Darius Petkūnas
Liturgia jako czynnik zachowania tożsamości narodowej Litwinów i Prusów w Księstwie Pruskim w XVI wieku
ABSTRAKT. Reformacja, wskazując na konieczność odprawiania liturgii w języku ojczystym, otworzyła narodom Księstwa Pruskiego możliwość usankcjonowania używania ich języków ojczystych w kościele i szkole. Z możliwości tej natychmiast skorzystali polscy i litewscy mieszkańcy Prus, którzy przetłumaczyli najważniejsze teksty liturgiczne na swoje języki i zaczęli w nich sprawować Msze oraz odprawiać inne obrzędy liturgiczne. Stając się językami Kościoła, zostały one uznane za języki mniejszości w kraju. W artykule postawiono tezę, że brak tekstów liturgicznych w języku pruskim oraz księży znających ten język był jedną z głównych przyczyn, dla których używanie języka pruskiego nie zostało w Księstwie usankcjonowane. Chociaż reformacja zachęcała do używania języka ojczystego podczas Mszy i innych obrzędów, liturgia w parafiach pruskich nadal była odprawiana wyłącznie w języku niemieckim. Dlatego w odniesieniu do Prusów reformacja nie tylko nie przyczyniła się do wzmocnienia tożsamości narodowej, ale wręcz przeciwnie, jeszcze bardziej przyspieszyła proces germanizacji narodu pruskiego.
SŁOWA KLUCZOWE: Kościół luterański; liturgia; Msza; agenda; język pruski.
Jednym z głównych dążeń reformacji było sprawowanie Mszy i odprawianie innych obrzędów liturgicznych w języku zrozumiałym dla ludu. Ten, w owym czasie radykalnie brzmiący, cel został utrwalony w 1530 r. w Wyznaniu augsburskim, którego artykuł XXIV głosił: „U nas się Mszy z największą czcią dochowuje i używa. Zachowuje się też prawie wszystkie zwykłe obrzędy, z tym wyjątkiem, że do łacińskich śpiewów gdzieniegdzie przydano niemieckie, które dodano dla pouczenia ludu. Gdyż w istocie na to głównie obrzędy są potrzebne, by nauczały niedouczonych” [fn: Augsburgo tikėjimo išpažinimas. Augsburgo išpažinimo apologija, Kaunas: Aušra, 2009, s. 37 (§ XXIV).].
Chociaż Marcin Luter podkreślał znaczenie języka ojczystego we Mszy, najpierw zreformował Mszę łacińską (Formula missae, 1523 r.), a dopiero w 1526 r. przygotował porządek Mszy niemieckiej (Deutsche Messe). Ten ostatni został wprowadzony w uczęszczanym przez mieszczan kościele Mariackim w Wittenberdze.
Jeszcze przed ukazaniem się w 1526 r. porządku Mszy niemieckiej Lutra, części Mszy łacińskiej w około dwudziestu niemieckich kościołach terytorialnych były śpiewane lub czytane w języku niemieckim, a radykalny Tomasz Müntzer w 1524 r. w Strasburgu opracował porządek Mszy, z którego język łaciński został całkowicie usunięty [fn: Luther D. Reed, The Lutheran Liturgy, Philadelphia: Muhlenberg Press, 1947, s. 74–75.]. Wśród tych, którzy wcześnie zaczęli sprawować Msze w języku ojczystym, był Kościół pruski, jednak w odróżnieniu od innych niemieckich kościołów terytorialnych, musiał on stosować tę zasadę również wobec ludności nieniemieckiej – przyznać prawo Polakom, Litwinom i Prusom do odprawiania obrzędów w ich językach ojczystych.
Treść i okoliczności powstawania pism z okresu reformacji, opublikowanych w językach bałtyckich, były przedmiotem badań znawców dawnego piśmiennictwa, historyków i językoznawców. Wszyscy oni jednomyślnie zgadzają się, że reformacja otworzyła narodom możliwość tworzenia piśmiennictwa w ich własnych językach i że ta zasada reformacji pomogła narodowi litewskiemu w Prusach bronić swojej tożsamości. Mimo to zasada ta, która otworzyła drogę do rozwoju piśmiennictwa bałtyckiego, jest często opisywana w sposób niewystarczający, poprzez stwierdzenie, że reformacja postawiła wymóg „wyjaśniania Pisma Świętego i nauczania prawd wiary w języku ojczystym” [fn: Albertas Juška, Mažosios Lietuvos Bažnyčia XVI–XX amžiuje, Klaipėda: Klaipėdos universiteto leidykla, 1997, s. 19.]. Taki związek reformacji z językiem ojczystym nie jest ścisły. Średniowieczny Kościół rzymski, którego sakralnym językiem liturgii była łacina, również wymagał głoszenia Słowa Bożego i katechizowania narodów w ich językach ojczystych. Rozporządzenia biskupie i protokoły synodalne ujawniają, że takie samo stanowisko w średniowieczu Kościół rzymski zajmował również w Prusach, ponieważ i w państwie zakonnym wymagano, aby kazania i podstawy katechezy („Ojcze nasz”, „Zdrowaś Maryjo” i „Wierzę”) były przekazywane w języku ojczystym [fn: Uchwałą synodu pomezańskiego z 1411 r. nakazano księżom uczyć się języka swoich parafian. Protokoły synodu sambijskiego z 1427 r. głosiły, że „każdej niedzieli »Ojcze nasz«, »Zdrowaś Maryjo« oraz »Wierzę« ma być odmawiane parafianom, a zwłaszcza Prusom, w ich własnym języku”. Zob. [Heinrich Friedrich Jacobson], Geschichte der Quellen des katholischen Kirchenrechts der Provinzen Preussen und Posen: mit Urkunden und Regesten. – Geschichte der Quellen des Kirchenrechts des Preussischen Staats, mit Urkunden und Regesten von Dr. Heinrich Friedrich Jacobson, d. 1: Die Provinzen Preussen und Posen, t. 1: Das katholische Kirchenrecht, Königsberg: Bornträger, 1837, s. 47, 52; Vytautas Mažiulis, par., Prūsų kalbos paminklai, t. 1, Vilnius: Mokslas, 1966, s. 23. Księża zakonni lekceważąco podchodzili do katechizacji Prusów i innych mieszkańców kraju, nie uczyli się języków miejscowej ludności. Wiadomości o tym dotarły w 1435 r. na sobór w Bazylei, który nakazał diecezji sambijskiej zatroszczyć się o księży znających język miejscowej ludności (Vytautas Mažiulis, par., op. cit., s. 22–23). Diecezja warmińska również dążyła do tego, by Prusowie rozumieli kazania i uczyli się podstawowych prawd wiary w swoim języku ojczystym. W 1449 r. synod diecezjalny postanowił zapewnić parafiom pruskich księży, a w razie ich braku – tłumaczy. Uchwały synodu pomezańskiego z 1480 r. głosiły, że „Ojcze nasz”, „Zdrowaś Maryjo” i „Wierzę” należy czytać Prusom i Polakom w ich językach. Znajomość prawd wiary sprawdzali wizytatorzy parafialni. W XV w. instrukcje wizytacji parafii pomezańskich nakazywały sprawdzać, czy Prusowie, Niemcy i Polacy znają pacierze niedzielne i świąteczne ([Heinrich Friedrich Jacobson], op. cit., s. 42, 51, 77), a statut diecezji warmińskiej z 1516 r. powtórzył, że przy księżach mają być tłumacze (Vytautas Mažiulis, par., op. cit., s. 23).]. Reformacja luterańska otworzyła możliwość nie tyle wyjaśniania prawd wiary, ile odprawiania obrzędów i ceremonii liturgicznych w języku ojczystym tam, gdzie niewykształcony lud nie rozumiał łaciny, ponieważ „obrzędy są potrzebne przede wszystkim, by nauczać niedouczonych” [fn: „[…] u nas też zachowuje się łacińskie czytania i modlitwy. Ponieważ jednak ceremonie powinny być odprawiane zarówno po to, by uczyć lud Pisma, jak i po to, by upomniany słowem uwierzył, począł się bać i modlić, gdyż takie właśnie są cele ceremonii, zachowujemy język łaciński ze względu na tych, którzy go znają i rozumieją, uzupełniając go pieśniami niemieckimi, aby i lud miał się czego uczyć i aby budziło to w nim wiarę i bojaźń […]. W istocie nigdzie nie napisano ani nie przedstawiono, że słuchanie niezrozumiałych czytań jest dla ludzi pożyteczne, że ceremonie są pożyteczne nie dlatego, że pouczają lub upominają, ale ex opere operato, dlatego, że są odprawiane, że są oglądane”. Augsburgo tikėjimo išpažinimas. Augsburgo išpažinimo apologija, s. 37, 240 (§ XXIV [XII]).].
W niniejszym artykule analizowany jest liturgiczny aspekt piśmiennictwa XVI wieku. Jego celem jest ustalenie, w jakim stopniu teksty te mogły posłużyć wprowadzeniu języka ojczystego do Mszy i innych obrzędów liturgicznych. Stanie się języka językiem liturgii miało istotne znaczenie dla losu danego narodu. Dopiero po ugruntowaniu swojego języka we Mszy, dana grupa narodowa mogła dążyć do usankcjonowania jego użycia na poziomie państwowym i w ten sposób bronić swojej tożsamości narodowej.
Liturgiczną treść XVI-wiecznego piśmiennictwa litewskiego badał Guido Michelini. W swoich badaniach autor ustalił źródła tekstów liturgiczno-hymnologicznych Marcina Mażwida i Jana Bretkuna, a także wskazał, które księgi liturgiczne wywarły największy wpływ na ich powstanie [fn: Dla tego tematu istotne są prace Guido Micheliniego: Guido Michelini, Martyno Mažvydo raštai ir jų šaltiniai, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 2000; Jonas Bretkūnas, Giesmes duchaunas ir kitos 1589 metų liturginės knygos tekstai ir šaltiniai, parengė Guido Michelini, Vilnius: Baltos lankos, 2001.]. Kwestię obrzędów w języku ojczystym w Prusach omówiła Ingė Lukšaitė [fn: Ingė Lukšaitė omówiła tę kwestię w monografii: Ingė Lukšaitė, Reformacija Lietuvos Didžiojoje Kunigaikštystėje ir Mažojoje Lietuvoje. XVI a. trečias dešimtmetis – XVII a. pirmas dešimtmetis, Vilnius: Baltos lankos, 1999, s. 88–241. Z punktu widzenia porównawczego istotna jest praca: Ingė Lukšaitė, Lietuvių kalba reformaciniame judėjime XVII a., (Acta historica lituanica, t. 5), Vilnius, 1970.]. W swoich pracach analizowała ona kontekst publikacji pierwszych ksiąg, zauważając, że były one przeznaczone nie tylko do szerzenia luteranizmu, ale niektóre z nich przygotowano w celu włączenia języka ojczystego do obrzędów. Autorka badała, co na ten temat głosiły rozporządzenia kościelne i agendy, nie poruszyła jednak liturgicznej treści tych ksiąg, nie omówiła, w jaki sposób publikowano w nich porządki liturgiczne ani jak poszczególne ich elementy były stosowane w praktyce. Teksty w języku pruskim badał Vytautas Mažiulis w dwutomowym dziele Prūsų kalbos paminklai [fn: Vytautas Mažiulis, par., Prūsų kalbos paminklai, t. 1, 1966, t. 2, 1981, Vilnius: Mokslas.]. Autor przypomniał ich źródła, przeprowadził analizę lingwistyczną tekstu oraz zbadał historyczny kontekst publikacji ksiąg.
Liturgiczną treść tekstów z XVI w. w językach litewskim i pruskim oraz ich praktyczne zastosowanie we Mszy i innych obrzędach badał również autor niniejszego artykułu [fn: Darius Petkūnas, Rytų Prūsijos liuteronų liturginė tradicija ir lietuviškoji jos raiška Reformacijos ir Donelaičio laikų agendose, Klaipėda: Klaipėdos universiteto leidykla, 2012; Idem, „Gotfrydo Ostermejerio 1775 metų agenda – paskutinė unikali Prūsijos Karalystės lietuvių evangelikų liuteronų liturginė knyga“, in: Senoji Lietuvos literatūra, kn. 41: Gotfrydo Ostermejerio lituanistinio paveldo tyrimai, d. 1, Vilnius: Lietuvių literatūros ir tautosakos institutas, 2016, s. 115–134.]. Ten aspekt tematu jest szczególnie obiecujący. W XVI–XVII w. nie było agend w językach bałtyckich, dlatego taka analiza pozwala ustalić, czy teksty te były wystarczające do ugruntowania języka ojczystego w nabożeństwach i innych obrzędach. Niewykorzystanie tej możliwości reformacji oznaczało dla danego narodu w niemieckim kontekście nie zachętę do zachowania tożsamości, lecz przeciwnie – przyczyniło się do jego denacjonalizacji. W XVI w. w Prusach język łaciński we Mszy i innych obrzędach był zastępowany przez język niemiecki, dlatego niewykorzystanie tej szansy przez daną grupę narodową kraju jeszcze bardziej przyspieszyło jej germanizację.
Polscy księża w Prusach przetłumaczyli na swój język ojczysty główne pruskie agendy, dlatego w artykule jedynie zwięźle omówiono najważniejsze z ich ksiąg liturgicznych. Główna uwaga skupiona jest na analizie treści tekstów liturgicznych przygotowanych w językach litewskim i pruskim. Teksty te miały służyć jako alternatywa dla niemieckich agend pruskich. Ich treść pozwala ustalić, czy były one wystarczające do usankcjonowania użycia języka ojczystego w kraju, w którym dominowali Niemcy.
1. KWESTIA JĘZYKA OJCZYSTEGO W REFORMOWANIU OBRZĘDÓW LITURGICZNYCH
Pierwsze rozporządzenia, w których nakazano odprawianie obrzędów liturgicznych w języku ojczystym, zostały ogłoszone na początku reformacji. Pod wpływem teologa z Wittenbergi, Johannesa Briesmanna, który przybył do Królewca w 1523 r., biskup sambijski Georg von Polentz wydał 28 stycznia 1524 r. zarządzenie, w którym nakazał odprawianie obrzędów chrztu w języku niemieckim, ponieważ „podczas chrztu w języku łacińskim lud nie rozumie ani istoty samego Chrztu, ani egzorcyzmu”. Ewangelia i obietnice Boże mają być głoszone w języku ojczystym. W nim również mają być udzielane sakramenty, gdyż tylko w ten sposób lud zrozumie ich istotę i płynącą z nich korzyść. W rozporządzeniu ogłoszono również: „Mając do czynienia z innymi występującymi językami, jak litewski i pruski, zatroszczyliśmy się, z pomocą Chrystusa, aby i im nie zabrakło łaski chrześcijańskiej”. Zarządzenie Polentza było pierwszym dokumentem, w którym uznano prawo Litwinów i Prusów do języka ojczystego w obrzędach liturgicznych [fn: D. Martin Luthers Werke. Kritische Gesammtausgabe, t. 15, Weimar: Hermann Böhlaus Nachfolger, 1899, s. 147–148.].
Podobne stanowisko zajął biskup diecezji pomezańskiej, obejmującej ludność niemieckojęzyczną i polskojęzyczną, Erhard von Queis który w tym samym 1524 roku ogłosił szerszy program reform kościelnych – Themata episcopi Risenburgensis. Nakazał w nim odprawiać liturgię Chrztu, śpiewać pieśni i odmawiać modlitwy w języku niemieckim, „aby każdy mógł zrozumieć, co jest śpiewane, o co się modli lub co jest czynione” [fn: Paul Tschackert, Urkundenbuch zur Reformationsgeschichte des Herzogthums Preußen, t. 2, Urkunden, d. 2: 1523–1541, (Publicationen aus den K. Preussischen Staatsarchiven, t. 44), Leipzig: Hirzel, 1890, s. 101; Die evangelischen Kirchenordnungen des XVI. Jahrhunderts, herausgegeben von Dr. jur. Emil Sehling, t. 4: Das Herzogthum Preussen. Polen. Die ehemals polnischen Landestheile des Königreichs Preussen. Das Herzogthum Pommern, Leipzig: Reisland, 1911, s. 29–30.].
Reformy liturgiczne w Prusach rozpoczęto 10 grudnia 1525 roku, gdy stany pruskie (landtag) zatwierdziły statuty kościelne – Artickel der Ceremonien. Oficjalnie usankcjonowano w nich używanie języka niemieckiego we Mszy i innych obrzędach. W parafiach wiejskich, gdzie lud nie znał łaciny, liturgia miała być odprawiana wyłącznie w języku niemieckim. W miastach, gdzie było wystarczająco dużo ludzi wykształconych, Msze miały być sprawowane w językach niemieckim i łacińskim. Statuty jasno określały, które części liturgii należało wykonywać w jednym lub drugim języku [fn: Artickel der Ceremonien und anderen Kirchen Ordnung, Königsberg, 1526, l. Aij sq.; Die evangelischen Kirchenordnungen, s. 32–33.].
Prusy były państwem wielonarodowym, dlatego przy reformowaniu obrzędów pojawiło się pytanie, na jakie języki należy je tłumaczyć. We wspomnianym zarządzeniu z 28 stycznia 1524 r. biskup Polentz napomknął, że sakrament Chrztu powinien być udzielany Litwinom, Prusom i Sarmatom (Polakom z Mazur) w ich językach, i obiecał zająć się tym w przyszłości. Statuty liturgiczne z 1525 r. mówiły o innych narodach Prus jedynie w sposób ogólny, wskazując, że i „dla nie-Niemców należy mieć tłumaczy” [fn: Artickel der Ceremonien, l. Aij sq.; Die evangelischen Kirchenordnungen, s. 32.]. W wioskach na wybrzeżu Bałtyku wciąż mówiono językami jaćwieskim i kurońskim. Mimo to, niezależnie od zasady reformacji dotyczącej sprawowania obrzędów w języku zrozumiałym dla ludu, w pierwszej dekadzie reformacji Kościół pruski nie był jeszcze gotowy na to zadanie, ponieważ nie miał księży znających te języki, którzy przygotowaliby teksty liturgiczne w językach ojczystych.
W piątej dekadzie XVI wieku władze i Kościół w Prusach na nowo spojrzały na potrzeby religijne grup narodowych. Oficjalnym językiem państwa, Kościoła i piśmiennictwa pozostał oczywiście niemiecki, ale jednocześnie uznano wielojęzyczność – ludności nieniemieckiej przyznano prawo do odprawiania obrzędów kościelnych w ich językach. Zasada ta stała się częścią polityki państwowej Prus.
Takie podejście zaczęto stosować po rozpoczętej 19 grudnia 1542 r. powszechnej wizytacji parafii. W jej trakcie zauważono, że na obszarach wiejskich, zwłaszcza wśród ludności nieniemieckiej, luteranizm jeszcze się nie ugruntował. Litwini, Prusowie, Polacy nie wiedzieli prawie nic o podstawowych prawdach nauki chrześcijańskiej [fn: Paul Tschackert, Urkundenbuch zur Reformationsgeschichte des Herzogthums Preussen, t. 1: Einleitung, (Publicationen aus den K. Preussischen Staatsarchiven, t. 43), Leipzig: Hirzel, 1890, s. 212.]. Wiedza katechetyczna Niemców mieszkających na wsi również była znikoma, dlatego 1 lutego 1543 r. Albrecht wydał zarządzenie, w którym określił zakres katechizacji ludu. Zgodnie z nim należało przygotować teksty katechetyczne dla ludności nieniemieckiej oraz opracować obszerniejszą agendę kościelną. Księga liturgiczna w językach niemieckim i łacińskim została wydrukowana 2 lipca 1544 r. Zaznaczono w niej, że w miastach i miasteczkach posiadających przywilej targowy, gdzie mieszkają „Litwini i inni nie-Niemcy”, przy księżach mieli być wyznaczeni kapelani. Ci asystujący księża mieli, podobnie jak w Królewcu, sprawować Msze i odprawiać inne obrzędy w ich językach ojczystych. W kościołach ubogich miasteczek i wsi kazania nadal były tłumaczone przez „tołków” na języki lokalne [fn: Ordnung vom ausserlichen Gottesdienst und Artickel der Ceremonien, wie es inn den Kirchen des Hertzogthumbs zu Preussen gehalten wirt, Königsberg: Hans Weinreich, 1544, l. d, in: Die evangelischen Kirchenordnungen, s. 68.].
Do realizacji deklarowanych celów potrzebni byli księża znający języki polski i bałtyckie. Ich kształceniem zajęto się, zakładając Uniwersytet w Królewcu. W akcie założycielskim partykularza z 24 października 1451 r. Albrecht zapraszał do studiowania dzieci mieszkających w kraju „Chełminiaków” lub „prawdziwych Prusów”, przewidując ich utrzymanie ze środków rektora [fn: [Arnoldt Daniel Heinrich], D. Daniel Heinrich Arnoldts ausführliche und mit Urkunden versehene Historie der Königsbergischen Universität, d. 1, 1746, Königsberg: Hartung, Beilage nr 4, s. 14.]. Zarządzenie o alumnach z 1544 r. nakazywało przyznać stypendia 24 studentom, z czego 7 miało przypaść Litwinom i Prusom, a 7 Polakom. Co prawda, w zarządzeniu wspomniano, że o stypendia przeznaczone dla nie-Niemców mogli ubiegać się również studenci niemieccy, jeśli ci już uczyli się tych języków [fn: [Idem], Beilage nr 91, s. 458.]. Miejsca przeznaczone dla nie-Niemców pozostały nieobsadzone, dlatego po kilku latach władze uniwersytetu zwróciły się do Albrechta z prośbą o przekazanie tych stypendiów studentom niemieckim. W instrukcji z 24 stycznia 1550 r. książę nakazał nie przyjmować na te miejsca Niemców. Niewykorzystane środki miały być gromadzone na przyszłość, dopóki nie pojawią się studenci pochodzenia nieniemieckiego [fn: [Idem], s. 288–289.].
Rozporządzenia władz pruskich pokazują, że w piątej dekadzie XVI wieku na szczeblu państwowym uznano prawo do używania języków polskiego, litewskiego i pruskiego w kościele. Ważnym czynnikiem w tym procesie było wprowadzenie obrzędów liturgicznych w tych językach, ponieważ tylko w ten sposób język danej grupy narodowej mógł stać się językiem Kościoła.
2. OBRZĘDY LITURGICZNE W JĘZYKU POLSKIM
Z przyznanego przez Reformację prawa do sprawowania Mszy i odprawiania innych obrzędów liturgicznych w pierwszej kolejności skorzystała polska część Kościoła w Księstwie. Gdy w 1544 r. ukazała się nowa agenda kościelna kraju, została ona natychmiast przetłumaczona na język polski [fn: Ustawa o zwierzchniei chwale Bożei o kościelnych Ceremonyach na ten Xtałt, yako się zachowawa w kościelech Xięstwa Pruskiego MDXLIIII, Królewiec: W drukarni Jana Weynreicha, 1544.]. W Mszach luterańskich i innych obrzędach ważne miejsce zajmował powszechny śpiew parafian. Kierując się tą zasadą reformacji, Jan Seklucjan w 1547 r. przygotował i wydał drukiem pierwszy polski kancjonał, Pyesńy duchowne, a nabożne, który składał się z 35 pieśni i psalmów [fn: Pyesńy duchowne, a nabożne, nowo zebrane y wydane przes Jana Seclvciana, w Krolewczu Pruskym: V Janá Weynreycha, 1547.]. W 1554 r. Walenty z Brzozowa opublikował kancjonał liturgiczny Cantional Albo Księgy chwał Boskych, który stał się luterańskim „Liber usualis” i zawierał 482 chorały gregoriańskie – pieśni liturgiczne i inne recytowane elementy Mszy. Obrzędy liturgiczne wzbogacił wydany w 1559 r. przez Seklucjana znacznie uzupełniony, dwuczęściowy kancjonał przeznaczony do powszechnego śpiewu, Pieśni chrześciańskie, dawniejsze i nowe. W księdze opublikowano 92 pieśni, wśród nich oryginalne utwory jego samego, Mikołaja Reja, Andrzeja Trzecieskiego, Jakuba Lubelczyka, Szymona Zacjusza i innych autorów. Brak perykop liturgicznych w języku ojczystym rozwiązał Stanisław Murzynowski wydając w 1553 r. w Królewcu Nowy Testament [fn: Nowy Testament zupełny, tzw. Jana Seklucjana, przekład Stanisława Murzynowskiego, Królewiec, 1553.]. Było to pierwsze drukowane wydanie Nowego Testamentu w języku polskim. Podczas nabożeństw porannych i wieczornych tradycyjnie śpiewano psalmy, a podczas Mszy – ułożone z nich Introity. Psałterz w języku polskim wydał w 1558 r. w Krakowie Jakub Lubelczyk. Nuty pod psalmami świadczyły, że księga jest przeznaczona do użytku liturgicznego [fn: Pſáłterz Dawidá onego Swiętego, á wiecżney pámięći godnego Krolá y Proroká: teraz nowo ná pioſnecżki po Polſ ku przełożony, á według Zydowſ kiego rozdzyału ná pięcioro kſiąg rozdzyelony. A dla lepſzego zrozumienia, ſą przydáne Argumentá y ánnotácyie, tho ieſt, krociuchne wypiſánie, iżby wiedzyeli ći co go vżywáć będą, czo ktory Pſalm w ſobie zámyka. Też dla łácnieyſzego ználezyenia, reyeſtr wſzytkich Pſalmow ná końcu ieſt przydány, w Krákowie: Drukowano v Máthyſá Wirzbięty, 1558.]. Gdy w 1558 r. Kościół pruski opublikował nową agendę, Polacy ponownie byli jedyną grupą narodową, która w 1560 r. przetłumaczyła tę obszerną księgę liturgiczną na swój język ojczysty [fn: Ustawa albo porząd koscielny, iako się w Xięstwie Pruskiem s nauczaniem y Coeremoniami, y s inemi rzeczami, ktore ku pomnoszeniu y zachowaniu urzędu kasnodzieiskiego, y porządku dobrego potrzebne, zachowana. S nowu przeyrzany, pomnossony y na iawią wydany, w Krolewcu Pruskiem: U Jana Daubmana Roku Pańskiego, 1560.]. W 1568 r. ukazało się nowe wydanie agendy pruskiej. W 1571 r. na język polski przetłumaczył ją ełcki proboszcz Hieronim Malecki [fn: Ustawa, albo Porząd Kośćielny y Ceremonie. Yako w Nauczaniu Słowa Bożego, y podawaniu Świątośći w Kośćielech Xięstwá Pruskiego ma być zachowány. Z Niemieckiego Języka na Polski pilnie przełożony, przez Hieronyma Maleckiego, Plebana Leckiego, w Krolewcu: U Jana Daubmana, 1571.]. Ponownie wydrukowana w 1615 r. polska agenda świadczy o intensywnym używaniu tego języka w obrzędach liturgicznych [fn: Albrecht wierzył wówczas w rozwój luteranizmu w Królestwie Polskim, dlatego tłumaczeniem obszernych ksiąg liturgicznych na język polski mógł być zainteresowany dwór książęcy. Wiadomo, że w 1560 r. polską agendę pruską zamierzał wprowadzić w parafiach luterańskich wielkopolski magnat Stanisław Ostroróg. Takie życzenie wyraził podczas spotkania z Albrechtem w Królewcu w 1559 r., prosząc o przysłanie dwunastu egzemplarzy przyszłej polskiej agendy. Zob. Theodor Wotschke, Geschichte der Reformation in Polen. Studien zur Kultur und Geschichte der Reformation, t. 1: Verein für Reformationsgeschichte, 1911, Leipzig, s. 232; Idem, „Stanislaus Ostrorog. Ein Schutzherr der grosspolnischen. evangelischen Kirche“, in: Zeitschrift der Historische Gesellschaft fur die Provinz Posen, t. 21, 1907, s. 94.].
Duża liczba tekstów liturgicznych i ich obszerność wskazują, że język polski w drugiej połowie XVI w. ugruntował swoją pozycję w życiu liturgicznym Kościoła. Stał się językiem Kościoła, dlatego prawo do jego używania zostało uznane na szczeblu państwowym.
3. WPROWADZENIE OBRZĘDÓW LITURGICZNYCH W PARAFIACH LITEWSKOJĘZYCZNYCH
Litwini pruscy znajdowali się w znacznie gorszej sytuacji niż ich sąsiedzi, Polacy z Mazur, ponieważ nie mieli księży własnej narodowości [fn: Jedynym służącym w tym czasie litewskim księdzem był dawny proboszcz z Szyłeli, Jan Tortyłowicz-Batocki). Po wyjeździe do Prus, od 1537 r. obsługiwał on niemieckojęzyczną i polskojęzyczną parafię w Węgielsztynie (Jan Fijałek, „Jan Tortyłowicz-Batocki, pierwszy ewangelik na Żmudzi i apostol luterski na Litwie pruskiej“, in: Reformacja w Polsce, rocznik 1, Warszawa, 1921, s. 97 i n.).]. Sytuację Litwinów pruskich obrazowo opisuje biskup pomezański Paweł Speratus w liście do Abrahama Kulwiecia z 1 maja 1545 r.: „[Oni] błąkają się tam niczym owce bez pasterza, bez nauczyciela, bez Słowa Bożego, nie otrzymują sakramentów” [fn: Stanislovas Rapolionis, sudarė Eugenija Ulčinaitė, Vilnius: Mokslas, 1986, s. 208.]. Na Uniwersytecie w Królewcu wykładali Kulwieć i Stanisław Rafajłowicz, nie mogli oni jednak obsługiwać litewskich parafii, ponieważ byli zajęci działalnością akademicką. Brak miejscowych księży litewskich częściowo wypełnili dysydenci z Wielkiego Księstwa Litewskiego, pochodzenia szlacheckiego lub mieszczańskiego, którzy przybyli do Królewca na studia teologiczne. Po ordynacji na księży zostali oni skierowani do służby w parafiach litewskich [fn: Marcin Mażwid, Bartłomiej Willent, Alexander Radonius, Stanisław Musa, Jonas Šeidukonis, Jerzy Zabłocki, Jerzy z Ejszyszek i inni.].
Teksty liturgiczne opublikowane w pierwszej księdze litewskiej wskazują, że Marcin Mażwid przygotował katechizm do użytku nie tylko w katechezie, ale i w liturgii. Po przybyciu do Królewca Mażwid i inni studenci litewscy włączyli się w litewskie życie liturgiczne. Nabożeństwa w języku litewskim w kościele na Steindamm w Królewcu odbywały się jeszcze przed 1550 r., kiedy do obsługi litewskich mieszkańców miasta wyznaczono Bartłomieja Willenta. O działalności tej parafii wspomina agenda z 1544 r., która głosi, że w mieście do obsługi Litwinów i innych nie-Niemców wyznaczano kapelana [fn: Ordnung vom ausserlichen Gottesdienst, l. d.]. O takim kaznodziei na Steindamm wspomina również Mażwid w liście do Albrechta napisanym na początku 1549 r. [fn: Martynas Mažvydas, Pirmoji lietuviška knyga, Vilnius: Vaga, 1974, s. 253.]. Prawdopodobnie na potrzeby liturgiczne tej parafii Kulwieć przetłumaczył pieśń Lutra „Pagarbints buki ir paczestawotas”. Agenda z 1544 r. nakazywała śpiewać tę pieśń podczas Mszy po rozdaniu komunii [fn: Ordnung vom ausserlichen Gottesdienst, l. cij.], a nabożeństwa w języku litewskim mogły w tym czasie odbywać się tylko w Królewcu [fn: Liturgiczny charakter pieśni zaznaczył również Mażwid, dodając w kancjonale przy jej tekście dopisek: „Malonus dekawoghimas Ponui Diewui usch schwenta dusches papeneghima ir pagirdima schwentu kunu ir brągu krauiu Pona Jhesaus Christaus…” (Martynas Mažvydas, Katekizmas ir kiti raštai, Vilnius: Baltos lankos, 1993, s. 377).]. Kierując się postanowieniami tej agendy, Mażwid w części hymnologicznej katechizmu z 1547 r. umieścił kilka pieśni liturgicznych – śpiewaną zamiast wstępu parafrazę Psalmu 51, śpiewaną między czytaniami liturgicznymi wierszowaną modlitwę „Ojcze nasz” (Thiewe musu Dąnguięsis), wierszowane nicejskie wyznanie wiary (Mes tikim ijg wengi Diewa) oraz litanię. Do śpiewu liturgicznego na początku 1549 r. Mażwid opublikował Giesme S. Ambrasseijaus, bey S. Augustina, kure vadin: Te Deum laudamus. Tę pieśń, śpiewaną podczas nabożeństw porannych, Mażwid przetłumaczył na życzenie „słuchaczy słowa Bożego”. Ponieważ tekst został przygotowany przed wyjazdem Mażwida z Królewca do Regenty, owymi „słuchaczami słowa Bożego” nie mogli być jeszcze mieszkańcy Regenty, a jedynie Litwini z parafii na Steindamm w Królewcu.
Przybywszy w 1549 r. do obsługi litewskiej parafii w Regencie, Mażwid musiał wprowadzić obrzędy w języku ojczystym. Nie miał innego wyboru, ponieważ łacinę we Mszy musiał zastąpić język ojczysty, a niemieckiego w tym czasie jeszcze nie znał. Jedynie po łacinie mogły być odprawiane nabożeństwa poranne lub wieczorne dla uczniów szkoły i tylko w przypadku, gdy nie było na nich parafian nieznających tego języka. Mażwid i inni księża skierowani do litewskich parafii musieli sami przygotować teksty liturgiczne w języku ojczystym. Nie widzieli konieczności tłumaczenia na język litewski agendy z 1544 r., ponieważ ta w swojej treści była bardziej podobna do porządku kościelnego (Kirchenordnung), składającego się z przepisów dotyczących sprawowania Mszy i odprawiania innych obrzędów. Księga liturgiczna została również wydrukowana w języku łacińskim, który duchowni studiujący na uniwersytecie znali doskonale [fn: Ordinatio de externo Dei cultu deque articulis Caerimoniarum, quemadmodum in Ecclesiis Ducatus Borussiae servantur.]. Kierując się postanowieniami agendy z 1544 r., Mażwid i inni księża obsługujący litewskie parafie tłumaczyli na język litewski najpotrzebniejsze części Mszy i innych obrzędów z dostępnych im źródeł.
W 1558 r. wydrukowano dwuczęściową księgę liturgiczną, której pierwszą część stanowiły przepisy porządku kościelnego, a drugą – agenda. Prawdopodobnie ze względu na dużą objętość księgi Mażwid i inni księża tłumaczyli na język litewski nie ją samą, a jedynie najpotrzebniejsze części obrzędów. W 1559 r. Mażwid opublikował jej porządek Chrztu [fn: Forma Chrikstima. Kaip Baßniczas Jstatimæ Hertzikistes Prusu, ir kitosu zemesu laikoma ira, Karalauczui: Per Jona Daubmana, 1559.], przetłumaczywszy go z wydanej osobno w tym samym roku w Królewcu książki Form der Tauff [fn: Form der Tauff. Wie die in der Kirchenordnung des Hertzogthumbs Preussen, vnd andern mehr, verfasset, zu Königsberg: Durch Johann Daubman, 1559. Pietro U. Dini, „Martyno Mažvydo Formos Chrikštymo (1559) vertimo originalas. – Form der Tauff (1559)“, in: Archivum Lithuanicum, 2010, t. 12, s. 71–82.]. Forma chrikstima zawierała również osobny porządek zatwierdzenia Chrztu w nagłym wypadku oraz stworzoną przez Lutra pieśń chrzcielną „Christus Jordanop ateiha”.
Przygotowane przez Mażwida części Mszy oraz nabożeństw porannych i wieczornych nie zostały opublikowane w osobnym wydaniu. Teksty te krążyły wśród księży w formie rękopiśmiennej. Zostały wydrukowane już po śmierci Mażwida, w 1566 i 1570 r., w przygotowanym przez niego kancjonale Gesmes Chriksczoniskas, który do druku oddał jego kuzyn Bartłomiej Willent, spadkobierca jego spuścizny pisarskiej. W kancjonale zamieszczono introity na cykl świąt chrześcijańskich, Kyrie, Gloria in excelsis, wersety, kolekty, sekwencje, wierszowane nicejskie wyznanie wiary, litanię i inny materiał liturgiczny potrzebny do Mszy, nabożeństw porannych i wieczornych. Gesmes Chriksczoniskas stał się główną księgą liturgiczną ówczesnego Kościoła litewskiego. Brakowało liturgii eucharystycznej, składającej się z modlitwy „Ojcze nasz”, parafrazy i pouczenia o godnym przyjmowaniu Sakramentu, słów Testamentu Chrystusa, kolekt dziękczynnych i błogosławieństwa. Ten, przetłumaczony przez Mażwida, porządek Sakramentu Ołtarza wydrukował w 1589 r. Jan Bretkun w kancjonale Giesmes Duchaunas [fn: Jonas Bretkūnas, s. 156–162. Przypuszcza się, że w wydrukowanym w Królewcu w 1574 r. książeczce z kilkoma modlitwami mogła znajdować się również Paraphrasis Mażwida, czyli porządek Sakramentu Ołtarza (Lietuvos TSR bibliografija, ser. A: Knygos lietuvių kalba, t. 1: 1547–1861, Vilnius: Mintis, 1969, s. 243).].
Do przygotowania obrzędów liturgicznych znacznie przyczynił się Willent. W 1572 i 1579 r. przekazał on proboszczom parafii litewskich porządki zaślubin (Wenczawoghima Knigeles, delei paspalitu Plebonu) i chrztu (Chrikschtima Knigeles), które sam przetłumaczył wraz z Enchiridionu Lutra [fn: [Baltramiejus Vilentas,] Enchiridion Catechismas maßas / dæl paspalitu Plebonu ir Koznadiju / Wokischku ließuwiu paraschits per Daktara Martina Luthera. O isch Wokischka ließuwia ant Lietuwischka pilnai ir wiernai pergulditas / per Baltramieju Willenta Plebona Karalauczuie ant Schteindama, Karalauczui: Per Iurgi Osterbergera, 1579, s. 45–54, 55–60.]. Kościół litewski do tej pory nie posiadał perykop liturgicznych. Ten brak Willent usunął w 1579 r., wydając Euangelias bei Epistolas, w których zawarte były czytania liturgiczne na niedziele i święta [fn: Euangelias bei Epistolas, Nedeliu ir schwentuju dienosu skaitomosias, Baszniszosu Chriksczonischkosu, pilnai ir wiernai pergulditas ant Lietuwischka Szodzia, per Baltramieju Willenta, Plebona Karalauczui ant Schteindama. Priegtam ant gala priedeta jra Historia apie muka ir smerti Wieschpaties musu Jesaus Christaus pagal kieturiu Euangelistu, Karalauczui: Per Jurgi Osterbergera, 1579.]. Perykopy opublikował również Jan Bretkun w Postylli z 1591 r., z której księża korzystali aż do początku XVIII wieku. Liturgiczne części Mszy ponownie opublikował w 1589 r. Jan Bretkun w Kancjonale. W tym samym roku wydał on pierwszy litewski modlitewnik – Kollectas Alba Paspalitas Maldas. Księga składała się z kolekt – modlitw odmawianych między pozdrowieniem liturgicznym („Pan z wami”) a czytaniami, z których większość Mażwid umieścił w różnych rozdziałach kancjonału z 1566 i 1570 r. Oprócz tych form i elementów liturgicznych potrzebne były jeszcze psalmy śpiewane podczas nabożeństw porannych i wieczornych. Większość z nich Mażwid opublikował w kancjonale, jednak przygotowując drugie wydanie litewskiego kancjonału, Bretkun ich nie powtórzył, prawdopodobnie licząc, że wkrótce zostanie wydrukowana jego własna, przetłumaczona Biblia. Psałterz, Psalteras Dowido Wokischkai bei Lietuwischkai opublikował w 1625 r. Jan Rėza. Zamieszczono w nim psalmy w tłumaczeniu Bretkuna, których teksty Rėza nieco poprawił, porównując je z niemiecką Biblią Lutra [fn: Lietuvos TSR bibliografija, s. 339–340.].
Dzięki Mażwidowi i jego współpracownikom język litewski stał się językiem liturgicznym. Chociaż litewscy księża nie przetłumaczyli na język ojczysty agend z 1558 i 1568 r., ich brak zrekompensowali tekstami liturgicznymi opublikowanymi w kancjonałach, katechizmach i innych wydawnictwach. Oceniając treść kancjonału Mażwida, Jurgis Gerulis słusznie zauważył, że „wciskając tak wiele prozy liturgicznej do ksiąg pieśni, Mażwid chciał uzupełnić brakującą litewską agendę” [fn: Mažvydas. Seniausieji lietuvių kalbos paminklai iki 1570 metams, spaudai parūpino Jurgis Gerullis, Kaunas: Švietimo ministerijos leidinys, 1922, s. XXV.]. Nie tylko Mażwid, ale i inni księża swoimi pracami starali się zrekompensować brak litewskiej agendy.
Zatem dzięki Mażwidowi, Willentowi i innym dysydentom z Wielkiego Księstwa Litewskiego, a także pochodzącemu z Litwy Mniejszej księdzu Bretkunowi, język litewski stał się językiem Kościoła, to jest językiem Mszy i innych obrzędów liturgicznych. Chociaż przygotowując te pisma, księża priorytetowo traktowali nie zachowanie tożsamości narodowej, a głoszenie Słowa Bożego w liturgii i umacnianie luteranizmu wśród rodaków, to jednak w przedmowie do kancjonału z 1566 r. Mażwid zaznaczył, że swoje wysiłki wiązał również z perspektywą przetrwania języka litewskiego – przygotował teksty liturgiczne i katechetyczne po to, „…aby służba Słowa przetrwała, a nasz język został przekazany potomnym” [fn: Martynas Mažvydas, Katekizmas ir kiti raštai, Vilnius: Baltos lankos, 1993, s. 193.]. Znaczenie języka ojczystego podkreślał również Willent, mówiąc w przedmowie do Ewangelii i Epistoł, że przygotował księgę po to, aby „Kościół… w tych ziemiach rządzonych przez księcia umacniał się, a Słowo Boże w języku ojczystym było wszędzie jak najszerzej głoszone” [fn: Regina Koženiauskienė, XVI–XVIII amžiaus prakalbos ir dedikacijos, Vilnius: Mokslas, 1990, s. 85.]. Litwini potrafili skorzystać z możliwości, jaką otworzyła reformacja, by usankcjonować użycie swojego języka w kościele i tym samym położyć solidny fundament pod zachowanie swojej tożsamości narodowej. To prawo Litwinów do języka ojczystego zostało uznane na poziomie państwowym. Już od 1578 r. książęta pruscy, a później i królowie, zwracali się do Litwinów w języku ojczystym, a król Fryderyk II podpisywał się zlituanizowanym imieniem Pridrikis lub Priczkus.
4. OBRZĘDY W JĘZYKU PRUSKIM – NIEWYKORZYSTANA SZANSA DANA PRZEZ REFORMACJĘ
Przez cały okres reformacji na język pruski przetłumaczono jedynie obrzędy Chrztu i Zaślubin. Ains Sallūbs Laiſkas Kai ſtas en noūſon Kīrkis teikūſnan ſtalle (Księga zaślubin, jak ta w porządku naszego Kościoła stoi) oraz Stas Crixti Lāiſkas (Księga chrztu) zostały opublikowane w trzeciej księdze w języku pruskim – Enchiridionie Lutra z 1561 r. [fn: Vytautas Mažiulis, par., Prūsų kalbos paminklai, t. 1, s. 210–245.].
Należy zaznaczyć, że te formy liturgiczne zostały przetłumaczone na język pruski nie przez niemieckich księży obsługujących Prusów, lecz z inicjatywy samego księcia. Przedmowy do dwóch pierwszych katechizmów świadczą, że księgi zostały przygotowane do druku „z rozkazu najmiłościwszego pana, jego książęcej wysokości”. Napisana w imieniu Albrechta przedmowa do trzeciej księgi pokazuje, że również Enchiridion został przetłumaczony na język pruski na jego polecenie [fn: W liście z 26 lipca 1554 r. do Johannesa Funcka proboszcz z Pobethen, Abel Will pisze, że praca ta została mu powierzona „z rozkazu… książęcej jasności” (Vytautas Mažiulis, par., Prūsų kalbos paminklai, t. 2, Vilnius: Mokslas, 1981, s. 243).]. Te dwa porządki liturgiczne zostały przetłumaczone na język pruski tylko dlatego, że stanowiły nieodłączną część Enchiridionu Lutra. Ponieważ w tym czasie obrzędy z agendy z 1558 r. były oficjalnie zatwierdzone w Prusach, Abel Will i Paweł Megott przetłumaczyli obie formy nie bezpośrednio z Enchiridionu, lecz z agendy.
Powstaje pytanie, czy niemieccy księża, chrzcząc i udzielając ślubów Prusom, w ogóle korzystali z tych porządków liturgicznych?
W przedmowie do katechizmów z 1545 r. Albrecht twierdził, że „księża tego języka nie znają”. Książę wierzył wówczas, że duchowni „mogą w domu od własnych sług, gdy ci odmawiają »Ojcze nasz«, ich pruski akcent i wymowę, o ile dotyczy to katechizmu, dobrze obserwując, łatwo pojąć” [fn: Ibid., s. 66, 80.]. Sytuacja nie poprawiła się nawet po upływie dziesięciolecia. W przedmowie do księgi z 1561 r. Albrecht ubolewał, że jest tylko „niewielu kaznodziejów znających te języki… i prawie wszyscy z konieczności muszą głosić kazania przez tłumaczy” [fn: Ibid., s. 94.]. W rzeczywistości sam fakt, że tłumaczenie Enchiridionu powierzono proboszczowi z Pobethen, nieznającemu języka pruskiego, świadczy, że w latach 1554–1561 nie znalazł się ani jeden ksiądz znający ten język. Albrecht mimo wszystko wierzył, że otrzymawszy księgę z 1561 r., księża będą chrzcić i udzielać ślubów Prusom według ogłoszonych w niej porządków. „[Te] formy, jakie są w naszym rozporządzeniu kościelnym, jednolicie na język pruski obok katechizmu poleciliśmy przetłumaczyć” po to, aby „chrzest dzieci i zaślubiny z większą korzyścią i czcią dalej ludowi pruskiemu można było sprawować” [fn: Ibid., s. 96.]. Zadanie to miał ułatwić nie tylko znajdujący się na lewej stronie otwartej księgi tekst niemiecki, który pomagał zrozumieć znaczenie tekstu pruskiego, ale również zapisane w języku pruskim cyfry z tekstu niemieckiego. Wiedząc, że niemieccy księża nie będą w stanie poprawnie wymówić po prusku odniesień do Pisma Świętego, Abel Will w tekście pruskim podał je słownie: „Luce 10” zostało przetłumaczone jako „Lucas en dessimton palasinsnon”, a „S. Marcus am 10. Cap” stało się „Swints Marx en Dessimton” [fn: Ibid., s. 87, 111.].
Mimo ostrożnego optymizmu Albrechta, przedstawiona w przedmowie do księgi z 1561 r. metodyka katechizacji młodzieży budzi wątpliwości, czy w tym czasie pielęgnowano jeszcze dążenie do „prusyfikacji” obrzędów liturgicznych. W Enchiridionie powiedziano, że tam, gdzie są szkoły, duszpasterze muszą „pilnie nadzorować, aby wspomniany tu Mały Katechizm Lutra w obu językach, tj. w jedną niedzielę po niemiecku, w drugą po prusku, był przez uczniów publicznie – w kościele przy ołtarzu rano lub wieczorem podczas nieszporów, przed lub po kazaniu, jak gdzie wygodniej – zgodnie z naszym porządkiem kościelnym odczytywany…” [fn: Ibid., s. 97.]. Takich wskazówek nie znajdujemy w katechizmach litewskich i polskich. W nich teksty były publikowane wyłącznie w językach ojczystych, w których również musiała odbywać się katechizacja i obrzędy liturgiczne.
Ustępstwa poczynione w katechizmie na rzecz języka niemieckiego pozwalają przypuszczać, że księża mogli je stosować również podczas chrztu i zaślubin Prusów. W każdym razie, jeśli księża korzystali z form pruskich, mogli to czynić tylko przez nieco ponad pięć lat. Po opublikowaniu agendy w 1558 r. w kraju natychmiast wybuchło niezadowolenie. Ponad 20 księży odrzuciło księgę, oskarżając jej autorów o kryptokalwinizm. Jako dowód przedstawili formułę Chrztu z agendy, w której nie było ani formuł egzorcyzmu, ani naznaczenia czoła i piersi kandydata znakiem krzyża. Ponieważ w jej tworzeniu uczestniczyli zwolennicy Andreasa Osiandra, Johannes Funck i Matthäus Vogel, przeciwnicy księgi natychmiast nazwali ją „osiandryczną”. Niezadowolenie z niej wyrażała również szlachta krajowa, ponieważ księga została opublikowana bez zgody stanów pruskich. W 1566 r. księżom nakazano korzystać z księgi liturgicznej z 1544 r., dopóki nie zostanie przygotowana nowa agenda [fn: Walther Hubatsch, Geschichte der evangelischen Kirche Ostpreussens, t. 1, Göttingen: Vandenhoeck & Ruprecht, 1968, s. 40; [Heinrich Friedrich Jacobson], Geschichte der Quellen des evangelischen Kirchenrechts der Provinzen Preussen und Posen, mit Urkunden und Regesten von Dr. Heinrich Friedrich Jacobson. – Geschichte der Quellen des Kirchenrechts des Preussischen Staats, mit Urkunden und Regesten von Heinrich Friedrich Jacobson, d. 1: Die Provinzen Preussen und Posen, t. 2, Königsberg: Bornträger, 1839, s. 45–46.]. Niewątpliwie w tym czasie również opublikowana w Enchiridionie z 1561 r. formuła chrztu, którą Johannes Funck polecił ogłosić w trzeciej księdze pruskiej [fn: List Abla Willa do Johannesa Funcka z 26 lipca 1554 r., in: Vytautas Mažiulis, par., Prūsų kalbos paminklai, t. 2, s. 243.], została uznana za heterodoksyjną i nieodpowiednią do użytku. W 1568 r. wydrukowano nową agendę kościelną, jednak jej formuły chrztu i zaślubin nie zostały przetłumaczone na język pruski. Tak zakończył się liturgiczny eksperyment z obrzędami w języku pruskim.
Wysiłki zmierzające do wprowadzenia obrzędów liturgicznych w języku pruskim były bezowocne, ponieważ naród nie był już w stanie wykształcić własnych księży. Tylko księża pochodzący z samego narodu mogli szczerze dążyć do tego, aby obrzędy w ich kościołach odbywały się w języku ludu i, kierowani tym dążeniem, przygotować pruski kancjonał, przetłumaczyć na język pruski porządki Mszy i innych niezbędnych obrzędów. Intensywnie prowadzona w czasach zakonnych germanizacja [fn: Na początku XIV w. Zakon uznał, że najskuteczniejszym sposobem na złamanie oporu Prusów będzie zniszczenie ich tożsamości narodowej. Inicjator polityki denacjonalizacji, wielki mistrz zakonu Siegfried von Feuchtwangen, wydał w 1310 r. zarządzenie nakazujące wszystkim ludziom mieszkającym na terytorium Prus uczyć się języka niemieckiego. Drugi jego punkt głosił: „Także ci, którzy mają służbę domową pruską, mają ją tak trzymać, aby każdej niedzieli pilnie chodzili do kościołów; mało z nimi po prusku rozmawiać, aby zawsze bardziej przyzwyczajali się do języka niemieckiego” (Albertas Juška, op. cit., s. 19). W rozkazie nakazano zakładać tylko szkoły niemieckie, nie dawać żadnych stanowisk mieszkańcom nieznającym języka niemieckiego. W 1494 r. zjazd stanów potwierdził to, co zakon praktykował przez całe stulecie. W statutach powiedziano: „Według starego, dobrego zwyczaju żaden pruski domownik nie może być przyjęty do służby w mieście i nie może się tam uczyć rzemiosła” (Ingė Lukšaitė, Reformacija…, s. 214). Prusom zabraniano osiedlać się we wsiach założonych przez Niemców, dlatego, jak zauważył Szymon Grunau, w Prusach „wsie częściowo podzieliły się według języka: w jednych – czyści Prusowie, w innych – czyści Niemcy” (Vytautas Mažiulis, par., Prūsų kalbos paminklai, t. 2, s. 47). Od końca XV w. w kraju zaczęto poddawać pańszczyźnie nawet wolnych Prusów. Zniewolony naród pruski i jego język wyraźnie zanikały. Tylko w Natangii i Sambii był on jeszcze używany. Szymon Grunau w swojej kronice pisał: „Prusowie mają jeszcze odrębny język, którego Polacy w ogóle nie rozumieją, a Litwini – bardzo mało” (Max Perlbach, hrs., Simon Grunau’s preussische Chronik. Im Auftrage des Vereins für die Geschichte der Provinz Preussen, t. 1: Tractat I–XVI, (Die preussischen Geschichtsschreiber des XVI. und XVII. Jahrhunderts), Leipzig: Duncker & Humblot, 1876, s. 93; Albertas Juška, op. cit., s. 26). Grunau wspominał, że „teraz w Prusach najczęściej używany jest język niemiecki i mieszkańcy nie mają z tego powodu nieporozumień, jak to wiadomo o ocalałych starych Prusach” (Vytautas Mažiulis, par., Prūsų kalbos paminklai, t. 2, s. 47).] podcięła korzenie narodu pruskiego, dlatego, chociaż w okresie reformacji zaczęto przychylniej patrzeć na naród pruski i jego język [fn: W przedmowie z 1561 r. Albrecht pisał: „I nic tak chrześcijanom nie przystoi, jak pogarda dla jakiegokolwiek narodu, jakkolwiek niewykształcony i prosty by on nie był… Dlatego wzywamy wszystkich naszych starszych księży, pasterzy, kaznodziejów i sług Kościoła, mających w powierzonych im parafiach lud pruski, aby go nie zaniedbywali…” (Vytautas Mažiulis, par., Prūsų kalbos paminklai, t. 2, s. 95).], zadania tego nie był on już w stanie zrealizować.
W 1561 r. Albrecht jeszcze wierzył, że możliwe jest przygotowanie księży narodowości pruskiej, dlatego stypendia przeznaczone dla Prusów jeszcze w 1544 r. zostały zarezerwowane na przyszłość. W przedmowie do Enchiridionu zachęcał księży do wybierania najzdolniejszych młodzieńców pruskich na studia w szkole i na uniwersytecie, aby po ukończeniu nauki i otrzymaniu święceń mogli w języku ojczystym obsługiwać parafie pruskie.
W tym celu na koniec pasterzy tu raz jeszcze wzywamy, aby oni, tak wypytując i pilnie obserwując młodzież, bystrzejszych i roztropniejszych młodzieńców pruskich, do studiów najbardziej się nadających, znalazłszy, rodzicom tychże wskazali, iżby ci  takie swoje dzieci do szkoły, mające od Boga dane zdolności, pilnie posyłali, a ci, którzy z powodu majątku nie mogą, nam i o tym donieśli. Ponieważ my pomnażania chwały Bożej i dobra naszych poddanych naszym porządkiem kościelnym podjęliśmy się, przeto my chcemy kilku takich ubogich młodzieńców pruskich z wszelkimi łaskami przyjąć i ich jako naszych stypendystów aż dotąd zaopatrywać i podczas studiów utrzymywać, aż wreszcie do służby kościelnej lub służby kaznodziejskiej zostaną użyci. A ponieważ oni język pruski znają i nie potrzebują żadnych tłumaczy, tym więcej pożytku i owoców naszym pruskim kościołom mogą przynieść etc. [fn: Vytautas Mažiulis, par., Prūsų kalbos paminklai, t. 2, s. 98–99.]
Regulamin alumnów z 1561 r., głoszący o 8 miejscach przeznaczonych dla młodzieńców „z Litwinów, Prusów lub Sudowów”, pokazuje, że Prusom stworzono sprzyjające warunki do studiowania teologii. Senatowi nakazano młodzieńców z tych grup narodowych „najgorliwiej wybierać i przyjmować, ponieważ w tych regionach, z powodu nieznajomości języka niemieckiego przez mieszkańców, bardzo brakuje księży tych narodowości oraz nauczycieli kościołów i szkół” [fn: Albertas Juška, op. cit., s. 41.]. Mimo to w spisach studentów uniwersytetu, z wyjątkiem jednego czy dwóch, Prusów prawie nie spotykamy [fn: Według danych Wiktora Falkenhahna, w latach 1551–1556 spośród 201 studentów immatrykulowanych na Uniwersytecie w Królewcu 84 pochodziło z Księstwa Pruskiego. Chociaż 16 studentów określiło się jako „Prusacy”, tylko jeden z nich był niewątpliwie pochodzenia pruskiego. Był to przyjęty na uniwersytet w 1552 r. Christophorus Alzunius, Prutenus (Alzun, Alsune), który po ukończeniu studiów służył nie jako ksiądz, lecz jako opiekun studiów (preceptor) dzieci szlachty litewskiej i polskiej, a później pracował w Prusach. W 1555 r. na uniwersytet przyjęto syna Prusaczki i Niemca, Johanna Bretke, Friedlandensisa (Ingė Lukšaitė, Reformacija…, s. 215–218). W 1562 r. został on skierowany do obsługi parafii w Labiawie, w której granicach mieszkali również ludzie mówiący po prusku. Gdy w marcu 1587 r. Bretkun poprosił o pozwolenie na obsługę parafii w Pilupėnai, konsystorz wysłał pismo do księcia Jerzego Fryderyka z prośbą o pozostawienie go w Labiawie, twierdząc, że potrzebny jest tam ksiądz znający litewski, kuroński i pruski, ponieważ w parafii są „nie tylko Litwini, ale także Kurowie i Prusowie” (Vaclovas Biržiška, Aleksandrynas. Senųjų lietuvių rašytojų, rašiusių prieš 1865 m., biografijos, bibliografijos ir biobibliografijos, t. 1: XVI–XVII amžiai, Čikaga, 1960 / Vilnius: Sietynas, 1990, s. 161, 169; Albertas Juška, op. cit., s. 26–27). Mimo to, po śmierci Willenta w 1587 r., Bretkun został skierowany do obsługi litewskiej parafii w Królewcu. Ten, szczególnie płodny, autor pism litewskich nie pozostawił żadnego tekstu pisanego w języku pruskim. Świadczy to o tym, że Bretkun pesymistycznie patrzył na perspektywy przyszłości języka pruskiego.]. W drugiej połowie XVI w. większość Prusów była poddanymi pańszczyźnianymi, dlatego droga na studia uniwersyteckie pozostawała dla ich dzieci zamknięta. Wolni Prusowie mogli studiować, jednak wcześniej musieli ukończyć szkoły łacińskie, które znajdowały się tylko w niemieckich miasteczkach. Poza tym w tym czasie nawet wolni Prusowie byli już poddawani pańszczyźnie, jak świadczy przypadek tłumacza trzeciego katechizmu pruskiego z 1561 r., Pawła Megotta [fn: Vytautas Mažiulis, par., Prūsų kalbos paminklai, t. 2, s. 242–245.].
Chociaż Albrecht wiedział, że pańszczyzna była główną przyczyną, która uniemożliwiała Prusom studiowanie na uniwersytecie, nie odważył się zwolnić z niej bardziej obiecujących młodzieńców. Dopiero tuż przed śmiercią, w swojej woli i testamencie z 1568 r., wezwał do zwolnienia z pańszczyzny młodzieńców pruskich nadających się do studiowania na uniwersytecie [fn: „Ponieważ prawie nie można znaleźć kaznodziei znającego ten język, a wszystko załatwiać przez tłumaczy (tołków) jest trudne, ryzykowne i niebezpieczne; a ich brak wynika z tego, że Prusowie nie mogą posyłać swoich dzieci do szkoły, ponieważ są poddanymi pańszczyźnianymi i nikt nie chce ich z poddaństwa na rzecz tego [tj. nauki] zwolnić. Chcemy zmniejszyć tę szkodę i brak […]. Chcemy […], aby wszyscy Prusowie w tym księstwie, jeśli są bezpośrednio podlegli władzy krajowej lub szlachcie, lub mieszkają w miastach, zostali zwolnieni z pańszczyzny, gdy któryś z nich zdecyduje się studiować i przejdzie do stanu (in den Stand), służącego kościołowi, szkole lub innej służbie cywilnej, i [zwolnieni z pańszczyzny] w taki sposób: jedni zostaną zwolnieni osobiście i [zwolniony zostanie] ich majątek, inni tylko osobiście uwolnieni, ale wszyscy, podobnie jak inni Chełminiacy, mają być urodzeni wolni; w nadziei, że i ich dzieci będą uczęszczać do szkół i że, podobnie jak inne dzieci kraju, będą mogły być pożytecznie zatrudnione” (Ingė Lukšaitė, Reformacija…, s. 216).].
Brak księży narodowości pruskiej stał się główną przyczyną, dla której w parafiach pruskich nie zaczęto sprawować Mszy i innych obrzędów w języku ojczystym. Nie zachowały się żadne wiadomości, aby na język pruski przetłumaczono jakąkolwiek część Mszy, pieśni liturgiczne czy teksty z agendy. Język pruski nie stał się językiem liturgii. Mimo szumnego hasła reformacji o używaniu „w kościele języka zrozumiałego dla ludu” [fn: Augsburgo tikėjimo išpažinimas. Augsburgo išpažinimo apologija, s. 37 (§ XXIV).], Msze i obrzędy duszpasterskie w parafiach pruskich były odprawiane tylko w języku niemieckim, a kazania wygłaszano przy pomocy tłumaczy [fn: Pod koniec XVI w. język pruski gwałtownie zanikał. Enchiridion z 1561 r. nie był więcej wznawiany, ponieważ, prawdopodobnie, nie było już takiej potrzeby. Katechizacja była nadal obowiązkowa, jednak pruski katechizm wkrótce zastąpił niemiecki. W kościele w miasteczku św. Wawrzyńca w Sambii, które znajduje się 7 km od obsługiwanego przez Abla Willa kościoła w Pobethen, w 1602 r. tłumacz nie był już potrzebny i kazania zaczęto głosić tylko w języku niemieckim (Vytautas Mažiulis, par., Prūsų kalbos paminklai, t. 1, s. 25).]. Reformacja otworzyła narodowi pruskiemu możliwość usankcjonowania swojego języka, jednak ten nie zdołał z niej skorzystać. Język pruski gwałtownie zanikał, aż w końcu na początku XVIII wieku przestał całkowicie brzmieć [fn: Na stronie tytułowej drugiego katechizmu pruskiego, przechowywanego w Petersburgu, ręcznie zapisany tekst świadczył: „Ten stary język pruski całkowicie zaniknął. W 1677 roku jedyny starzec znający ten język zmarł, mieszkając na Mierzei Kurońskiej, gdzie jednak, jak mówią, tacy jeszcze są”. Krzysztof Hartknoch w 1679 r. pisał, że „wsi, w których zdarzają się jeszcze znający ten język, jest nie jedna, a wiele”, jednak w 1684 r. twierdził, że „nie ma już ani jednej wsi, gdzie wszyscy ludzie rozumieliby po prusku, ale tu i ówdzie jest jeszcze kilku starców, którzy rozumieją ten język” (Vytautas Mažiulis, par., Prūsų kalbos paminklai, t. 1, s. 25).].
WNIOSKI
1.	Zasada reformacji dotycząca odprawiania liturgii w języku ojczystym została w Prusach usankcjonowana w 1525 r. poprzez ogłoszenie statutów liturgicznych. Rozporządzenia kościelne głosiły, że obrzędy dla Polaków, Litwinów i Prusów, podobnie jak dla Niemców, powinny być odprawiane w ich językach ojczystych, jednak z powodu braku księży tych narodowości Kościół nie był wówczas jeszcze gotowy na to zadanie.
2.	W piątej dekadzie XVI wieku władze pruskie ponownie uznały wielojęzyczność, to jest przyznały również ludności nieniemieckiej prawo do sprawowania Mszy i odprawiania innych obrzędów liturgicznych w językach ojczystych. Z tego prawa natychmiast skorzystali polscy księża, tłumacząc na swój język ojczysty agendy z lat 1544, 1558, 1568 i inne księgi o treści liturgicznej. Litewscy księża brak agend w języku ojczystym zrekompensowali tekstami liturgicznymi opublikowanymi w kancjonałach, katechizmach i innych wydawnictwach. Treść tych pism pokazuje, że były one wystarczające, aby w parafiach litewskich odprawiać liturgię w języku ojczystym. Używanie języka litewskiego w kraju zostało usankcjonowane na szczeblu państwowym. Świadczą o tym dekrety władz pruskich, które zaczęto ogłaszać w języku litewskim od 1578 roku.
3.	Treść tekstów liturgicznych w języku pruskim pokazuje, że Prusowie nie zdołali skorzystać z możliwości, jaką otworzyła reformacja, by usankcjonować swój język w kraju. Opublikowane w trzeciej księdze pruskiej formuły chrztu i zaślubin w żaden sposób nie wystarczyły, aby język pruski stał się językiem Kościoła. Nie zachowały się żadne wiadomości o przetłumaczeniu na język pruski porządku Mszy lub choćby jego poszczególnych części. Prusowie nie zdołali wykształcić spośród siebie księży, którzy wdrożyliby tę zasadę reformacji. Na początku reformacji język łaciński we Mszy i innych obrzędach w parafiach pruskich został zastąpiony przez język niemiecki, dlatego w odniesieniu do Prusów reformacja nie tylko nie przyczyniła się do wzmocnienia tożsamości narodowej, ale, przeciwnie, jeszcze bardziej przyspieszyła proces germanizacji narodu pruskiego.
ŹRÓDŁA I LITERATURA
[ARNOLDT DANIEL HEINRICH], D. Daniel Heinrich Arnoldts ausführliche und mit Urkunden versehene Historie der Königsbergischen Universität, d. 1, 1746, Königsberg: Hartung.
Artickel der Ceremonien und anderen Kirchen Ordnung, Königsberg, 1526.
Augsburgo tikėjimo išpažinimas. Augsburgo išpažinimo apologija, Kaunas: Aušra, 2009.
BIRŽIŠKA VACLOVAS, Aleksandrynas. Senųjų lietuvių rašytojų, rašiusių prieš 1865 m., biografijos, bibliografijos ir biobibliografijos, t. 1: XVI–XVII amžiai, Čikaga, 1960 / Vilnius: Sietynas, 1990.
BRETKŪNAS JONAS, Giesmes duchaunas ir kitos 1589 metų liturginės knygos tekstai ir šaltiniai, parengė Guido Michelini, Vilnius: Baltos lankos, 2001.
Die evangelischen Kirchenordnungen des XVI. Jahrhunderts, herausgegeben von Dr. jur. Emil Sehling, t. 4: Das Herzogthum Preussen. Polen. Die ehemals polnischen Landestheile des Königreichs Preussen. Das Herzogthum Pommern, Leipzig: Reisland, 1911.
DINI PIETRO U., „Martyno Mažvydo Formos Chrikštymo (1559) vertimo originalas. – Form der Tauff (1559)“, in: Archivum Lithuanicum, 2010, t. 12, p. 71–82.
Druki mazurskie XVI w., z pierwodruku i rękopisu wydał, wstępem, komentarzen i charakterystyką językową opatrzył Stanisław Rospond, Olsztyn: Wydaw. Inst. Mazurskiego, 1948.
Etlich Cristlich lider Lobgesang, vñ Psalm, dem rainen wort Gottes gemeß, auß der heyligẽ schrifft, durch mancherley hochgelerter gemacht, in der, Kirchen zů singen, wie es dann zum tayl berayt zů Wittenberg in übung ist, Nürnberg: Gutknecht, Jobst, 1524.
Euangelias bei Epistolas, Nedeliu ir schwentuju dienosu skaitomosias, Baszniszosu Chriksczonischkosu, pilnai ir wiernai pergulditas ant Lietuwischka Szodzia, per Baltramieju Willenta, Plebona Karalauczui ant Schteindama. Priegtam ant gala priedeta jra Historia apie muka ir smerti Wieschpaties musu Jesaus Christaus pagal kieturiu Euangelistu, Karalauczui: Per Jurgi Osterbergera, 1579.
FIJAŁEK JAN, „Jan Tortyłowicz-Batocki, pierwszy ewangelik na Żmudzi i apostol luterski na Litwie pruskiej“, in: Reformacja w Polsce, rocznik 1, Warszawa, 1921, p. 97–104.
Form der Tauff. Wie die in der Kirchenordnung des Hertzogthumbs Preussen, vnd andern mehr, verfasset, zu Königsberg: Durch Johann Daubman, 1559.
Forma Chrikstima. Kaip Baßniczas Jstatimæ Hertzikistes Prusu, ir kitosu zemesu laikoma ira, Karalauczui: Per Jona Daubmana, 1559.
HUBATSCH WALTHER, Geschichte der evangelischen Kirche Ostpreussens, t. 1, Göttingen: Vandenhoeck & Ruprecht, 1968.
[JACOBSON HEINRICH FRIEDRICH], Geschichte der Quellen des evangelischen Kirchenrechts der Provinzen Preussen und Posen, mit Urkunden und Regesten von Dr. Heinrich Friedrich Jacobson. – Geschichte der Quellen des Kirchenrechts des Preussischen Staats, mit Urkunden und Regesten von Heinrich Friedrich Jacobson, d. 1: Die Provinzen Preussen und Posen, t. 2, Königsberg: Bornträger, 1839.
[JACOBSON HEINRICH FRIEDRICH], Geschichte der Quellen des katholischen Kirchenrechts der Provinzen Preussen und Posen: mit Urkunden und Regesten. – Geschichte der Quellen des Kirchenrechts des Preussischen Staats, mit Urkunden und Regesten von Dr. Heinrich Friedrich Jacobson, d. 1: Die Provinzen Preussen und Posen, t. 1: Das katholische Kirchenrecht, Königsberg: Bornträger, 1837, Königsberg: Bornträger, 1837.
JUŠKA ALBERTAS, Mažosios Lietuvos Bažnyčia XVI–XX amžiuje, Klaipėda: Klaipėdos universiteto leidykla, 1997. JUŠKA ALBERTAS, Mažosios Lietuvos mokykla, Klaipėda: Klaipėdos universiteto leidykla, 2003.
KOŽENIAUSKIENĖ REGINA, XVI–XVIII amžiaus prakalbos ir dedikacijos, Vilnius: Mokslas, 1990.
Lietuvos TSR bibliografija, ser. A: Knygos lietuvių kalba, t. 1: 1547–1861, Vilnius: Mintis, 1969.
LUKŠAITĖ INGĖ, Lietuvių kalba reformaciniame judėjime XVII a., (Acta historica lituanica, t. 5), Vilnius, 1970.
LUKŠAITĖ INGĖ, Reformacija Lietuvos Didžiojoje Kunigaikštystėje ir Mažojoje Lietuvoje. XVI a. trečias dešimtmetis – XVII a. pirmas dešimtmetis, Vilnius: Baltos lankos, 1999.
[LUTHER MARTIN], D. Martin Luthers Werke. Kritische Gesammtausgabe, t. 15, Weimar: Hermann Böhlau, 1899.
[LUTHER MARTIN], Tomvs Tertivs Omnivm Opervm Reverendi Patris, Viri Dei, D. M. L. continens quae aedita sunt ab Anno XXIIII. vs[que] ad Annum XXXVIII, Jena: Rebart, 1582.
MAŽIULIS VYTAUTAS, par., Prūsų kalbos paminklai, t. 1, Vilnius: Mokslas, 1966.
MAŽIULIS VYTAUTAS, par., Prūsų kalbos paminklai, t. 2, Vilnius: Mokslas, 1981.
MAŽVYDAS MARTYNAS, Katekizmas ir kiti raštai, Vilnius: Baltos lankos, 1993.
MAŽVYDAS MARTYNAS, Pirmoji lietuviška knyga, Vilnius: Vaga, 1974.
Mažvydas. Seniausieji lietuvių kalbos paminklai iki 1570 metams, spaudai parūpino Jurgis Gerullis, Kaunas: Švietimo ministerijos leidinys, 1922.
MICHELINI GUIDO, Martyno Mažvydo raštai ir jų šaltiniai, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 2000.
Ordnung vom ausserlichen Gottesdienst und Artickel der Ceremonien, wie es inn den Kirchen des Hertzogthumbs zu Preussen gehalten wirt, Königsberg: Hans Weinreich, 1544.
PERLBACH MAX, hrs., Simon Grunau’s preussische Chronik. Im Auftrage des Vereins für die Geschichte der Provinz Preussen, t. 1: Tractat I–XVI, (Die preussischen Geschichtsschreiber des XVI. und XVII. Jahrhunderts), Leipzig: Duncker & Humblot, 1876.
PETKŪNAS DARIUS, „Gotfrydo Ostermejerio 1775 metų agenda – paskutinė unikali Prūsijos Karalystės lietuvių evangelikų liuteronų liturginė knyga“, in: Senoji Lietuvos literatūra, kn. 41: Gotfrydo Ostermejerio lituanistinio paveldo tyrimai, d. 1, Vilnius: Lietuvių literatūros ir tautosakos institutas, 2016, p. 115–134.
PETKŪNAS DARIUS, Rytų Prūsijos liuteronų liturginė tradicija ir lietuviškoji jos raiška Reformacijos ir Donelaičio laikų agendose, Klaipėda: Klaipėdos universiteto leidykla, 2012.
Pyesńy duchowne, a nabożne, nowo zebrane y wydane przes Jana Seclvciana, w Krolewczu Pruskym: V Janá Weynreycha, 1547.
Pſáłterz Dawidá onego Swiętego, á wiecżney pámięći godnego Krolá y Proroká: teraz nowo ná pioſnecżki po Polſ ku przełożony, á według Zydowſ kiego rozdzyału ná pięcioro kſiąg rozdzyelony. A dla lepſzego zrozumienia, ſą przydáne Argumentá y ánnotácyie, tho ieſt, krociuchne wypiſánie, iżby wiedzyeli ći co go vżywáć będą, czo ktory Pſalm w ſobie zámyka. Też dla łácnieyſzego ználezyenia, reyeſtr wſzytkich Pſalmow ná końcu ieſt przydány, w Krákowie: V Máthyſá Wirzbięty, 1558.
REED LUTHER D., The Lutheran Liturgy, Philadelphia: Muhlenberg Press, 1947.
RIMŠA VAIDOTAS, Jano Maleckio ir Jano Sekluciano polemika dėl katekizmo kanoninio vertimo, (Bibliotheca Archivi Lithuanici, 2), Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2001.
Stanislovas Rapolionis, sudarė Eugenija Ulčinaitė, Vilnius: Mokslas, 1986.
TSCHACKERT PAUL, Urkundenbuch zur Reformationsgeschichte des Herzogthums Preussen, t. 1: Einleitung, (Publicationen aus den K. Preussischen Staatsarchiven, t. 43), Leipzig: Hirzel, 1890.
TSCHACKERT PAUL, Urkundenbuch zur Reformationsgeschichte des Herzogthums Preußen, t. 2: Urkunden, d. 2: 1523–1541, (Publicationen aus den K. Preussischen Staatsarchiven, t. 44), Leipzig: Hirzel, 1890.
Ustawa albo porząd koscielny, iako się w Xięstwie Pruskiem s nauczaniem y Coeremoniami, y s inemi rzeczami, ktore ku pomnoszeniu y zachowaniu urzędu kasnodzieiskiego, y porządku dobrego potrzebne, zachowana. S nowu przeyrzany, pomnossony y na iawią wydany, w Krolewcu Pruskiem: U Jana Daubmana Roku Pańskiego, 1560.
Ustawa o zwierzchniei chwale Bożei o kościelnych Ceremonyach na ten Xtałt, yako się zachowawa w kościelech Xięstwa Pruskiego MDXLIIII, Królewiec: W drukarni Jana Weynreicha, 1544.
Ustawa, albo Porząd Kośćielny y Ceremonie. Yako w Nauczaniu Słowa Bożego, y podawaniu Świątośći w Kośćielech Xięstwá Pruskiego ma być zachowány. Z Niemieckiego Języka na Polski pilnie przełożony, przez Hieronyma Maleckiego, Plebana Leckiego, w Krolewcu: U Jana Daubmana, 1571.
[VILENTAS BALTRAMIEJUS], Enchiridion Catechismas maßas / dæl paspalitu Plebonu ir Koznadiju / Wokischku ließuwiu paraschits per Daktara Martina Luthera. O isch Wokischka ließuwia ant Lietuwischka pilnai ir wiernai pergulditas / per Baltramieju Willenta Plebona Karalauczuie ant Schteindama, Karalauczui: Per Iurgi Osterbergera, 1579.
WOTSCHKE THEODOR, „Stanislaus Ostrorog. Ein Schutzherr der grosspolnischen. evangelischen Kirche“, in: Zeitschrift der Historische Gesellschaft fur die Provinz Posen, t. 21, 1907.
WOTSCHKE THEODOR, Geschichte der Reformation in Polen. Studien zur Kultur und Geschichte der Reformation, t. 1, Leipzig: Verein für Reformationsgeschichte, 1911.