Gintautas Sliesoriūnas
"Tragedia", ale "bardzo korzystna" - oceny unii lubelskiej w najnowszej historiografii litewskiej
Streszczenie
W artykule zwięźle opisano pole ocen, w których miejscach w najnowszej historiografii litewskiej, badającej problematykę unii lubelskiej zawartej w 1569 r., panuje mniej lub bardziej ogólna zgoda, a gdzie rysują się nowe różnice w ocenach historyków. W dyskusji nad tym problemem uwaga jest przede wszystkim skierowana na to, jak w historiografii litewskiej opisywane jest wspólne państwo polsko-litewskie utworzone w Lublinie. Podjęto także próbę zwrócenia uwagi na okoliczność, że wciąż brakuje ukierunkowanych badań naukowych, które mogłyby przekonująco uzasadnić tezę (choć nie nową), popularną w najnowszej historiografii litewskiej, a zwłaszcza w dyskursie publicznym i tekstach dydaktycznych, że unia lubelska zawarta w 1569 r. uratowała Litwę przed nieuniknioną aneksją lub „poddaniem się Moskwie”.
Słowa kluczowe: unia lubelska 1569 r., Wielkie Księstwo Litewskie, Rzeczpospolita Obojga Narodów, wojna inflancka (1558–1583).
W litewskiej historiografii w ciągu ostatnich kilku dziesięcioleci ukształtowała się pewna tradycja, można powiedzieć – ogólna zgoda w ocenie zasadniczych konsekwencji zawartej w 1569 r. w Lublinie unii państwowej Korony Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego (dalej – WKL) dla państwa i społeczeństwa Litwy. Jednak równocześnie uwidoczniły się pewne nowe podziały, związane z próbami racjonalizacji, nazywania zjawisk z przeszłości nowoczesnymi terminami lub wynikające z dążeń do kształtowania tak zwanej polityki pamięci historycznej. Na te tendencje w najnowszej litewskiej historiografii, badającej problematykę unii lubelskiej, zwrócono już uwagę w opublikowanych niedawno naukowych przeglądach historiografii poświęconej temu zagadnieniu, przeznaczonych dla badaczy pracujących za granicą [fn: Meilus, E. Unia lubelska w historiografii litewskiej XXI w. Biuletyn Historii Pogranicza. 2019, Nr 19, s. 22–41; Слесорюнас, Г. Проблемные вопросы современных исследований Люблинской унии и её последствий с точки зрения литовской историографии. Российская история, 2020, № 4, c. 134–141.]. W niniejszym artykule zwięźle opisano pole ocen, w których miejscach w najnowszej litewskiej historiografii, badającej problematykę unii lubelskiej zawartej w 1569 r., panuje mniej lub bardziej ogólna zgoda, a gdzie rysują się nowe podziały. W dyskusji nad tym ostatnim problemem uwaga jest przede wszystkim zwrócona na to, jak w naszej historiografii opisywane jest wspólne państwo polsko-litewskie utworzone w Lublinie. Podjęto także próbę zwrócenia uwagi na to, że wciąż brakuje ukierunkowanych badań naukowych, które mogłyby przekonująco uzasadnić popularną w najnowszej litewskiej historiografii, a zwłaszcza w dyskursie publicznym i tekstach o charakterze dydaktycznym, tezę (choć nie nową), że unia lubelska zawarta w 1569 r. uratowała Litwę przed nieuniknioną aneksją lub „poddaniem się Moskwie” już w drugiej połowie XVI w. – co było jedną z możliwych konsekwencji toczącej się w latach 1558–1583 wojny inflanckiej.
Oceny konsekwencji unii lubelskiej, które stały się powszechnie przyjęte w historiografii litewskiej. Panuje ogólna zgoda co do tego, że podczas zawierania unii państwowej Litwy i Polski w 1569 r. osiągnięto kompromis, dzięki któremu Litwa zachowała państwowość. Suwerenne uprawnienia państwa litewskiego, choć zostały ograniczone przez wspólne państwo z Polską, nie zostały zniesione i funkcjonowały aż do przymusowego zniszczenia państwa polsko-litewskiego pod koniec XVIII w. [fn: Žr. Gudavičius, E. Lietuvos istorija, t. I: Nuo seniausių laikų iki 1569 metų. Vilnius: Lietuvos rašytojų sąjungos leidykla, 1999, s. 645; Lietuvos istorija, t. V: Kiaupienė, J., Lukšaitė, I. Veržli Naujųjų laikų pradžia. Lietuvos Didžioji Kunigaikštystė 1529–1588 metais. Vilnius: Baltos lankos, s. 228–230; Jučas, M. Lietuvos ir Lenkijos unija (XIV a. vid. – XIX a. pr.). Vilnius: Aidai, 2000, s. 265.]. Taka teza utrwaliła się w historiografii litewskiej już w okresie międzywojennym [fn: Lietuvos istorija, red. A. Šapoka. Kaunas: Švietimo ministerijos knygų leidimo komisijos leidinys, 1936 (fotografuotinis leidimas: Vilnius, 1989), s. 226–227.]. We wczesnym okresie sowieckim akcenty uległy zmianie. Starano się podkreślać negatywne aspekty unii dla państwowości litewskiej, twierdząc, że choć pozostały pewne atrybuty państwowości, unia była dla narodu litewskiego „zgubna”, że po 1569 r. „samodzielność państwa litewskiego szybko zanikała” [fn: Jurginis, J. Lietuvos TSR istorija. Kaunas: Pedagoginės literatūros leidykla, 1957, s. 42.] lub, formułując to nieco łagodniej, unia podcięła samodzielność Litwy i stworzyła prawne przesłanki dla dalszego zaniku państwowości litewskiej [fn: Lietuvos TSR istorija, t. I: Nuo seniausių laikų iki 1861 metų, vyr. red. J. Žiugžda. Vilnius: Valstybinės politinės ir mokslinės literatūros leidykla, 1957, s. 220.]. Później, już w latach 70. XX w., ocena utrwalona w okresie międzywojennym, z pewnymi zastrzeżeniami stylistycznymi wynikającymi z epoki, ponownie powróciła do historiografii litewskiej [fn: Dundulis, B. Lietuvos užsienio politika XVI a. Vilnius: Mintis, 1971, s. 272. Tutaj stwierdza się, że państwo litewskie było zmuszone do ustępstw, w wyniku czego ucierpiała jego suwerenność. Jednak Litwa nie utraciła państwowości, choć uległa ona zwężeniu. Podobna ocena unii jest także tutaj: Lietuvos TSR istorija, t. I: Nuo seniausių laikų iki 1917 metų, B. Vaitkevičius (ats. red.), M. Jučas, V. Merkys. Vilnius: Mokslas, 1985, s. 122–125. W tej syntezie stwierdza się, że WKL utraciło część samodzielności, ale w stworzonym państwie federalnym, które nie było scentralizowane, Litwa zachowała atrybuty państwowości, a sytuacja „nie była tak tragiczna”.].
W historiografii litewskiej panuje zgoda co do tego, że unia lubelska zawarta w 1569 r. była żywotna. Trwała ponad dwa stulecia. Z wyjątkiem przymusowego epizodu w 1655 r. (próba powiązania WKL ze Szwecją) nie było realnych prób jej zerwania [fn: Przykładowo, Kiaupa, Z., Kiaupienė, J., Kuncevičius, A. Lietuvos istorija iki 1795 metų. Vilnius: ARLILA, II pataisytas leidimas, 1998, s. 264; Jučas, M. Lietuvos ir Lenkijos unija (XIV a. vid. – XIX a. pr.). Vilnius: Aidai, 2000, s. 279–280. Więcej na ten temat zob. Lietuvos istorija, t. VI: Sliesoriūnas, G. Lietuvos Didžioji Kunigaikštystė XVI a. pab. – XVIII a. pr. (1588 – 1733 metais). Vilnius: Lietuvos istorijos institutas, 2015, s. 51–62.]. Chociaż w czasie jej zawierania państwo litewskie doświadczyło presji, a pamięć o tej presji, zwłaszcza o stratach terytorialnych, była żywa w pamięci szlacheckiego społeczeństwa WKL aż do końca XVIII w. [fn: Przykładowo, Kuolys, D. Liublinas: kovos dėl Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės Respublikos / Lublin: walki o Rzeczpospolitą Wielkiego Księstwa Litewskiego, In: Liublino unija: idėja ir tęstinumas / Unia Lubelska: idea i jej kontynuacja, sudarytojai / opracowanie L. Glemža, R. Šmigelskytė-Stukienė. Vilnius: Nacionalinis muziejus Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės valdovų rūmai, 2011, s. 280–290, 291–300.], z czasem unia stała się dla szlachty litewskiej nie tylko atrakcyjna, ale także narzędziem do obrony państwowości litewskiej przed późniejszymi inicjatywami w Królestwie Polskim, mającymi na celu jeszcze surowsze ograniczenie państwowości litewskiej, czyli większe scentralizowanie dualistycznego państwa unijnego [fn: Przykładowo, Šmigelskytė-Stukienė, R. Liublino unija: idėjos tęstinumas Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės konfederacijose Stanislovo Augusto valdymo laikotarpiu / Unia lubelska: kontynuacja idei podczas konfederacji Wielkiego Księstwa Litewskiego za panowania Stanisława Augusta Poniatowskiego, In Liublino unija: idėja ir tęstinumas / Unia Lubelska: idea i jej kontynuacja, sudarytojai / opracowanie L. Glemža, R. Šmigelskytė-Stukienė. Vilnius: Nacionalinis muziejus Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės valdovų rūmai, 2011, s. 352–364, 365–378.].
Panuje zgoda, że unia lubelska stworzyła korzystniejsze warunki dla zbliżenia kulturowego między Polską a WKL, rozprzestrzeniania się języka polskiego i katolicyzmu w państwie litewskim [fn: Kiaupa, Z., Kiaupienė, J., Kuncevičius, A. Lietuvos istorija iki 1795 metų. Vilnius: ARLILA, II pataisytas leidimas, 1998, s. 264; Lukšaitė, I. Liublino unija ir identitetų kaitos Lietuvos Didžiojoje Kunigaikštystėje XVI a. antroje pusėje / Unia lubelska a zmiany tożsamości w Wielkim Księstwie Litewskim w drugiej połowie XVI wieku, In: Liublino unija: idėja ir tęstinumas / Unia Lubelska: idea i jej kontynuacja, sudarytojai / opracowanie L. Glemža, R. Šmigelskytė-Stukienė. Vilnius: Nacionalinis muziejus Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės valdovų rūmai, 2011, s. 216–232, 233–252; także: Lietuvos istorija, t. VI: Sliesoriūnas, G. Lietuvos Didžioji Kunigaikštystė XVI a. pab. – XVIII a. pr. (1588 – 1733 metais). Vilnius: Lietuvos istorijos institutas, 2015, s. 37–62.].
Panuje również zgoda co do tego, że utworzone na mocy unii lubelskiej wspólne państwo polsko-litewskie mogło połączyć siły i przez pewien czas skutecznie opierać się ekspansywnej polityce Rosji [fn: Przykładowo, Gudavičius, E. Lietuvos europėjimo keliais. Istorinės studijos. Sudarė A. Bumblauskas, R. Petrauskas. Vilnius: Aidai, 2002, s. 275.], a od lat 70. XVI w. – do początku XVII w. nawet konkurować z Rosją o hegemonię w Europie Wschodniej.
Podziały. Chociaż po 1990 r. w litewskich tekstach, w których próbuje się ocenić unię lubelską i jej konsekwencje dla Litwy, jest coraz mniej emocjonalnych określeń, należy przyznać, że takie istniały. Są one różnorodne – od tezy E. Gudavičiusa, że zawarta w 1569 r. „unia lubelska była tylko mniejszym nieszczęściem dla Litwy z możliwych dwóch alternatyw nieszczęść” [fn: Gudavičius, E. Lietuvos europėjimo keliais. Istorinės studijos. Sudarė A. Bumblauskas, R. Petrauskas. Vilnius: Aidai, 2002, s. 275.] lub wyrazistego tytułu ostatniego rozdziału napisanego przez tego samego autora „Lietuvos istorija” (do 1569 r.) – „Tragedia lubelska” [fn: Gudavičius, E. E. Lietuvos istorija, t. I: Nuo seniausių laikų iki 1569 metų. Vilnius: Lietuvos rašytojų sąjungos leidykla, 1999, s. 634–645.] aż do określenia M. Jučasa, że unia polsko-litewska w 1569 r. „była niezwykle korzystna dla obu państw” [fn: Jučas, M. Lietuvos ir Lenkijos unija (XIV a. vid. – XIX a. pr.). Vilnius: Aidai, 2000, s. 279.].
Wspólne państwo Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego, zawarte w 1569 r., które zyskało nieoficjalną nazwę Rzeczpospolita Obojga Narodów, jest różnie opisywane. Nadal żywa jest tradycja utrwalona w drugiej połowie XX w., aby określać wspólne państwo polsko-litewskie jako federację; istnieje tendencja do charakteryzowania tego państwa jako konfederacji; jako tworu pośredniego między federacją a konfederacją; jeszcze inna grupa historyków uważa, że należy unikać stosowania tych nowoczesnych terminów do realiów połowy XVI w.
Tradycja stosowania terminu federacja do unijnego państwa polsko-litewskiego [fn: O upowszechnieniu się koncepcji Rzeczypospolitej Obojga Narodów jako federacji polsko-litewskiej w historiografii polskiej zob.: Bumblauskas, A. Lietuvos Didžiosios Kunigaikštijos paveldo „dalybos“ ir „Litva / Letuva“ distinkcijos konceptas. Lietuvos Didžiosios Kunigaikštijos tradicija ir paveldo „dalybos“. Sud. A. Bumblauskas, Š. Liekis, G. Potašenko. Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla, 2008, s. 30–33; ten pat ir apie „tradicinio patronažinio federalizmo“ koncepciją, zob. także, s. 33. Federacijos termino vartojimo lenkiškoje istoriografijoje pavyzdys: Górski, G. Uwagi o federalnym charakterze państwa polsko-litewskiego w XVI–XVIII w. Czasy Nowożytne, t. XVI, 2004, s. 57–77.], a także późniejsza próba przejścia od pojęcia federacji do konfederacji, przyszła, jak to często bywa, z historiografii polskiej.
Określenie państwa unijnego mianem federacji silnie utrwaliło się w litewskich encyklopediach. W wydaniu z 1981 r. czytamy, że „w 1569 r. w Lublinie zawarto umowę, na mocy której WKL połączyło się z Polską w federalne państwo polsko-litewskie – Rzeczpospolitą” [fn: Liublino unija. Lietuviškoji tarybinė enciklopedija, t. 7. Vilnius: „Mokslas“, 1981, s. 68.]. Prawie tym samym zdaniem (tylko bez „Rzeczpospolitej”) zaczyna się artykuł w encyklopedii z 1986 r. [fn: Jasas, R. ir kt., Liublino unija. Tarybų Lietuvos enciklopedija, t. 2. Vilnius: Vyriausioji enciklopedijų redakcija, 1986, s. 636.]. W wydanej w 2008 r. encyklopedii utrwalono ciągłość: „1569 umowa zawarta w Lublinie, na mocy której Wielkie Księstwo Litewskie (WKL) połączyło się z Królestwem Polskim w federalną Rzeczpospolitą polsko-litewską” [fn: Jasas, R. Liublino unija. Visuotinė Lietuvių enciklopedija, t. XIII. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos centras, 2008, s. 499–500.]. Warto jednak przypomnieć, że w encyklopedii z 1968 r. unia była określona jako konfederacja [fn: Liublino unija. Mažoji lietuviškoji tarybinė enciklopedija, t. II. Vilnius: Mintis, 1968, s. 464: „unia lubelska – umowa, na mocy której Wielkie Księstwo Litewskie (WKL) i Polska w 1569 r. połączyły się w konfederacyjne państwo polsko-litewskie”.]. Nie było żadnej dyskusji historiograficznej na temat „federalnego” czy „konfederacyjnego” charakteru unii na Litwie od 1968 do 1981 r., zatem widzimy tutaj po prostu decyzję autorów, wynikającą zapewne z wpływu historiografii innych państw. Pojęcie federacji do opisu państwa unijnego polsko-litewskiego dominuje w historiografii polskiej. W najnowszej historiografii litewskiej również silnie się utrwaliło. Konsekwentnie używał go M. Jučas [fn: Lietuvos TSR istorija, t. I: Nuo seniausių laikų iki 1917 metų. B. Vaitkevičius (ats. red.), M. Jučas, V. Merkys. Vilnius: Mokslas, 1985, s. 125: „oba państwa zostały połączone w jedną federację, złożoną z dwóch państw”; Jučas, M. Lietuvos ir Lenkijos unija (XIV a. vid. – XIX a. pr.). Vilnius: Aidai, 2000, s. 265, 368: „akt unii lubelskiej stworzył federalną Rzeczpospolitą dwóch państw”.], pojęcie federacji w historiografii i popularnych tekstach jest nadal szeroko stosowane [fn: Np.: Nakas, N. Damoklo kardas virš Gordijaus mazgo. Liublino unija 451-aisiais gyvavimo metais. Naujasis Židinys. Aidai, 2010, Nr 11, s. 395–402; Lietuva senuosiuose istorijos šaltiniuose / Lithuania in Ancient Historical Sources. Lietuvos tūkstantmečio programos parodos katalogas. Taikomosios Dailės muziejus, Vilnius, 2009.07.05–10.04, Vilnius, 2009, s. 110.].
Pod koniec XX w. do historiografii litewskiej powróciło (tutaj należy przypomnieć wydanie encyklopedii z 1968 r.) także pojęcie konfederacji. Zaczęło ono zyskiwać na popularności po opublikowaniu „Lietuvos istorija” E. Gudavičiusa, w której między innymi stwierdzono, że po zawarciu unii lubelskiej „państwowość litewska została zachowana, jednak pozostała skrępowana w dualistycznej konfederacji ze znacznie potężniejszym partnerem tej konfederacji” [fn: Gudavičius, E. Lietuvos istorija, t. I: Nuo seniausių laikų iki 1569 metų. Vilnius: Lietuvos rašytojų sąjungos leidykla, 1999, s. 645.]. Jednak wkrótce pojęcie „konfederacji” zaczęto stosować z zastrzeżeniami, twierdząc, że „akt unii lubelskiej stał się deklaracją równoprawnego sojuszu z artykułami, które ogłoszoną federację faktycznie czyniły konfederacją” [fn: Gudavičius, E. Lietuvos europėjimo keliais. Istorinės studijos. Sudarė A. Bumblauskas, R. Petrauskas. Vilnius: Aidai, 2002, s. 279.]. Tutaj byłoby sensowne uściślić, że w samym akcie unii lubelskiej i towarzyszących mu dokumentach nie było „ogłoszonej federacji”, w tamtym czasie nie używano jeszcze takiego pojęcia do opisu charakteru sojuszu państw polskiego i litewskiego. Słowa „ogłoszona federacja” należy prawdopodobnie rozumieć jako historiograficzną interpretację deklaracji ścisłego i nierozerwalnego związku państwowego Polski i Litwy, ogłoszonej na początku aktu unii.
Następnie, próbując pogodzić decyzję o zastosowaniu pojęcia konfederacji ze wspomnianym zastrzeżeniem, w najnowszej historiografii litewskiej zaczęto używać także niezbyt precyzyjnych określeń, które można by interpretować jako starania o opisanie wspólnego państwa polsko-litewskiego jako pośredniego między federacją a konfederacją. Przykładem takiego podejścia mogą być odpowiednie fragmenty „Lietuvos istorija” Alfredasa Bumblauskasa opublikowanej w 2005 r. [fn: Bumblauskas, A. Lietuvos istorija 1009–1795. Vilnius: R. Paknio leidykla, 2005, s. 258–259: „związek między WKL a Polską można nazwać federacją, a mając na uwadze obowiązujące później w sejmach „liberum veto”… – konfederacją, czyli takim sojuszem, w którym nie ma wspólnej instytucji władzy, której postanowienia byłyby wiążące dla członków. […] chociaż akt ogłaszał jedno państwo, to jego konkretne artykuły definiowały konfederację dwóch państw”. Takie wyjaśnienie jest dość dyskusyjne. Uchwały sejmu Rzeczypospolitej („konstytucje”) były wiążące zarówno dla Korony, jak i dla WKL, o ile nie zawierały zastrzeżeń (w tzw. „deklaracjach województw i powiatów”), że ostateczną decyzję podejmą „województwa”. Rola liberum veto (zazwyczaj destrukcyjna) była istotna podczas debat sejmowych, a nie później – już po podjęciu (jeśli się udało) uchwał. Dla Korony i WKL wiążące były także uchwały rad senatorskich Rzeczypospolitej zwane przez analogię do antycznego Rzymu senatus consultum, których znaczenie wzrosło zwłaszcza w pierwszej połowie XVIII w., gdy sejm Rzeczypospolitej przeżywał kryzys. Na ten temat zob.: Markiewicz, M. Rady senatorskie Augusta II (1697–1733). Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź: Ossolineum, 1988; Poraziński, J. Funkcje polityczne i ustrojowe rad senatu w latach 1697–1717. Kwartalnik Historyczny, R. 51, 1984, nr 1, s. 25–43; ir kt.]. Podobnie – że z tekstu unii wynika, iż charakter ogłoszonego państwa unijnego miał być federacją, ale w rzeczywistości stało się „państwem konfederacyjnym, ponieważ oba człony unii prowadziły wspólną politykę zagraniczną”, historyk pisał również później (w 2018 r.) [fn: Bumblauskas, A., Eidintas, A., Kulakauskas, A., Tamošaitis, M. Lietuvos istorija kiekvienam. Sudarytojas ir dalykinis redaktorius A. Eidintas. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos centras, 2018, s. 124.].
Istnieje także trzecia grupa historyków, która unika używania pojęć „federacji” czy „konfederacji” [fn: Przykładowo, Kiaupa, Z. Lietuvos valstybės istorijoje. Vilnius, 2004 (II leidimas – 2006): Baltos lankos, s. 93–97. Jūratė Kiaupienė używa pojęć „monarchii złożonej”, w którą połączono dwa państwa, oraz „państwa złożonego”. Zob.: Kiaupienė, J. 1569 metų Liublino unija ir Lietuva. Vilnius: Lietuvos istorijos institutas, 2000, s. 78–79.]. Nie chcą sztucznie stosować nowoczesnych pojęć, które w okresie istnienia Rzeczypospolitej Obojga Narodów (XVI–XVIII w.) oznaczały coś innego niż dzisiaj, a także nie były używane do opisu związku państwowego Polski i Litwy w czasie trwania Rzeczypospolitej. Dziś federacją nazywamy państwo, którego części (tereny, okręgi) mają szeroki samorząd. Konfederacją nazywamy luźno powiązany sojusz państw, które nie zrzekły się suwerenności. W XVI–XVIII w. było odwrotnie. Pojęcie federacji zazwyczaj stosowano do opisu sojuszów wojskowych państw. Na przykład, tak często nazywano sojusz wojskowy państw chrześcijańskich, Ligę Świętą, zawarty w 1684 r. i walczący z Turkami do 1699 r. Natomiast konfederacjami nazywano niektóre państwa o specyficznej strukturze – takie jak Niderlandy czy Związek Szwajcarski. Ponadto w XVI–XVIII w. unia państwowa polsko-litewska miała cechy, które nie odpowiadały typowym (nowoczesnym) opisom federacji czy konfederacji – nie było wspólnych instytucji władzy wykonawczej, charakterystycznych dla nowoczesnych federacji, takich jak skarb federalny i armia federalna, kancelaria federalna (choć służbę dyplomatyczną (poselstwa) z zastrzeżeniami można by uznać za wspólną dla Polski i Litwy). Z drugiej strony – w unii nie zalegalizowano samodzielnych instytucji reprezentacji społeczeństwa (stanów) na poziomie Wielkiego Księstwa Litewskiego (a to byłoby nawet mniej, niż wymagałaby definicja nowoczesnej federacji). Instytucje reprezentacji stanowej (samorządu szlacheckiego) były zalegalizowane tylko na poziomie powiatów – stąd czasami pojawiające się w historiografii stwierdzenia, że wspólne państwo polsko-litewskie, popularnie zwane Rzecząpospolitą Obojga Narodów, było federacją województw i powiatów. Dlatego próba opisania związku unijnego Polski i Litwy jako pośredniego między federacją a konfederacją również kuleje. Stąd, jak się wydaje, najrozsądniej byłoby nie wpychać w ramy nowoczesnej terminologii związku państwowego łączącego Polskę i Litwę po 1569 r. Unia państwowa polsko-litewska była dość unikalna w ówczesnej Europie, różniła się od dość licznych w tym czasie „państw złożonych” czy sojuszów państw połączonych uniami personalnymi, takich jak Dania i Norwegia [fn: Więcej na ten temat zob.: Lietuvos istorija, t. VI: Sliesoriūnas, G. Lietuvos Didžioji Kunigaikštystė XVI a. pab. – XVIII a. pr. (1588–1733 metais). Vilnius: Lietuvos istorijos institutas, 2015, s. 15–17. Trudności wynikające z prób stosowania nowoczesnych pojęć do opisania związku Polski i Litwy w ramach wspólnego państwa były również przedmiotem rozważań w historiografii polskiej. Przykładowo, Grzegorz Błaszczyk, rozważając charakter unii polsko-litewskiej – jako federacji czy konfederacji, ostatecznie zdecydował się na pierwszą opcję. Jego główny argument za opisaniem państwa polsko-litewskiego jako federacji był taki, że podmiotem stosunków międzynarodowych było tylko państwo zjednoczone, a nie jego części. Chociaż przyznał, że zdarzały się próby obejścia tej zasady. Zob. Błaszczyk, G. Współczesne spojrzenie na stosunki polsko–litewskie w latach 1569–1795, In: Rzeczpospolita w XVI–XVIII wieku. Państwo czy wspólnota? Red. B. Dybaś, P. Hanczewski, T. Kempa, Toruń, 2007, s. 83–105. Także zob. Błaszczyk, G. „Rzeczpospolita w latach 1569–1795. Węzłowe problemy stosunków polsko-litewskich“. Zapiski Historyczne, t. 53, 1998, z. 1, s. 59–80.].
Unikalność unii lubelskiej została dostrzeżona i doceniona już przez współczesnych. Pod koniec XVI w. unia polsko-litewska była oceniana w Europie jako przykład udanego sojuszu dwóch państw. Doświadczenie to budziło zainteresowanie podczas przygotowywania unii personalnej Anglii i Szkocji (zawartej w 1603 r. po śmierci królowej Elżbiety I) i zaraz po jej zawarciu, kiedy chciano nadać unii Anglii i Szkocji trwalszą – instytucjonalną – podstawę. Zasady zawarcia unii polsko-litewskiej były omawiane w parlamencie angielskim w 1604 r. Zdaniem Anglików unia lubelska, w porównaniu z ówczesnymi uniami państw w Europie, była unikalna. Twierdzono, że wszystkie inne unie były zawarte na zasadach unii dynastycznych lub w wyniku wojny, natomiast unia polsko-litewska została zawarta poprzez „zmianę prawa” [fn: Calendar of State Papers Domestic: James I, 1603–1610. Ed. Mary Anne Everett Green, London, 1857, s. 100–101: April 26? [1604]: 65. Discourse on the Union of Kingdoms as fourfold; by marriage, by election, by gift or purchase, by conquest. Precedents of unions by marriage during 600 years, and of their conditions, which confine the union to the princes only, without changing the laws. Conditions of the union by conquest of Portugal with Spain and of other unions, none of which were attended with any change of laws, excepting that of Lithuania with Poland; 67. Occasions and means of uniting the great Dukedom of Lithuania to the kingdom of Poland; with the conditions.], tzn. na podstawie prawnej (umowy).
W ostatnich latach w historiografii litewskiej, zwłaszcza w dyskursie publicznym i tekstach dydaktycznych, coraz częściej powtarza się, że unia lubelska zawarta w 1569 r. uratowała Litwę przed nieuniknioną aneksją lub „poddaniem się Moskwie” już w drugiej połowie XVI w., tzn. aneksja Litwy miałaby być nieuniknioną konsekwencją trwającej wówczas (1558–1583) wojny inflanckiej. Źródła tej tezy to mające długą tradycję stwierdzenia w historiografii, że wojna inflancka ujawniła niezdolność Wielkiego Księstwa Litewskiego do samodzielnego (bez pomocy wojskowej i finansowej Królestwa Polskiego) skutecznego prowadzenia walki z coraz silniejszym państwem moskiewskim (choć to jeszcze niekoniecznie musi oznaczać, że już w czasie wojny inflanckiej istniało realne niebezpieczeństwo podbicia Litwy). Teza ta ma także znaczeniowy związek z utrwalonym i faktycznie niekwestionowanym w historiografii litewskiej stwierdzeniem, że trudności wojny z państwem moskiewskim były jedną z najważniejszych przyczyn, które zmusiły Wielkie Księstwo Litewskie i jego szlachtę do szukania ściślejszego sojuszu z Polską. Do tego samego kontekstu należą stwierdzenia, że po tym, jak w czasie sejmu lubelskiego władca oderwał od WKL Podlasie oraz województwa południowe (ukraińskie), zmniejszony potencjał wojskowy, finansowy i demograficzny WKL nie mógł już samodzielnie, bez polskiej pomocy wojskowej i finansowej, zapewnić skutecznej obrony WKL przed agresją państwa moskiewskiego [fn: Przykładowo, Lietuvos istorija, t. V: Kiaupienė, J., Lukšaitė, I. Veržli Naujųjų laikų pradžia. Lietuvos Didžioji Kunigaikštystė 1529–1588 metais. Vilnius: Baltos lankos, s. 223.]. Wszystkie te stwierdzenia, z wyjątkiem pierwszego – że unia lubelska uratowała Litwę przed nieuniknioną aneksją („podbojem”) lub „poddaniem się Moskwie” już w drugiej połowie XVI w., nie budzą wątpliwości. Zatem w niniejszym artykule należy dokładniej przeanalizować tylko tę ostatnią tezę. E. Gudavičius twierdził, że w drugiej połowie XVI w. istniało realne niebezpieczeństwo, że Moskwa podbije całe Wielkie Księstwo Litewskie [fn: Gudavičius, E. Lietuvos europėjimo keliais. Istorinės studijos. Sudarė A. Bumblauskas, R. Petrauskas. Vilnius: Aidai, 2002, s. 275: „Zawierając ją [unię lubelską. – G. S.] uniknięto niebezpieczeństwa ze strony Rosji, które mogło skutkować nawet podbojem Litwy. To, co prawda, nastąpiło, ale dopiero po dwóch stuleciach.”] Miała to być ta „zła” alternatywa dla unii lubelskiej [fn: Gudavičius, E. Lietuvos europėjimo keliais. Istorinės studijos. Sudarė A. Bumblauskas, R. Petrauskas. Vilnius: Aidai, 2002, s. 275: „Zawierając ją [unię lubelską. – G. S.] uniknięto niebezpieczeństwa ze strony Rosji, które mogło skutkować nawet podbojem Litwy. To, co prawda, nastąpiło, ale dopiero po dwóch stuleciach.”]. A. Bumblauskas twierdził, że w przededniu unii lubelskiej Litwa musiała wybierać „między unią z Polakami a poddaniem się Rosji” [fn: Bumblauskas, A. Lietuvos istorijoje 1009–1795. Vilnius: R. Paknio leidykla, 2005, s. 258–259.]. Podobnie pisał M. Jučas: „w 1563 r. dla Litwy alternatywa – czy iść ze swoim partnerem Polską, czy przyjąć protektorat Rosji” [fn: Słowa Prof. Dr. habil. Mečislovasa Jučasa, In: Liublino unija: idėja ir tęstinumas. Unia Lubelska: idea i jej kontynuacja. Sudarytojai / opracowanie L. Glemža, R. Šmigelskytė-Stukienė. Vilnius: Nacionalinis muziejus Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės valdovų rūmai, 2011, s. 21.]. Teza o tych dwóch alternatywach, w obliczu których stanęło państwo litewskie w przededniu unii, rozpowszechniła się także w pracach pokrewnych nauk (historyków sztuki) [fn: Klajumienė, D. Valstybė, Lietuva 1009–2009. Sud. A. Butrimas, R. Janonienė, T. Račiūnaitė, Vilnius: Vilniaus dailės akademijos leidykla, 2009, s. 101: „Skutki wojny inflanckiej zmuszały do wyboru: albo nieunikniona unia z Polską, albo poddanie się Rosji.”] i w popularnych tekstach. Źródła tezy, że alternatywą dla unii z Polską w latach 60. XVI w. (w przededniu unii) była dla państwa litewskiego tylko utrata państwowości na rzecz Rosji – „podbój Litwy” lub „poddanie się Litwy / przyjęcie protektoratu Rosji”, można odnaleźć w pracach historiografii rosyjskiej z początku XX w. [fn: O tym, że szlachta WKL w przededniu unii lubelskiej była już bardzo wyczerpana finansowym ciężarem wojny inflanckiej, unikała obowiązku służby wojskowej, a nadzieje na poprawę swojej sytuacji wiązała z planowaną unią WKL z Polską, pisał Matwiej Lubawski. Zob. Любавский, М. К. Очерк истории Литовско-Русского государства до Люблинской унии включительно, (издание 2-ое). Москва: Московская художественная печатня, 1915, s. 264, 294, 301. Kolejne wydania tej pracy: S. Peterburgas, 2004; Minskas, 2012. Jednak M. Lubawski nie twierdził, że w tym czasie Litwie, choć wyczerpanej ciężarem wojny, groziło realne niebezpieczeństwo podboju lub inna utrata państwowości na rzecz Moskwy („poddanie się Moskwie”).] oraz w pracach historiografii polskiej z początku XX i XXI w., omawiających okoliczności zawarcia unii lubelskiej [fn: Przykładowo, Grzegorz Błaszczyk, pisząc o oderwaniu województw wołyńskiego, bracławskiego i kijowskiego od Wielkiego Księstwa Litewskiego i przyłączeniu ich do Królestwa Polskiego w przededniu unii lubelskiej, twierdził, że szlachta tych województw w zasadzie przychylnie odniosła się do dokonanej przez Polskę aneksji tych ziem. Twierdził również, że w obliczu wojny z państwem moskiewskim w połowie XVI w. Litwa okazała się zbyt słaba, by utrzymać te ruskie województwa (podkreślenie moje. – G. S.). Dlatego elity ruskie zamiast słabej Litwy wybrały demokratyczną Polskę, a nie absolutystyczny ustrój Rosji – co świadczy o tym, jak atrakcyjny był wówczas model ustroju polskiego. Zob.: Błaszczyk, G. Litwa na przełomie średniowiecza i nowożytności 1492–1569. Poznań, 2002, s. 153–155. W tym miejscu należy przede wszystkim zwrócić uwagę na to, że historyk zakłada, iż szlachta południowych województw WKL (ruskich) w 1569 r. rzekomo rozwiązywała dylemat, co wybrać – Polskę czy Moskwę, a WKL było już zbyt słabe, by obronić te województwa przed Moskwą. Jednak w rzeczywistości województwa bracławskie i wołyńskie nie odczuwały bezpośredniego zagrożenia ze strony państwa moskiewskiego, działania wojenne toczyły się bardzo daleko od tych ziem. A województwo kijowskie, choć graniczyło z państwem moskiewskim, również nie było dotknięte działaniami wojennymi. Najważniejszym czynnikiem, który skłaniał szlachtę i magnatów tych województw do opowiedzenia się po stronie Polski, była chęć pozbycia się nałożonych na szlachtę WKL obowiązków wojennych z Moskwą, przede wszystkim bardzo niepopularnego obowiązku pospolitego ruszenia, tzn. osobistego stawiennictwa na wojnie w wojsku pospolitego ruszenia szlachty.]. Najczęściej taka interpretacja przebiegu wojny inflanckiej, że w przededniu unii lubelskiej państwu litewskiemu zagrażało nie tylko niebezpieczeństwo przegranej w wojnie, czyli możliwych strat terytorialnych, ale znacznie większe, egzystencjalne niebezpieczeństwo – zagrożenie utraty państwowości, podboju przez Moskwę lub poddania się pod protektorat Moskwy, pojawia się w pracach poświęconych stosunkom polsko-litewskim, w których spogląda się na nie nieco w oderwaniu od samej wojny, tzn. od badań nad historią działań wojennych, a te nie potwierdzają takiego egzystencjalnego niebezpieczeństwa dla państwa litewskiego, choć jest bezsporne, że wojna spowodowała Litwie bardzo duże trudności i niebezpieczeństwo strat terytorialnych było realne. Dotyczy to również porównania potencjału państwa moskiewskiego i ciężaru problemów wewnętrznych z podobnymi problemami, które trapiły wówczas społeczeństwo WKL (oczywiście, jeśli potencjał WKL oceniamy sprzed oderwania od niego czterech województw – podlaskiego, wołyńskiego, bracławskiego i kijowskiego). W przypadku WKL te trudności w żadnym razie nie dorównywały późniejszym problemom, np. tym, które dotknęły państwo w połowie XVII w., po których i tak zdołano się podnieść. Po klęsce Litwy z 1563 r., kiedy wojska moskiewskie zajęły Połock, już w 1564 r. (po zwycięskiej dla Litwy bitwie nad rzeką Ułą niedaleko Czaśnik, która miała miejsce 26–27 stycznia 1564 r.; prawie w tym samym miejscu („pod Czaśnikami”) miała miejsce udana dla Litwy, ale znacznie mniejszej skali bitwa 20 lipca 1567 r.) sytuacja WKL w wojnie ustabilizowała się. Litwa aż do zawarcia unii lubelskiej nie poniosła już strat terytorialnych. Litwa kontrolowała także bezpośrednio i pośrednio większą część Inflant. Bezpośrednio – Dyneburg, Koknese, Rzeżyca, Kieś. W południowo-zachodniej Estonii WKL (z pomocą polskich najemników) na krótko kontrolowało port w Parnawie. Już w 1562 r. zajęli go Szwedzi, a w 1575 r. odebrali im go Rosjanie. Pośrednio WKL kontrolowało Kurlandię, która uznała zależność lenną. Moskwa w Inflantach kontrolowała tylko trzy znaczniejsze miasta (i ich zamki) – Narwę i Dorpat (Tartu), które zajęła na samym początku wojny (w 1558 r.), oraz Viljandi (Fellin), które zajęła w 1561 r. [fn: Kiedy i jakie terytoria oraz zamki w Inflantach kontrolowało państwo moskiewskie w czasie tej wojny, zob.: Смирнов, Н. В. Ливонская война и города Ливонии. Балтийский вопрос в конце XV–XVI в. Сборник научных статей, ред. Филюшкин, А. И. и др., Москва: Квадрига, 2010, с. 454–481.] Oczywiście utrata Połocka była dla Litwy bolesna, ale ogólnie rzecz biorąc, WKL aż do zawarcia unii lubelskiej utrzymało w swoich rękach więcej strategicznie ważnych ziem, niż straciło (jak pokazała przyszłość – straciło tymczasowo). Nie była to sytuacja, która stwarzałaby egzystencjalne zagrożenie dla państwa litewskiego. Chociaż istniało prawdopodobieństwo, że sytuacja Litwy mogła się pogorszyć (zwłaszcza po zmniejszeniu wsparcia ze strony Polski – w załogach zamków inflanckich było szczególnie wielu najemników z Polski). Jednak znowu – prawdopodobieństwo, że wojna z Moskwą mogła zostać ponownie przegrana, jak już to miało miejsce w pierwszej połowie XVI w., nie było równoznaczne z prawdopodobieństwem upadku samego państwa. Nawet w historiografii rosyjskiej trudno znaleźć stwierdzenia, że w latach 60. XVI w. Moskwa miała otwartą perspektywę podboju całego Wielkiego Księstwa Litewskiego. Moskwa była tak samo wyczerpana wojnami (wojna inflancka była dla niej tylko kolejną w całym ciągu wojen) i konfliktami wewnętrznymi – w latach 1565–1572 w państwie moskiewskim miała miejsce niesławna „opricznina”. Można by przypomnieć, że w tym samym 1569 r. (tzn. w roku unii lubelskiej) car zniszczył jedno z największych i najbogatszych miast swojego własnego państwa – Nowogród Wielki. W latach 1568–1570 po raz pierwszy w historii Imperium Osmańskie zaatakowało państwo moskiewskie. W 1569 r., ponownie – w roku unii lubelskiej, Turcy, wspierani przez Tatarów, zorganizowali wyprawę na Astrachań. Moskwa była zmuszona skoncentrować przeciwko Turkom główne siły (tzn. była zmuszona odciągnąć je od działań wojennych z Litwą), co pomogło jej obronić Astrachań [fn: Беннигсен, А. Турецкий поход на Астрахань в 1569 г. по материалам «Реестров важных дел» Османского архива. Восточная Европа Средневековья и раннего Нового времени глазами французских исследователей: сборник статей, сост. И. А. Мустаимов, А. Г. Ситдиков. Казань: Ин-т истории АН РТ, 2009, s. 145–166; Бурдей, Г. Д. Русско-турецкая война 1569 г. Саратов, 1962; Гёкбальгин, Т. Османский поход на Астрахань в 1569 г., Восточная Европа Средневековья и раннего Нового времени глазами французских исследователей: сборник статей, сост. И. А. Мустаимов, А. Г. Ситдиков. Казань: Ин-т истории АН РТ, 2009. c. 167–174; Садиков П. А., Поход татар и турок на Астрахань в 1569 году. Исторические записки, вып. 22, 1947, s. 132–165.]. W 1570 r. w Stambule podpisano traktat o rozejmie między państwem moskiewskim a Imperium Osmańskim. Jednak już w 1571 r. Tatarzy krymscy, dowodzeni przez Dewlet Gireja, spalili Moskwę (z wyjątkiem Kremla), a car był zmuszony z niej uciec [fn: Пенской, В. В., Пенская, Т. М. «Яз деи деда своего и прадеда ныне зделал лутчи…»: поход Девлет-Гирея I и сожжение Москвы в мае 1571 г. История военного дела: исследования и источники, 2013, вып. № 4, s. 182–221.]. Ponowny atak na Moskwę w 1572 r. nie powiódł się Tatarom krymskim. Zatem dopiero po 1572 r. Moskwa mogła ponownie skoncentrować się na walkach w Inflantach.
W historii wojen nie można oceniać wyłącznie potencjału dwóch uczestników, jeśli walczące strony zawarły sojusze. W 1563 r. Polska i WKL zawarły sojusz z Danią przeciwko Szwecji i Moskwie, a w 1568 r. sojusze uległy odwróceniu i zawarto sojusz Polski i WKL ze Szwecją przeciwko Moskwie i Danii. Zatem, biorąc pod uwagę całość wojen inflanckich i innych wojen, w które wówczas zaangażowana była Moskwa, a nie tylko ciągle akcentowane skargi szlachty WKL na nakładane obowiązki finansowe i wojskowe oraz utratę Połocka w 1563 r., sytuację Litwy trudno oceniać jako katastroficzną. Można by nawet mówić o pewnej równowadze, która ukształtowała się w wojnie z Moskwą. Tę równowagę utrwalił rozejm z Moskwą zawarty w 1571 r. (negocjacje w jego sprawie trwały od 1566 r.). Rozejm został zawarty już po unii lubelskiej. Ale i nowy, niezwykle bolesny cios w wojnie inflanckiej został zadany Litwie już „po Lublinie”, tzn. w latach 1575–1577, kiedy Moskwa zajęła 27 kontrolowanych dotąd przez WKL zamków w Inflantach i zbliżyła się do samej Rygi. Samo WKL było w tym czasie pochłonięte kampanią wyborczą nowego władcy Rzeczypospolitej oraz perypetiami umacniania się Stefana Batorego na tronie polsko-litewskim. Moglibyśmy nawet stwierdzić, że drugie bezkrólewie w Rzeczypospolitej obnażyło słabe strony państwa, zaprogramowane przez unię lubelską – podatność na zagrożenia w okresie bezkrólewia, zwłaszcza jeśli po odbytych wyborach władcy dochodziło jeszcze do walk wewnętrznych o umocnienie się na tronie.
Podsumowując te dwie alternatywy dla państwa litewskiego w przededniu unii lubelskiej, należy stwierdzić, że podkreślanie w historiografii litewskiej beznadziejności sytuacji Wielkiego Księstwa Litewskiego może być przesadzone. W historiografii litewskiej koncentruje się przede wszystkim na badaniach stosunków polsko-litewskich i przyczyn unii tych państw. Natomiast aby móc wyciągnąć wiarygodne wnioski na temat ówczesnej sytuacji Wielkiego Księstwa Litewskiego w obliczu trwającej wojny inflanckiej, niezbędne są głębsze, porównawcze badania nad historią wojny, historią dyplomacji, a także potencjałem wojskowym, finansowym i gospodarczym państw w tym okresie.
Inne oceny okoliczności zawarcia i konsekwencji unii lubelskiej w historiografii litewskiej są już znacznie wygładzone. Chociaż wciąż istnieją pewne różnice w ocenach, często ograniczają się one do terminologii. Co do zasadniczych, najważniejszych problemów historiograficznych unii lubelskiej, zgadzają się zarówno historycy litewscy, jak i międzynarodowa wspólnota badaczy.