanisław Bonifacy Jundziłł, Ferdinand Szpitznagel, Szymon Malewski i Michał Szulc [fn: Protokół posiedzenia rady Uniwersytetu Wileńskiego z 29 stycznia 1803 r., LVIA, f. 721, ap. 1, b. 1169, s. 71; listy J. Albertrandiego i J. N. Kossakowskiego pisane do uniwersytetu w grudniu 1802 r. w sprawie danych o języku i narodzie litewskim zostały opublikowane przez V. Maciūnasa w latach 80. XX w.: Vincas Maciūnas, Iš susidomėjimo lietuvių kalba istorijos, s. 338–339, w: Rinktiniai raštai, 2003.]. Nie wiadomo, by ktokolwiek z nich wcześniej interesował się językiem litewskim. Należy zaznaczyć, że w tym roku tylko S. B. Jundziłł był pełnoprawnym członkiem Towarzystwa od 1801 r. [fn: Biogramy członków Towarzystwa, w: Alicja Kulecka, Małgorzata Osiecka, Dorota Zamojska, „…którzy nauki, cnotę, Ojczyznę kochają”, s. 272.] (P. Norvaiša zaangażował się w działalność Towarzystwa dopiero w 1803 r. [fn: Ibid., s. 232.]). Uniwersytet, co prawda nie podając jego składu osobowego, poinformował listownie o powołanym komitecie zarówno biskupa, jak i Towarzystwo [fn: Protokół posiedzenia Towarzystwa z 16 kwietnia 1803 r., AGAD, zesp. 199, sygn. 59, s. 21; list Uniwersytetu Wileńskiego z 17 lutego 1803 r. do biskupa J. N. Kossakowskiego, w: Vincas Maciūnas, Iš susidomėjimo lietuvių kalba istorijos, s. 339–340.]. Zgłoszono również, że komitet rozpoczął pracę od zapoznania się z gramatyką Ostermejerisa i słownikiem Milkusa [fn: „[…] Uniwersytet Wileński przedsięwziął iuż skuteczne środki do wyjaśnienia ięzyka litewskiego zalecił oraz sprawdzenie grammatyki ięzyka tego przez Ostermyera napisaney i dykcyonarz przez Mielcke sporządzonego”, Protokół posiedzenia Towarzystwa z 26 kwietnia 1803 r., AGAD, zesp. 199, sygn. 59, s. 23.]. Wraz z tą informacją doniesienia Towarzystwa z uniwersytetu na temat działalności komitetu kończą się. W odczytanym na początku 1805 r. sprawozdaniu z czteroletniej działalności Towarzystwa, na podstawie informacji przesłanych przez uniwersytet w pierwszej połowie 1803 r. i otrzymanych od J. N. Kossakowskiego, stwierdzono, że Uniwersytet Wileński rozpoczął gromadzenie danych o narodzie i języku litewskim [fn: Sprawozdanie prezesa Towarzystwa J. Albertrandiego z 20 stycznia 1805 r. na temat czteroletniej działalności Towarzystwa, AGAD, zesp. 199, sygn. 59, s. 104.]. Nie wiadomo (jeśli były) o innych pracach komitetu powołanego przez uniwersytet w 1803 r., w dokumentach Towarzystwa się one nie odzwierciedlają. W literaturze na ten temat od połowy XIX w. figuruje odnaleziona wśród dokumentów T. Czackiego odręczna 27-punktowa notatka o języku litewskim, która do tej pory była bezspornie uważana za rezultat pracy komitetu powołanego na uniwersytecie. Twierdzi się, że Towarzystwo było rozczarowane danymi o narodzie i języku litewskim, zebranymi przez profesorów uniwersytetu i uogólnionymi w notatce, dlatego powierzyło to zadanie F. K. M. Bohuszowi [fn: Zob. Michalski, Z dziejów Towarzystwa Przyjaciół Nauk, s. 207; Petras Jonikas, Lietuvių kalba ir tauta amžių būvyje (Chicago: Lituanistikos instituto leidykla, 1987), s. 65; Giedrius Subačius, Žemaičių bendrinės kalbos idėjos, s. 77. Co prawda G. Subačius, choć nie zaprzecza, że było takie zlecenie Towarzystwa dla F. K. M. Bohusza, to jednak fakt ten ocenia bardziej umiarkowanie, twierdząc, że „<…> podczas dyskusji na posiedzeniu Towarzystwa mogła narodzić się myśl, aby powierzyć Ksaweremu Boguszowi przygotowanie jeszcze bardziej szczegółowego i lepiej uargumentowanego referatu na ten sam temat”.]. Pretekst do zakwestionowania utrwalonej w historiografii opinii o proweniencji notatki daje treść jej preambuły. Tutaj napisano, że T. Czacki przekazał ją Towarzystwu [fn: Priorytet włączenia notatki do obiegu naukowego należy do polskiego historyka literatury Michała Wiszniewskiego. Na niej opierał się również Władysław Dropiowski, zob. Michał Wiszniewski, Historya literatury polskiej (Kraków: w Drukarni Uniwersyteckiej Nakładem Autora, 1844). T. 6, s. 411–412.; Władysław Dropiowski, „Pierwsze ślady zajęcia się twórczością ludową w literaturze polskie XIX w. (1800–1818)”, w: Sprawozdanie Dyrektora c. k. Wyższego Gimnazyum w Rzeszowie za rok szkolny 1900 (Rzeszów: nakładem Funduszu Naukowego z drukarni J. A. Pelara), s. 27–28. Tekst notatki opublikowali Pranciškus Augustaitis i Vincas Maciūnas we wcześniej cytowanych dziełach. „O lit[ewskim] języku”, w: Franciszek Augustaitis, Pierwiastki litewskie we wczesnym romantyzmie polskim (Kraków: Nakładem Autora Drukarnia Uniwersytetu Jagiellońskiego, 1911), s. 44–46; „O lit[ewskim] języku”, w: Pr[anciškus] Augustaitis, Lietuvybės elementai lenkų romantizme (Vilnius: „Vilniečio” leidinys, 1921), s. 33–34; „O lit[ewski]m języku”, w: Vincas Maciūnas, Iš susidomėjimo lietuvių kalba istorijos, s. 340–341.] jako rezultat pracy komitetu powołanego na Uniwersytecie Wileńskim w 1803 r. Okoliczność, że notatka o takiej treści nie została jak dotąd odnaleziona wśród zachowanych dokumentów Towarzystwa, wcale nie oznacza, że nie została ona wtedy przekazana. W tym konkretnym przypadku znacznie ważniejsze jest zwrócenie uwagi na skład komitetu, który sporządził notatkę, wskazany w preambule. Napisano, że do komitetu należało pięć osób: T. Czacki, P. Golański, S. Malewski, Józef Mickiewicz i M. Szulc [fn: „W Wilnie Deputacia złożona z X. Mickiewicza, Golańskiego, Malewskiego i Szulca na żądanie Warsz: Towarzystwa 20 Grudnja 1804 R: zemną będąc okazała”. Cytowano z transkrypcji dokumentu podanej przez Augustaitisa, zob. „O lit[ewskim] języku”, w: Augustaitis, Pierwiastki litewskie we wczesnym romantizmie polskim, s. 44. „O lit[ewskim] języku”, w: Augustaitis, Lietuvybės elementai, s. 33.]. Oczywiste jest, że ten ostatni komitet jest nie tylko o jednego członka mniejszy niż ten powołany na Uniwersytecie Wileńskim w styczniu 1803 r., ale różni się również jego składem osobowym. Bardzo możliwe, że notatka sporządzona ręką T. Czackiego, wprowadzona do obiegu naukowego w połowie XIX w., ma niewiele lub nic wspólnego z działalnością komitetu powołanego na Uniwersytecie Wileńskim w 1803 r. Do uzasadnienia tego przypuszczenia potrzebne byłyby szersze badania.
W liście z 1808 r. do Adama Kazimierza Czartoryskiego [fn: Oryginał listu nieznany. List w całości opublikował Ludwik Dębicki w pierwszym tomie „Biblioteki Warszawskiej” w 1884 r., zob. Ludwik Dębicki, „Pierwsi oryentaliści i archeologowie polscy”, w: Biblioteka Warszawska. T. 1, s. 381–382 (Warszawa: w Drukarni Józefa Bergera, 1884); powtórzone w Ludwik Dębicki, Puławy (1762–1830). Monografia z życia towarzyskiego, politycznego i literackiego (Lwów, 1887). T. 3. W niniejszym artykule opieram się dalej na publikacji listu w „Bibliotece Warszawskiej”. List był wielokrotnie cytowany przez badaczy. Chyba najdokładniej analizował go V. Maciūnas, zob. Maciūnas, Bohušo veikalas apie lietuvių kalbą, s. 349, 351 i in.; Maciūnas, Iš susidomėjimo lietuvių kalba istorijos, s. 329 i in.] F. K. M. Bohusz szczegółowo omówił genezę studium o narodzie i języku litewskim. Stwierdził, że historią narodu i językiem litewskim zainteresował się jeszcze mieszkając w Wilnie [fn: Ibid.]. Miały temu posłużyć również obowiązki generalnego wizytatora szkół okręgu edukacyjnego wileńskiego w 1803 r. „Przed kilku laty, wizytując szkoły, przemierzając wzdłuż i wszerz całą Litwę, już wtedy interesowałem się, czy gdziekolwiek nie znajdę jakiegoś pomnika, jakiegoś rękopisu, wreszcie jakiegoś litewskiego dokumentu” [fn: Dębicki, Pierwsi oryentaliści i archeologowie polscy, s. 381.]. Wobec Uniwersytetu Wileńskiego, podobnie zresztą jak wobec kapituły katedralnej wileńskiej, F. K. M. Bohusz był sceptyczny. Twierdził, że z góry wiedział, iż nie otrzyma żadnych potrzebnych mu informacji od tych instytucji. W cytowanym liście F. K. M. Bohusza do A. K. Czartoryskiego nie ma mowy o wcześniej omawianej odręcznej notatce T. Czackiego o języku litewskim, ani o roli samego T. Czackiego w historii danych o narodzie i języku litewskim. Czy F. K. M. Bohusz nie wiedział o inicjatywach T. Czackiego, czy też miał inne powody, aby A. K. Czartoryskiemu ani słowem o nich nie wspomnieć, pozostaje bez odpowiedzi. W cytowanym liście F. K. M. Bohusza nie ma również wzmianki o poleceniu Towarzystwa, aby podjął się napisania pracy na ten temat.
F. K. M. Bohusz przedstawił swoją pracę – referat o języku i narodzie litewskim – Towarzystwu na zwyczajnym posiedzeniu 20 marca 1806 r. [fn: Protokół posiedzenia Towarzystwa z 20 kwietnia 1806 r., AGAD, zesp. 199, sygn. 59, s. 138.]. Nie było to typowe – prace przedstawione Towarzystwu były najpierw czytane i oceniane przez wyznaczonych recenzentów. Po wysłuchaniu referatu F. K. M. Bohusza przez uczestników posiedzenia tego dnia, postanowiono, że autor przedstawi go recenzentom. W protokole posiedzenia nie odnotowano, aby F. K. M. Bohusz sprzeciwiał się temu, jednak recenzentów wówczas nie wyznaczono. Później podjęto decyzję, że ocena uczestników posiedzenia jest równoznaczna z recenzowaniem referatu, tzn. postanowiono uznać, że zwykła procedura rozpatrzenia została przeprowadzona [fn: Protokół posiedzenia Towarzystwa z 11 maja 1806 r., AGAD, zesp. 199, sygn. 59, s. 142.]. Nie było już przeszkód, by F. K. M. Bohusz odczytał swój referat na publicznym posiedzeniu Towarzystwa w pierwszej połowie 1806 r. Jednak zbliżając się do dnia publicznego posiedzenia, okazało się, że zachorował [fn: Zastąpił go S. Staszic, którego referat o podróżach został zatwierdzony przez Towarzystwo z żalem, że nie dorównuje on w najmniejszym stopniu temu przygotowanemu przez F. K. M. Bohusza, zob. Protokół posiedzenia Towarzystwa z 16 maja 1806 r., w: AGAD, zesp. 199, sygn. 59, s. 143.], więc odczytanie zostało przełożone na publiczne posiedzenie w drugiej połowie 1806 r. [fn: Protokół posiedzenia Towarzystwa z 1 czerwca 1806 r., AGAD, zesp. 199, sygn. 59, s. 145.]. To ostatnie planowano w tym roku na sobotę, 13 grudnia [fn: Protokół posiedzenia Towarzystwa z 2 listopada 1806 r., AGAD, zesp. 199, sygn. 59, s. 152. Kilka lat później referat F. K. M. Bohusza o narodzie i języku litewskim został wydrukowany w drukarni Gazety Warszawskiej jako osobna publikacja. Na stronie tytułowej wydrukowanego studium podano datę 12 grudnia, która zazwyczaj jest podawana (zob. załącznik, publikacja 2).]. Nie wiadomo, jak referat został przyjęty przez szerszą publiczność. Po raz pierwszy został on wydany jako osobna publikacja w 1808 r. (zob. załącznik, publikacja 2). Dwa lata później, w 1810 r., referat został opublikowany w jednym z tomów rocznika Towarzystwa (zob. załącznik, publikacja 3). We wstępie do wydrukowanego studium F. K. M. Bohusz twierdzi, że przygotował je, wykonując wolę Towarzystwa [fn: [Franciszek Ksawery Michał Bohusz], O początkach narodu i języka litewskiego, s. 5. W języku litewskim zob. Ksaveras Bogušas, „Traktatas apie lietuvių tautos ir kalbos pradžią”, w: Lietuvos literatūros antologija 1795–1831. T. 2, red. Brigita Speičytė (Vilnius: Lietuvių literatūros ir tautosakos institutas, 2016), s. 203 [studium F. K. M. Bohusza przetłumaczyła Brigita Speičytė].]. Zobowiązania F. K. M. Bohusza do przygotowania pracy na ten temat nie odnaleziono w dokumentach Towarzystwa. Niewykluczone, że to właśnie ukierunkowanie Towarzystwa na badania historii narodów i języków skłoniło F. K. M. Bohusza do osobistego wkładu w te działania.
Nie wiadomo, jak referat F. K. M. Bohusza został przyjęty przez uczestników publicznego posiedzenia. Według G. Subačiusa, publiczność Towarzystwa „musiała być przychylna prelegentowi, aby ten po prostu zademonstrował swoją znajomość języka litewskiego” [fn: Subacius, Žemaičių bendrinės kalbos idėjos, s. 78.]. Wydrukowane studium zostało od razu zauważone – przede wszystkim ze względu na nowe podejście do języka litewskiego. Sam F. K. M. Bohusz twierdził w tej pracy, że dowiódł, iż język litewski jest wystarczająco rozwinięty i wcale nie jest tylko językiem chłopskim [fn: Dębicki, Pierwsi orientaliści i archeologowie polscy, s. 382.]. W literaturze na ten temat słusznie podkreśla się, że myśl o języku litewskim jako bogatym i rozwiniętym, a więc języku pisanym, wzbudziła zainteresowanie współczesnych [fn: Jonikas, Lietuvių kalba ir tauta amžių būvyje, s. 167 i n.; Olaf Krysowski, „Archeologia mowy. Język jako świadectwo dziejów Litwy w rozprawie Franciszka Ksawerego Bohusza O początkach narodu litewskiego”, w: Pod znakiem orła i pogoni. Polsko-Litewskie związki naukowe i kulturowe w dziejach Uniwersytetu Wileńskiego: zbiór studiów, pod red. Ireny Fedorowicz i in. (Vilnius: Vilnius University Press, 2021), s. 139–156.]. Teorię pochodzenia narodu litewskiego przedstawioną przez F. K. M. Bohusza jako jeden z pierwszych skrytykował wówczas nikomu nieznany Joachim Lelewel, który, jak się okazało, studiując na Uniwersytecie Wileńskim, zgłębiał historię narodu litewskiego, zwłaszcza jego genezę, i opublikował swoje badania w osobnej książce [fn: [Joachim Lelewel], Rzut oka na dawnosc litewskich narodow i związki ich z Herulami: dołączony Opisu północney Europy w księdze XXII. 8. Ammiana Marcellina wykład przeciw Naruszewiczowi przez J. Lelewela Mazura (Wilno, nakładem autora), 1808.]. Głos J. Lelewela nie został jednak wówczas usłyszany. Współcześni dawali priorytet interpretacjom F. K. M. Bohusza. Dzięki tej pracy F. K. M. Bohusz w znaczący sposób przyczynił się do rozwoju priorytetowych kierunków działalności Towarzystwa i zyskał wśród współczesnych miano znawcy historii i języka litewskiego.
F. K. M. Bohusz, jako mecenas konkursów prac naukowych organizowanych przez Towarzystwo (jak wspomniano wcześniej), otrzymał prawo do proponowania tematów konkursowych [fn: Protokół posiedzenia Towarzystwa z 22 października 1807 r., AGAD, zesp. 199, sygn. 59, s. 172.]. Pierwszym zaproponowanym przez niego tematem były chałupy chłopskie na terenie Księstwa Warszawskiego (z jakich materiałów i jak je budowano, jakie metody ocieplania stosowano, jakie materiały należałoby stosować w celu ochrony przed pożarami itd.), którą przedstawił do rozważenia na posiedzeniu Towarzystwa wraz ze zwięzłym wstępem [fn: Protokół posiedzenia Towarzystwa z 7 grudnia 1807 r., AGAD, zesp. 199, sygn. 59, s. 179; Michalski, Z dziejów Towarzystwa Przyjaciół Nauk, s. 120.]. Po włączeniu proponowanego tematu do listy tematów konkursowych przewidziano, że autor, który przedstawi najbardziej wyczerpującą odpowiedź na postawione pytania, zostanie nagrodzony medalem o wartości 50 dukatów. Towarzystwo otrzymało na ten temat 9 prac, jednak żadna z nich nie została uznana za godną nagrody [fn: Adnotacja o pracach konkursowych, b.d., AGAD, zesp. 199, sygn. 49, s. 19.]. Decyzją Towarzystwa, opracowanie nadesłanych prac na ten temat i wygłoszenie referatu na publicznym posiedzeniu powierzono samemu F. K. M. Bohuszowi [fn: Protokół posiedzenia Towarzystwa z 1 kwietnia 1810 r., AGAD, zesp. 199, sygn. 59, s. 227.]. Referat odczytany w lipcu 1810 r. został rok później wydany jako osobna broszura, a w 1816 r. wydrukowany w jednym z tomów rocznika wydawanego przez Towarzystwo (zob. załącznik, publikacje 2, 7). Prace F. K. M. Bohusza, przygotowane i wydane na zlecenie Towarzystwa, często były również wynikiem jego własnych pomysłów. Należy zaznaczyć, że referaty F. K. M. Bohusza, przygotowane jako członka Towarzystwa i odczytane na publicznych posiedzeniach, były wydawane zarówno jako osobne publikacje, jak i publikowane w roczniku Towarzystwa (1808–1820), często z kilkuletnią przerwą (zob. załącznik). Potrzeba by specjalnego badania, aby rzetelnie odpowiedzieć na pytanie, czy jest to wyjątek, czy też taka zasada była stosowana również wobec innych członków Towarzystwa, a także aby ustalić, czy F. K. M. Bohusz poprawiał prace drukowane po raz drugi. Teksty różnych wydań studium F. K. M. Bohusza o narodzie i języku litewskim są identyczne pod względem treści, różnią się jedynie drobnymi poprawkami redakcyjnymi lub błędami korektorskimi. Na przykład w wydaniu z 1808 r. słowo „przemówić” użyte w jednym zdaniu zostało poprawione na „mówić” w tekście wydrukowanym w 1810 r. [fn: „wstydzę się publicznie przemówić tym ięzykiem” (wydanie 1808 r., s. 3); „wstydzę się publicznie mówić tym ięzykiem” (wydanie 1810 r., s. 150).]. Pozwala to stwierdzić, że autor nie widział potrzeby korygowania studium wydanego w 1808 r. W historiografii zwrócono uwagę, że F. K. M. Bohusz uzupełnił tekst referatu z 1806 r. przed jego oddaniem do druku. Jednym z argumentów za tym twierdzeniem są odniesienia do dzieł wydanych po 1806 r. V. Maciūnas już pod koniec lat trzydziestych XX w. zwrócił uwagę, że w wersji drukowanej F. K. M. Bohusz „cytuje wydane w 1807 r. dzieło Conrada Malte-Bruna Tableau de la Pologne ancienne et moderne” [fn: Maciūnas, Bohušo veikalas apie lietuvių kalbą, s. 349; [Conrad Malte-Brun], Tableau de la Pologne ancienne et moderne, par Malte-Brun (Paris: chez Henri Tardieu et ches H. Nicolle et comp., 1807).]. Tekst referatu odczytanego na publicznym posiedzeniu Towarzystwa w grudniu 1806 r., podobnie jak ten odczytany po raz pierwszy na zwyczajnym posiedzeniu Towarzystwa w kwietniu tego samego roku, nie jest obecnie znany badaczom, więc niemożliwe jest ustalenie, w jakim stopniu treść opublikowanej wersji tekstu różniła się od wersji drukowanej.
Z wykonaniem bezpośrednich zleceń otrzymanych od Towarzystwa częściowo wiążą się teksty F. K. M. Bohusza zaliczane do kategorii pro memorabilia, dotyczące M. Poczobuta-Odlanickiego, Joachima Chreptowicza i Antoniego Tyzenhauza (zob. załącznik, publikacje 8, 11, 14). Te ostatnie zostały napisane kontynuując tradycję Towarzystwa upamiętniania zmarłych wybitnych członków. Biorąc pod uwagę, że Towarzystwo Krółewskie Gospodarczo-Rolnicze zostało założone w 1810 r. z inicjatywy członków Towarzystwa [fn: Aleksander Rembowski, „Towarzystwo Królewskie Gospodarczo-Rolnicze w Księstwie Warszawskim z roku 1810”, w: Biblioteka Warszawska. Pismo miesięczne, poświęcone naukom, sztukom i sprawom społecznym. Rok 1901, T. 2 (Warszawa: W drukarni Józefa Sikorskiego, 1901), s. 118–146.], artykuł F. K. M. Bohusza poświęcony historii rolnictwa litewskiego (zob. załącznik, publikacja 6) należy ocenić jako dążenie do realizacji celów Towarzystwa.
Inicjatywa F. K. M. Bohusza wkładu w deklarowane przez Towarzystwo dążenia do kształcenia i oświecania społeczeństwa ujawnia się również w historii tłumaczenia Kodeksu Napoleona. Po utworzeniu Księstwa Warszawskiego z ziem Królestwa Prus w 1807 r. na mocy pokoju w Tylży i wejściu w nim w życie Kodeksu Napoleona, pojawiła się praktyczna konieczność posiadania tego dokumentu w języku polskim. Feliks Łubieński, minister sprawiedliwości nowo utworzonego państwa, połączonego unią personalną z Królestwem Saksonii, członek przybrany Towarzystwa, zaproponował Towarzystwu podjęcie się tłumaczenia [fn: Protokół posiedzenia Towarzystwa z 22 października 1807 r., AGAD, zesp. 199, sygn. 59, s. 172; Władysław Smoleński, Spory o przekład polski kodeksu Napoleona, w: Władysław Smoleński, Studja historyczne (Warszawa-Kraków-Lublin etc.: Nakład Gebethnera i Wolffa, 1925), s. 232.]. Wkrótce, 1 listopada 1807 r., powołano siedmioosobowy komitet redakcyjny (F. K. M. Bohusz był jednym z jego członków) [fn: Protokół posiedzenia Towarzystwa z 1 listopada 1807 r., AGAD, zesp. 199, sygn. 59, s. 174; Smoleński, Spory o przekład polski kodeksu Napoleona, s. 232.]. Obowiązkiem komitetu było porządkowanie i redagowanie tłumaczenia. Tłumaczenie Kodeksu powierzono Franciszkowi Ksaweremu Szaniawskiemu, którego F. Łubieński, jeszcze jako dyrektor Wydziału Sprawiedliwości Komisji Rządzącej (ministrem mianowany od 4 października 1807 r.), zobowiązał do tego [fn: Smoleński, Spory o przekład polski kodeksu Napoleona, s. 232.]. Tłumaczenie dwóch pierwszych ksiąg Kodeksu ukazało się już w 1807 r., trzeciej księgi – w 1808 r. Prawdopodobnie jako członek komitetu redakcyjnego F. K. M. Bohusz miał możliwość zapoznania się z tekstem tłumaczenia jeszcze przed oddaniem go do druku. Nie ma podstaw, aby twierdzić, że wątpił w umiejętności F. K. Szaniawskiego jako tłumacza. Wydanie Kodeksu przetłumaczonego przez F. K. Szaniawskiego było powtarzane w 1808 i 1809 r. Rozwój wydarzeń pokazuje, że powtarzające się wydania tłumaczenia Kodeksu nie przeszkodziły F. K. M. Bohuszowi w podjęciu się własnego tłumaczenia. Brak danych, aby informował on Towarzystwo o swoich zamiarach, nie wiadomo również, czy omawiał to z F. Łubieńskim. Kodeks Napoleona przetłumaczony przez F. K. M. Bohusza na język polski ujrzał światło dzienne w 1810 r. (zob. załącznik), czyli w tym samym roku, w którym przygotowywano już czwarte wydanie tłumaczenia F. K. Szaniawskiego [fn: List F. K. M. Bohusza z 4 kwietnia 1811 r. do F. Łubieńskiego, w: Smoleński, Spory o przekład polski kodeksu Napoleona, s. 237–238.]. F. K. M. Bohusz poinformował ministra F. Łubieńskiego o zamiarze wydrukowania tłumaczenia Kodeksu, który nie sprzeciwił się temu [fn: Ibid.]. Tłumaczenie F. K. M. Bohusza spotkało się z ostrą krytyką F. K. Szaniawskiego zaraz po jego wydrukowaniu. Sporządzając listę, jego zdaniem, błędnie przetłumaczonych terminów i pojęć F. K. M. Bohusza, F. K. Szaniawski przesłał ją ministrowi [fn: List Szaniawskiego z 2 stycznia 1811 r. do F. Łubieńskiego, w: Władysław Smoleński, Spory o przekład polski kodeksu Napoleona, s. 233–234.]. Ten ostatni przesłał ją do sądów, prosząc o wyrażenie opinii. Po otrzymaniu niezwykle krytycznej oceny tłumaczenia F. K. M. Bohusza przez asesora trybunału cywilnego departamentu płockiego, F. Łubieński stanął po stronie F. K. Szaniawskiego [fn: Smoleński, Spory o przekład polski kodeksu Napoleona, s. 237.]. Z cytowanego listu F. K. M. Bohusza z 1811 r. do ministra wynika, że po rozpoczęciu fali krytyki z wydanych 1000 egzemplarzy Kodeksu przetłumaczonego przez F. K. M. Bohusza sprzedano zaledwie 50 egzemplarzy. Cały nakład trafił na makulaturę. F. K. M. Bohusz, który chciał służyć krajowi swoimi umiejętnościami (pokrył również koszty wydania), został nie tylko oskarżony o złe tłumaczenie, ale także poniósł znaczne straty materialne [fn: List F. K. M. Bohusza z 4 kwietnia 1811 r. do F. Łubieńskiego, w: Smoleński, Spory o przekład polski kodeksu Napoleona, s. 237–238.]. Nie wiadomo, aby Towarzystwo próbowało rozwiązać konflikt dotyczący tłumaczeń między F. K. Szaniawskim a F. K. M. Bohuszem. Dalszy przebieg wydarzeń pokazuje, że F. K. M. Bohusz tym czynem nie zraził sobie Towarzystwa. Choć tłumaczenie F. K. Szaniawskiego doczekało się siódmego wydania w 1829 r. [fn: Smoleński, Spory o przekład polski kodeksu Napoleona, s. 238.], to jednak tylko częściowo spełniło oczekiwania, ponieważ nigdy nie zostało uznane za oficjalne. Sądy Księstwa Warszawskiego posługiwały się oryginałem [fn: Magdalena Wismont, Ewa Woźniak, „Dziwiętnastowieczne tłumaczenia Kodeksu Napoleona wobec tradycji polskiej terminologii prawnej”, w: Prace Językoznawcze, 2020. T. XXII/4, s. 256.]. Wysiłki F. K. M. Bohusza, by swoją pracą i posiadaną wiedzą służyć dobru wspólnemu i przyczyniać się do realizacji celów Towarzystwa, tym razem nie zostały zrozumiane przez współczesnych.
Wnioski
Towarzystwo Przyjaciół Nauk, działające w Warszawie w latach 1800–1832 i stawiające sobie za cel kształcenie i oświecanie społeczeństwa poprzez rozpowszechnianie wiedzy naukowej, gromadziło w tym celu naukowców z różnych dziedzin oraz ówczesną inteligencję. W jego działalność włączali się lub z własnej inicjatywy angażowali się również obywatele dawnego Wielkiego Księstwa Litewskiego – profesorowie Uniwersytetu Wileńskiego, przedstawiciele duchowieństwa. Członkostwo F. K. M. Bohusza w Towarzystwie rozpoczęło się od statusu członka przybranego, gdy przeniósł się do Warszawy, i obejmuje okres 1804–1820, czyli ostatnie lata jego życia. Aktywne zaangażowanie F. K. M. Bohusza w działalność Towarzystwa przyczyniło się do tego, że stosunkowo szybko został wybrany pełnoprawnym członkiem (w 1806 r.).
Ukierunkowanie Towarzystwa na badania historii narodów i języków, a także podkreślanie znaczenia tej dziedziny badań, stało się dla F. K. M. Bohusza bodźcem do włączenia się w nie poprzez przygotowanie studium o narodzie i języku litewskim (1808 r.). Według danych ze strony tytułowej książki, studium zostało opracowane na podstawie referatu, który F. K. M. Bohusz odczytał na publicznym posiedzeniu Towarzystwa (12 grudnia 1806 r.). Ustalono, że F. K. M. Bohusz po raz pierwszy odczytał referat o narodzie i języku litewskim na zwyczajnym posiedzeniu Towarzystwa 20 marca 1806 r. Nie udało się znaleźć danych, które uzasadniałyby historiograficzne twierdzenie, że napisał tę pracę na zlecenie Towarzystwa. Niewykluczone, że intelektualne środowisko Towarzystwa, ukierunkowane na promowanie badań historii narodów i języków, a także podkreślanie znaczenia takich badań, stało się dla F. K. M. Bohusza bodźcem do osobistego wkładu w nie i w ten sposób realizacji celów stawianych przez Towarzystwo.
Na obecnym etapie badań nad tematem nie ma podstaw, aby twierdzić, że F. K. M. Bohusz, pisząc studium o narodzie i języku litewskim, współpracował z T. Czackim lub ze społecznością akademicką Uniwersytetu Wileńskiego. Przeprowadzone badanie stanowi podstawę do ponownego rozważenia wkładu Uniwersytetu Wileńskiego w zbieranie danych o narodzie i języku litewskim. Niewykluczone, że rola T. Czackiego była znacznie większa niż dotychczas sądzono.
Szeroki zakres obszarów działalności Towarzystwa, w które F. K. M. Bohusz był zaangażowany – od uczestnictwa w posiedzeniach, recenzowania prac, organizowania konkursów po pisanie i publikowanie własnych tekstów – stanowi wystarczającą podstawę do zaliczenia F. K. M. Bohusza do najaktywniejszych członków w pierwszych dwóch dekadach jego działalności. Hojne finansowanie działalności Towarzystwa przyniosło F. K. M. Bohuszowi miano mecenasa i przyczyniło się do okazywanego mu wyjątkowego szacunku. Prace F. K. M. Bohusza, przygotowane i opublikowane w pierwszych dziesięcioleciach XIX w. (łącznie piętnaście publikacji, w tym trzy – powtórne wydania) są bez wyjątku inspirowane intelektualnym środowiskiem Towarzystwa.
Załącznik
Prace Franciszka Ksawerego Michała Bohusza, opracowane i opublikowane w latach życia w Warszawie (1804–1820)
1. Dodatek przez Xawiera Michała Bohusza do Książki pod tytułem: Poprawa Błędów w ustney i pisaney mowie polskiey przez Onufrego Kopczynskiego napisaney. Warszawa: w Drukarni Gazety Warszawskiey, 1808, 63 s. http://pbc.gda.pl/publication/36775; http://www.pbc.gda.pl/dlibra/docmetadata?id=44162.
2. O początkach narodu i języka litewskiego rozprawa przez Xawiera Bohusza Imperyalnego Wilenskiego Uniwersytetu członka honorowego, Towarzystwa Królewskiego Warszawskiego Przyjaciół Nauk członka czynnego, prałata katedry wilenskiey, orderu Sgo Stanisława kawalera napisana, a na publicznym posiedzeniu tegoż Towarzystwa Warszawskiego roku 1806 d. 12 grudnia czytana, teraz zaś, to iest 1808 roku wydrukowana, w Warszawie: w Drukarni Gazety Warszawskiey [1808], 207 s. http://jbc.bj.uj.edu.pl/publication/302171/content. Vienas iš 4 LMAVB fonduose esančių egz. – su dedikacija pirmame priešlapyje „Byrutės knįginyrziai paveda M. D. Silvestravirzia“.
3. „Rozprawa O początkach Narodu i ięzyka litewskiego / przez Xawiera Bohusza Imperyalnego Wileńskiego Uniwersytetu członka honorowego, Towarzystwa Krółewskiego Warszawskiego Przyiaciół Nauk, członka czynnego, Prałata Katedry Wileńskiey, orderu Sgo Stanisława kawalera napisana, a na publicznym posiedzeniu tegoż Towarzystwa Warszawskiego roku 1806 d. 12 Grudnia czytana“. In Roczniki Towarzystwa Warszawskiego Przyiaciół Nauk. T. VI, 148–291. Warszawa: w Drukarni Xięży Piarów, 1810. https://jbc.bj.uj.edu.pl/publication/505098.
4. Kodex Napoleona Xięstwu Warszawskiemu, Artykułem 69tym Ustawy Konstytucyjney Roku 1807. dnia 22. Lipca za Prawo Cywilne podany. Z niektóremi odmianami na Seymie Warszawskim w Roku 1809 od Nayiaśnieyszego Pana szczęśliwie nam panuiacego Frederyka Augusta Dekretem Roku tegoż 1809 dnia 18 marca potwierdzonemi. Przekładania Xawiera Michała Bohusza, Prałata Katedry Wilenskiey, Królewskiego Warszawskiego Towarzystwa Przyiaciół Nauk Członka Czynnego, Imperyalnego Wilenskiego Uniwersytetu Członka Honorowego, Sędziego Pokoju w Wydziale Czwartym Miasta, i Powiatu Warszawskiego, Kawalera Orderu Świętego Stanisława. Z przyłączeniem: Słowniczka wyrazów pewnych Polskich odpowiadających Francuzkim: Tablicy odległości od Stołecznego Miasta Warszawy Miast Departamentowych, tudzież odległości Miasta Powiatowych od Miasta Departamentowego tymczasowe tymczasowie obrachowaney, póki Urzędowa niewyidzie, Tablicy ogolney Tytułow, Działow, i Oddziałow; nakoniec Tablicy materii w tey Księdze Prawa znayduiacych się, w Warszawie w Drukarni Wiktora Dąbrowskiego, Roku 1810, str. 268 + str. 32 s. n. http://mbc.cyfrowemazowsze.pl/publication/1166.
5. O budowli wlościańskiey trwałey, ciepłey, tanney, od ognia bespieczney i do Kraiu naszego przystosowaney dziełko z umieszczeniem w nim rozbioru Rozpraw odpowiednych w tymże przedmioce przesłanych Królewsko Warszawskiemu Towarzystwu Przyjaciół Nauk przez Xawiera Michała Bohusza prałata Wileńskiego, Imperyalnego Wileńskiego Uniwersytetu członka honorowego, Królewskich Towarzystw w Warszawie, Przyiaciół Nauk i Gospodarskiego członka czynnego, sędziego pokoiu w Wydziale IV miasta i powiatu Warszawy, orderu S. Stanisława kawalera napisana i z woli tegoż Królewskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk do druku podana, w Warszawie: w Drukarni Sukcessorek Zawadzkich, 1811, 63 s. Egz. LMAVB sygn. L-19/2-361.
6. „Krótka wiadomość o rolnictwie litewskim“. In Dziennik Gospodarczo-Rolniczy. [Warszawa]: Dziennik Towarzystwa Królewskiego Rolniczego [1812], Nr. 1, s. 1–21 (straipsnis pasirašytas tiktai pavarde, be vardų ir titulų. Nurodyta data – dnia 18 kwietnia 1812). http://ebuw.uw.edu.pl/dlibra/publication?id=104393.
7. „O budowie włościańskiey do kraiu naszego przystosowaney. Rzecz wyięta z odpowiednich rozpraw za zapytanie Królewskiego Warszawskiego Towarzystwa Przyiaciół Nauk, przez Xawiera Michała Bohusza, Członka czynnego tegoż Towarzystwa, i czytana na publicznem posiedzeniu roku 1810 miesiąca lipca dnia 16go“. In Roczniki Towarzystwa Królewskiego Warszawskiego Przyiaciół Nauk. T. IX. 59–97. Warszawa: w Drukarni Xięży Piarów, 1816. https://jbc.bj.uj.edu.pl/publication/505098.
8. „Życie literackie X. Marcina Poczobuta przez X. Michała Xawiera Bohusza, prałata wileńskiego: czytane na posiedzeniu publicznem Towarzystwa Królewskiego Warszawskiego Przyjaciół Nauk, dnia 2 stycznia roku 1812“. In Roczniki Towarzystwa Królewskiego Warszawskiego Przyiaciół Nauk. T. IX, 405–419. Warszawa: w Drukarni Xięży Piarów, 1816. https://jbc.bj.uj.edu.pl/publication/505098.
9. Zdanie sprawy Przez Michała Xawiera Bohusza prałata, o próbie uczynioney w Wilanowie co do nowego sposobu budowania: na posiedzeniu publicznem Towarzystwa Kr[ólewskiego] Warszawsk[iego] Przyiaciół Nauk, dnia 30 Kwietnia roku, 1811. In Roczniki Towarzystwa Królewskiego Warszawskiego Przyiaciół Nauk. T. IX, 258–262. Warszawa: w Drukarni Xięży Piarów, 1816. https://jbc.bj.uj.edu.pl/publication/505098.
10. Zdanie sprawy przez Michała Xawiera Bohusza prałata, o próbie uczynioney w Wilanowie co do nowego sposobu budowania (z cegły surowej) na posiedzeniu publicznem Towarzystwa Kr. Warszawskiego Przyiaciół Nauk dnia 30 kwietnia roku 1811 [czytana] [s.a., s.l.], 16 s. (egz. de visu nepatikrinta; pasak Karolio Estreicherio, atskiru leidinuku išleistas Draugijos metraštyje spausdinto teksto atspaudas buvęs Krokuvos Jogailaičių universiteto, Varšuvos universiteto ir Kurniko bibliotekose, žr. Karol Estreicher, Bibliografia polska XIX stulecia. T. II, wyd. drugie, s. 428. Kraków: Nakładem Uniwersytetu Jagiellońskiego, 1961.
11. „Pochwała pogrzebowa JW. Joachima hrabi Chreptowicza: czytana na posiedzeniu publicznem Towarzystwa Królewskiego Warszawskiego Przyjaciół Nauk, dnia 2 maia 1815 roku, przez X. prałata Xawerego Bohusza“. In Roczniki Towarzystwa Królewskiego Warszawskiego Przyiaciół Nauk. T. X, 456–475. Warszawa: w Drukarni Xięży Piarów, 1817. https://jbc.bj.uj.edu.pl/publication/505098.
12. Proźba za ubogiemi do żebractwa przywiedzionemi, aby ich nie zamykano / przez Xaw. Mich. Bohusza prałata Wileń., Siędziego Pokoiu i t. d. i t. d. Warszawa: w Drukarni Gazety Warszawskiey, 1817, 56 s. http://ebuw.uw.edu.pl/dlibra/docmetadata?id=2766.
13. „Odpowiedź na odezwę Bezimiennego w Dzienniku Wileńskim na miesiąc Wrzesień umieszczoną (O początkach narodu Litewskiego)“. In Pamiętnik Warszawski czyli Dziennik Nauk i Umiejętności, Rok 3. T. IX, grudzień 1817, 466–476.
14. „Spominka o Antonim Tyzenhauzie dla J. U. Niemcewicza napisana przez X. Xawerego Bohusza w Warszawie w miesiącu wrześniu 1819 r.“ In Tygodnik Wileński, 1820. T. 9, Nr. 161, dn, 1 kwietnia 1820 r., 225–249.
15. Spominka o Antonim Tyzenhauzie. Dla J. U. Niemcewicza napisane przez X. Bohusza [s.a., s.l.], 31 s. (egz. de visu nepatikrinta, pasak K. Estreicherio, atskiru leidinuku išleistas Draugijos metraštyje spausdinto teksto atspaudas buvęs Krokuvos Jogailaičių universiteto bibliotekos fonduose). In Karol Estreicher, Bibliografia polska XIX stulecia. T. II, wyd. drugie. Kraków: Nakładem Uniwersytetu Jagiellońskiego, 1961, 428 s.
LITERATURA I ŹRÓDŁA DRUKOWANE.
1. Augustaitis, Franciszek. Pierwiastki litewskie we wczesnym romantyzmie polskim. Kraków: nakładem Autora Drukarnia Uniwersytetu Jagiell[ońskiego], 1911.
2. Augustaitis, Pranciškus. „Prelatas Bohušas ir jojo veikalas O początkach narodu i języka litewskiego“. Draugija 62 (1912): 113–118.
3. Augustaitis, Pr[anciškus]. Lietuvybės elementai lenkų romantizme. Vilnius: „Vilniečio“ leidinys, 1921.
4. Biržiška, Vaclovas. „Pranciškus Ksaveras Mykolas Bagužis“. In Aleksandrynas. T. 2, 162–168. Chicago: Lituanistikos institutas, 1963; antrasis (fotografuotas) leidimas – Vilnius: Lietuvos kultūros fondas, 1990.
5. Bohusz, Franciszek Ksawery. Dzienniki podroży. Wstęp i opracowanie Filip Wolański [seria], Peregrinationes Sarmatarum. Vol. III. Przewodniczący serii Bogdan Rok, Kraków-Wrocław: Księgarnia Akademicka, 2014.
6. Chmaj, Ludwik. „Franciszek Ksawery Michał Bohusz. Jego życie i działalność wychowawcze (1746–1820)“. Wilno, 1941, czystopis tesktu wraz z przypisami i załącznikiem. In Archiwum Polskiej Akademii Nauk, zesp. Materiały Ludwika Chmaja, sygn. III-76, j. 14.
7. Danowska, Ewa. Tadeusz Czacki 1765–1813 na pograniczu epok i ziem. Kraków: Polska Akademia Umiejętności, 2006.
8. Dębicki, Ludwik. „Pierwsi oryentaliści i archeologowie polscy“. In Biblioteka Warszawska. Pismo miesięczne poświęcone naukom, sztukom i sprawom społecznym. Rok 1884. T. 1, 363–384. Warszawa: w Drukarni Józefa Bergena, 1884.
9. Puławy (1762–1830). Monografia z życia towarzyskiego, politycznego i literackiego. T. 3. Lwów: nakładem Księgarni Gubrynowicza i Schmidta, 1887.
10. Dropiowski, Władysław. „Pierwsze ślady zajęcia się twórczością ludową w literaturze polskie XIX w. (1800–1818)“. In Sprawozdanie Dyrektora c.k. Wyższego Gimnazyum w Rzeszowie za rok szkolny 1900, 14–44. Rzeszów: nakładem Funduszu Naukowego z drukarni J. A. Pelara.
11. Jonikas, Petras. Lietuvių kalba ir tauta amžių būvyje. Chicago: Lituanistikos instituto leidykla, 1987.
12. Jurjevyczius, Stanislovas. Pranciškus Ksaveras Bagužas. Apszvieta 12 (1893): 773–778.
13. [Kossakowski, Jan Nepomucen]. „Pamiętnik ks. Jana Nepomucena Kossakowskiego, biskupa wileńskiego (ur.1755–1808), ogłosił Józef Weyssenhoff “. In Biblioteka Warszawska. Pismo miesięczne poświęcone naukom, sztukom i sprawom społecznym. Rok 1895. T. 2, 454–474. Warszawa: w Drukarni Józefa Sikorskiego, 1895.
14. Kościałkowski, Stanisław. Antoni Tyzenhauz. T. 2. Londyn: Wydawnictwo Społeczności Akademickiej Uniwersytetu Stefana Batorego w Londynie, 1971.
15. Kraushar, Aleksander. Towarzystwo Warszawskie Przyjaciół Nauk 1800–1832; monografia historyczna osnuta na źródłach archiwalnych. Ks. 1, Czasy pruskie, 1800–1807. Kraków-Warszawa: G. Gebethner i Spółka – Gebethner i Wolff, 1900.
16. Towarzystwo Warszawskie Przyjaciół Nauk 1800–1832; monografia historyczna osnuta na źródłach archiwalnych. Ks. 2, Czasy Księstwa Warszawskiego, 1807–1815. T. 1–2, Kraków-Warszawa: G. Gebethner i Spółka – Gebethner i Wolff, 1901–1902.
17. Towarzystwo Warszawskie Przyjaciół Nauk 1800–1832; monografia historyczna osnuta na źródłach archiwalnych. Ks. 3, Czasy Królestwa Kongresowego: czterolecie pierwsze: 1816–1820, Kraków-Warszawa: G. Gebethner i Spółka – Gebethner i Wolff, 1902.
18. Towarzystwo Warszawskie Przyjaciół Nauk 1800–1832; monografia historyczna osnuta na źródłach archiwalnych. Ks. 3, Czasy Królestwa Kongresowego: czterolecie drugie: 1820–1824, Kraków-Warszawa: G. Gebethner i Spółka – Gebethner i Wolff, 1904.
19. Krysowski, Olaf. „Archeologia mowy. Język jako świadectwo dziejów Litwy w rozprawie Franciszka Ksawerego Bohusza O początkach narodu litewskiego“. In Pod znakiem orła i pogoni. Polsko-Litewskie związki naukowe i kulturowe w dziejach Uniwersytetu Wileńskiego: zbiór studiów, 139–156. Pod red. Ireny Fedorowicz i inn. Vilnius: Vilnius University Press, 2021.
20. „Królewskie Towarszystwo Przyjaciół Nauk“. In Archiwum Główne Akt Dawnych [AGAD], zesp. 199, sygn. 49, 59, 60.
21. Kudzinowski, Czesław. „Bohusz, pierwszy lituanista polski“. In Sprawozdania Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, 1 (1952), 52–53. Poznań, 1954.
22. Kulecka, Alicja, Małgorzata Osiecka, Dorota Zamojska. „…którzy nauki, cnotę, Ojczyznę kochają“. Znani i nieznani członkowie Towarzystwa Królewskiego Warszawskiego Przyjaciół Nauk. W dwusetną rocznicę powstania Towarzystwa. Warszawa: Archiwum PAN, AGAD, 2000.
23. [Lelewel, Joachim]. Rzut oka na dawnosc litewskich narodow i związki ich z Herulami: dolączony Opisu połnocney Europy w księdze XXII. 8. Ammiana Marcellina wykład przeciw Naruszewiczowi przez J. Lelewela. Mazura, Wilno, nakładem autora, 1808.
24. Lietuvos literatūros antologija 1795–1831. T. 2. Sudarė Brigita Speičytė. Vilnius: Lietuvių literatūros ir tautosakos institutas, 2016.
25. Lukšienė, Meilė. Lietuvos švietimo istorijos bruožai XIX a. pirmojoje pusėje. Kaunas: Šviesa, 1970.
26. Demokratinė ugdymo mintis Lietuvoje: XVIII a. antroji – XIX a. pirmoji pusė. Vilnius: Mokslas, 1985.
27. Maciūnas, Vincas. Lituanistinis sąjūdis XIX amžiaus pradžioje. Vilnius: Petro ofsetas, 1997 (antras fotografuotas leidimas).
28. „Bohušo veikalas apie lietuvių kalbą“. In Rinktiniai raštai, 347–356. Vilnius: Lietuvių literatūros ir tautosakos institutas, 2003,
29. „Iš susidomėjimo lietuvių kalbos istorija“. In Rinktiniai raštai, 324–341. Vilnius: Lietuvių literatūros ir tautosakos institutas, 2003.
30. Michalski, Jerzy. Z dziejów Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Warszawa: Nakładem Towarzystwa Naukowego Warszawskiego z zasiłku Ministerstwa Szkolnictwa Wyższego, 1953.
31. Mościcki, Henryk. „Bohusz Ksawery Michał“. In Polski Słownik Biograficzny, 229–230. Kraków: Drukarnia Uniwersytetu Jagiellońskiego pod zarządem Józefa Filipowskiego, 1936.
32. Pawlikowska, Wioletta. „Wileńska kapituła katedralna w zapisie źródłowym. Część pierwsza: Ksawery Franciszek Michał Bohusz, Mamert Herburt z Fulsztyna, Jan Kurczewski – regestratorzy protokołów z posiedzeń kapituły“. In Lituano-Slavica Posnaniensia, Studia Historica. T. 12, 110–118. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 2007.
33. Prašmantaitė, Aldona. „Pranciškaus Ksavero Mykolo Bohušo SJ bažnytinės karjeros bruožai“. In Lietuvos Didžioji Kunigaikštystė. Personalijos. Idėjos. Refleksijos, XVIII amžiaus studijos. T. 6, 117–135. Sudarė Ramunė Šmigelskytė-Stukienė. Vilnius, 2020.
34. Rembowski, Aleksander. „Towarszystwo Królewskie Gospodarczo-Rolnicze w Księstwie Warszawskim z roku 1810“. In Biblioteka Warszawska. Pismo miesięczne, poświęcone naukom, sztukom i sprawom społecznym. Rok 1901. T. 2, 118–146. Warszawa: W drukarni Józefa Sikorskiego, 1901.
35. Roczniki Towarzystwa Przyjaciół Nauk. T. 1–21, 1802–1831.
36. Skarbek, Fryderyk [Florian]. Wspomnienie o Warszawskim Towarzystwie Przyjaciół Nauk. Kraków: Drukarnia C.K. Uniwersytetu Jagiellońskiego, 1860.
37. Smoleński, Władysław. „Spory o przekład polski kodeksu Napoleona“. In Władysław Smoleński, Studja historyczne, 232–238. Warszawa-Kraków-Lublin etc.: Nakład Gebethnera i Wolffa, 1925.
38. Suchodolski, Bogdan. Rola Towarzystwa Warszawskiego Przyjaciół Nauk w rozwoju kultury umysłowej w Polsce. Warszawa: Nakładem Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, 1951.
39. „Summaryiny wypis z protokołów Kapituły Kathedralney Wileńskiey od r. 1501 do r. 1783 Pazdziernika 22, przez i.w. Xawierego Bohusza Prałata Kantora Kathedry Wileńskiey uczyniony“. In Описанiе рукописнаго отдъления Виленской Публичной Библiотеки, 52–144. Выпускъ Первый, Вильна, 1895.
40. Subačius, Giedrius. Žemaičių bendrinės kalbos idėjos. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998.
41. „Testament ś. p. X. Xawerego Bohusza prałata wileńskiego“. In Dzieje Dobroczynności Krajowey i Zagraniczney. T. 1, 452–454. Wilno: Typografia A. Marcinowskiego, 1820.
42. „Ustawy Towarzystwa Warszawskiego Przyjaciół Nauk z 1802 r.“. In Дмитрiй Цвътаев. Царь Василiй Шуйскiй и мъста погребенiя его вь Польшъ, том II, книга вторая. Варшава: Типогафiя Варшавскаго Учебнаго Округа, 1902, с. CLXXI–CLXXVIII.
43. Wismont, Magdalena ir Ewa Woźniak. „Dziewiętnastowieczne tłumaczenia Kodeksu Napoleona wobec tradycji polskiej terminologii prawnej“. In Prace językoznawcze, 2020. T. XXII/4, 253–263.
44. Wiszniewski, Michał. Historya literatury polskiej. T. 6. Kraków: w Drukarni Uniwersyteckiej Nakładem Autora, 1844.