Ieva Šenavičienė
Systematyczna analiza ilościowa powstania 1863 roku na Litwie
Wprowadzenie
Ogólne aspekty powstania 1863 roku w Polsce i na Litwie zostały dość wyczerpująco omówione w historiografii rosyjskiej, polskiej i litewskiej, jednak z punktu widzenia systematycznej analizy ilościowej powstanie to nie było przedmiotem odrębnych badań. W niniejszym artykule, opierając się na udoskonalonej metodyce określania parametrów wojny i klasyfikacji wojen światowych, opracowanej w ramach amerykańskiego projektu ilościowych badań wojen światowych Correlates of War („Korelaty Wojny”, dalej – COW) [fn: Jej istotę wyłożono w: M. R. Sarkees, F. W. Wayman, Resort to war: a data guide to Inter-state Extra-state, Intra-state, and Non-state Wars 1816–2007, Washington, 2010.], przedstawiono systematyczne badanie ilościowe, przeprowadzone w ramach finansowanego przez Litewską Radę Nauki projektu „Lietuvos XIX–XX a. nacionalinė kariavimo patirtis: sisteminė kiekybinė analizė” [fn: Umowa nr LIT-5-15.]. Ponieważ w typologii wojen światowych COW powstanie 1863 roku jest przedstawiane jako „Druga Wojna Polska” (The Second Polish War), a w opisie wydarzeń z 1863 roku wymienia się jedynie te, które miały miejsce w Królestwie Polskim [fn: W celu odróżnienia Korony Królestwa Polskiego Rzeczypospolitej Obojga Narodów od sztucznego tworu przyłączonego do Rosji w 1815 r., utworzonego z ziem polskich i litewskich, które po rozbiorach przypadły Prusom, nazwa tego tworu zapisywana jest jako Królestwo Polskie.], głównym celem badania jest odpowiedź na pytanie, czy na Litwie, podobnie jak w Królestwie Polskim, toczyła się wojna odpowiadająca kryteriom wojen COW i jak w klasyfikacji wojen światowych powinny być nazwane walczące strony.
Nie chcemy przez to powiedzieć, że systematycznych danych ilościowych na temat powstania nie ma w ogóle: niejeden badacz polski, rosyjski czy litewski przedstawiał liczby dotyczące sił rosyjskich i powstańczych, walk oraz związanych z nimi strat w ludziach. Z drugiej strony, dane te są wątpliwe: różni autorzy podają odmienne liczby dotyczące tych samych kwestii, często nie wskazując, skąd je czerpią ani według jakiej metody przeprowadzili obliczenia.
Z punktu widzenia systematycznych informacji ilościowych na uwagę zasługuje praca Ony Maksimaitienė, poświęcona walkom powstańców litewskich [fn: O. Maksimaitienė, Lietuvos sukilėlių kovos 1863–1864 m., Vilnius, 1969.]. Książka zawiera dane o bitwach, oddziałach, ich dowódcach oraz osobach poległych w walkach. Trzeba jednak zaznaczyć, że badania autorki nie dotyczą całej Litwy, to znaczy nie całych ziem byłego Wielkiego Księstwa Litewskiego przyłączonych do Imperium Rosyjskiego po rozbiorach – tak zwanego Kraju Północno-Zachodniego Imperium Rosyjskiego (guberni wileńskiej, kowieńskiej, grodzieńskiej, mińskiej, mohylewskiej i witebskiej) – a jedynie jego części: ziem zamieszkanych przez etnicznych Litwinów (guberni wileńskiej i kowieńskiej) oraz należącego wówczas do Królestwa Polskiego Zaniemnia (powiatów mariampolskiego, kalwaryjskiego, sejneńskiego i augustowskiego guberni augustowskiej). Tak specyficzny obszar badań wynikał z faktu, że w XX wieku próbowano interpretować powstanie 1863 roku na Litwie jako odrębne od tego w Polsce, dążące do odrodzenia niepodległej Litwy [fn: Takim twierdzeniom sprzyjała poniekąd decyzja imperatora Rosji, podyktowana w istocie względami wojskowymi, a nie politycznymi, o przekazaniu od sierpnia 1863 r. powiatów mariampolskiego, kalwaryjskiego, sejneńskiego i augustowskiego guberni augustowskiej w zarząd generał-gubernatora wileńskiego i Wileńskiego Okręgu Wojskowego. Dominująca w historiografii XX w. opinia o dążeniach do państwowości litewskiej w powstaniu 1863 r. na Litwie sprawiła, że w odniesieniu do terytorium Rzeczypospolitej Obojga Narodów w połowie XIX w., gdy nie uformowały się jeszcze tak zwane nowoczesne narody, pojawiły się historycznie nieuzasadnione nazwy organów władzy powstańczej: Komitet Centralny Narodowy, Rząd Narodowy itp.]. Transformację wizerunku powstania w historiografii litewskiej, uwarunkowaną okolicznościami politycznymi, wyczerpująco omówił Darius Staliūnas [fn: D. Staliūnas, Savas ar svetimas paveldas? 1863–1864 m. sukilimas kaip lietuvių atminties vieta, Vilnius, 2008.].
Pewne systematyczne dane ilościowe dotyczące powstania na Litwie, oparte na historiografii, można również znaleźć w książce Dawida Fajnhauza [fn: D. Fajnhauz, 1863. Litwa i Białoruś, Warszawa, 1999.]. Cenną dla specjalistycznych porównań jest praca W. Zajcewa, uzupełniona dokumentami 94. departamentu audytorskiego Ministerstwa Wojny Imperium Rosyjskiego, analizująca skład społeczno-stanowy represjonowanych uczestników powstania w Królestwie Polskim i na Litwie [fn: В. М. Зайцев, Социально-сословный состав участников восстания 1863 г. (Опыт статистического анализа), Москва, 1973.]. Mimo wszystko, spośród wszystkich badań wyróżnia się opis-rekonstrukcja bitew powstania 1863 roku na terytorium byłej Rzeczypospolitej Obojga Narodów, autorstwa polskiego historyka Stanisława Zielińskiego, przygotowany na podstawie materiałów rękopiśmiennych i opublikowanych dotyczących powstania, przechowywanych w Muzeum Polskim w Rapperswilu (Szwajcaria) [fn: S. Zieliński, Bitwy i potyczki 1863–1864 r., Rapperswil, 1913.].
Spośród publikacji źródłowych z punktu widzenia systematycznej analizy ilościowej najważniejsze są źródła dotyczące powstania wydane w Rosji, Polsce i na Litwie. Przede wszystkim są to materiały z archiwum generał-gubernatora wileńskiego Michaiła Murawjowa, poświęcone powstaniu 1863 roku w Wileńskim Okręgu Wojskowym Rosji [fn: Архивные материалы Муравьевского музея, относящиеся к польскому воcстанию 1863–1864 г.г. в пределах Северо-Западного края (dalej – АMMM), сост. А. И. Миловидов, Виленский временник, кн. 6, ч. 1–2, Вильнa, 1913, 1915.]. W wydawnictwie tym opublikowano raporty dowódców armii rosyjskiej i dowódców powstańczych do dowództwa wojskowego, fragmenty rosyjskich dzienników działań wojennych, dokumenty centralnego organu władzy powstańczej z 1863 roku – Rządu Narodowego, a także spisy rosyjskich oddziałów i dowódców. Do analizy przydatna okazała się również wielotomowa seria zbiorów prasy i dokumentów powstania 1863 roku, wydana w czasach sowieckich w Polsce i na Litwie [fn: Революционный подъем в Литве и Белоруссии в 1861–1862 гг. (dalej – Революционный подъем), Москва, 1964; Восстание в Литве и Белоруссии (dalej – Восстание), Москва, 1965; Prasa tajna z lat 1861–1864 (dalej – PT), cz. 1–2, Wrocław, Warszawa, Kraków, 1966, 1969; Dokumenty Komitetu Centralnego Narodowego i Rządu Narodowego 1862–1864 (dalej – DKCN), Wrocław, Warszawa, Kraków, 1968; Dokumenty Wydziału Wojny Rządu Narodowego 1863–1864, Wrocław, Warszawa, Kraków, Gdańsk, 1973, i in.; Lietuvos TSR istorijos šaltiniai (dalej – LIŠ), t. 2: 1861–1917, Vilnius, 1965.]. Swoją wartość mają źródła publikowane przez pojedynczych naukowców litewskich i polskich [fn: Rok 1863. Wybór aktów i dokumentów, Dokumenty historyczne, opr. E. Maliszewski, Warszawa, b. d.; Antanas Mackevičius. Laiškai ir parodymai (Acta Historica Lituanica, XV), sud. O. Maksimaitienė, R. Strazdūnaitė, Vilnius, 1988 i in.], a także wspomnienia świadków i uczestników powstania [fn: Wymienimy kilka ważniejszych. Są to: Zapiski o powstaniu polskiem 1863 i 1864 roku i poprzedzającej powstanie epoce demonstracyi od 1856 r., Mikołaj Wasyliewicz Berg, z ros. oryg. wyd. kosztem rządu, a następnie przez cenzurę zniszczonego, dosłownie przeł. K. J., Kraków, 1898–1899 (dalej – M. W. Berg, op. cit.); Pamiętniki Jakóba Gieysztora z lat 1857–1865, poprzedzone wspomnieniami osobistemi prof. Tadeusza Korzona oraz opatrzone przedmową i przypisami, t. 1–2, Wilno, 1913, 1915; B. Dłuski-Jabłonowski, Z powstania w r. 1863 na Żmudzi, opis pułkownika…, Sprawozdanie z zarządu Muzeum narodowego polskiego w Rapperswilu, Paryż, 1914; F. Różański, Z województwa Grodzieńskiego, W 40-tą rocznicę Powstania Styczniowego 1863–1903, Lwów, 1903; J. Stella-Sawicki, Rok 1863, Lwów, 1905; A. Sierakowska, Wspomnienia, opr.: J. Sikorska-Kulesza, T. Bairašauskaitė, Warszawa, 2010; Kunigas Mackevičius kaip istorinė asmenybė. Biografijos kontūrai (Historiae Lituaniae fontes minores, VII), parengė I. Šenavičienė, Vilnius, 2012 i in.], w tym wspomnienia M. Murawjowa o tłumieniu powstania w Wileńskim Okręgu Wojskowym [fn: Pamiętniki hr. Michała Mikołajewicza Murawiewa („Wieszatela“) (1863–1865) pisane w roku 1866, tłómaczone przez J. Cz. z przedmówą St. Tarnowskiego, Kraków, 1896; «Готов собою жертвовать…». Записки графа Михаила Николаевича Муравьева об управлении Северо-Западным краем и об усмирении в нем мятежа. 1863–1866 гг., Москва, 2008.].
Badając problematykę systematycznej analizy ilościowej powstania, skoncentrowano się przede wszystkim na źródłach – usystematyzowano i uogólniono dane ze źródeł opublikowanych, a także znajdujących się w archiwach litewskich, rosyjskich i polskich, dotyczące poszczególnych bitew. W Państwowym Archiwum Historycznym Litwy (dalej – LVIA) dla analizy powstania bardzo cenne okazały się: zespół 494 sztabu wojsk Wileńskiego Okręgu Wojskowego, zespół 419 zarządu żandarmerii, zespół 378 kancelarii generał-gubernatora wileńskiego, zespół 1248 Tymczasowego Audytoriatu Polowego, zespoły rosyjskich naczelników wojskowych powiatów litewskich 1252, 1253 i in., w których przechowywane są dzienniki działań wojennych Wileńskiego Okręgu Wojskowego z lat 1863 i 1864 [fn: Vilniaus karinės apygardos karo veiksmų žurnalas, 11 01 1863–23 08 1863, LVIA, f. 494, ap. 1, b. 854a (dalej – KVŽ); Vilniaus karinės apygardos karo veiksmų žurnalas, 09 04 1864–13 05 1864, tenże, b. 779 (dalej – KVŽ1); Kauno gubernijos karo veiksmų žurnalas, 29 02 1864–22 08 1864, tenże, b. 775 (dalej – KVŽ2); Vilniaus gubernijos karo veiksmų žurnalas, 24 01 1863–10 06 1863, tenże, b. 758 (dalej – KVŽ3).], dokumenty dotyczące oddziałów powstańczych i wojsk rosyjskich, ich bitew, związanych z nimi strat, dyslokacji, składu i uzbrojenia rosyjskich sił zbrojnych, formowania się i działalności oddziałów powstańczych, wprowadzenia stanu wojennego na Litwie i in.
W pracy wykorzystano również zbiory z zespołów 484 i 846 Wojskowego Archiwum Naukowego (Военно-ученый архив, dalej – VUA) Rosyjskiego Państwowego Wojskowego Archiwum Historycznego w Moskwie (Российский государственный военно-исторический архив, dalej – RGVIA). Znajdują się w nich szczegółowy dziennik działań wojennych Wileńskiego Okręgu Wojskowego z 1863 roku, statystyczne zestawienia bitew i strat, dyslokacji rosyjskich sił zbrojnych w poszczególnych guberniach i powiatach, instrukcje dowództwa powstańczego, korespondencja dotycząca przemieszczania oddziałów armii rosyjskiej oraz inne dokumenty. W pracy przydatne okazały się również zbiory dokumentów powstania 1863 roku z Archiwum Głównego Akt Dawnych w Warszawie (dalej – AGAD) (zespoły 244, 245), a także materiały związane z powstaniem przechowywane w Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie (dalej – MWP).
W celu przetworzenia zebranych informacji ilościowych o powstaniu 1863 roku na Litwie, zostały one połączone w specjalną tabelę – w ten sposób stworzono oryginalne źródło wtórne, rekonstruujące walki powstania na Litwie (dalej – źródło zbiorcze) [fn: Objętość źródła zbiorczego wynosi 3 arkusze autorskie, dlatego nie ma możliwości opublikowania go w artykule. Źródło zostało opracowane na podstawie: LVIA, f. 419, ap. 2, b. 157; f. 494, ap. 1, b. 121, 758 (KVŽ3), 775 (KVŽ2), 779 (KVŽ1), 854a (KVŽ); f. 655, ap. 1, b. 32; f. 1248, ap. 1, b. 399, 356; f. 1248, ap. 2, b. 767, 928, 1217; f. 1252, ap. 1, b. 2, 46; f. 378, PS, 1863 m., b. 387, 492, 1371; f. 378, PS, 1864 m., b. 444, 1433, 1458; Dział Rękopisów Biblioteki im. Wróblewskich Litewskiej Akademii Nauk, f. 12-9; RGVIA VUA, f. 846, ap. 16, b.1311; AMMM, d. 2; Революционный подъем; Восстание; LIŠ, t. 2: 1861–1917; PT; Виленский вестник, 22 10 1863; Сборник распоряженiй графа Михаила Николаевича Муравьева по усмиренiю польскаго мятежа в Северо-западных губернiях, 1863–1864, сост. Н. Цылов, Вильна, 1866; Antanas Mackevičius. Laiškai ir parodymai; B. Dłuski-Jabłonowski, op. cit.; Kunigas Mackevičius kaip istorinė asmenybė. Biografijos kontūrai; A. Giller, Polska w walce: zbiór wspomnień i pamiętników z dziejów naszego wyjarzmiania, 1868–1875, t. 2, Kraków, 1875; A. Sierakowska, op. cit.; Pamiętniki Jakóba Gieysztora z lat 1857– 1865; A. Giller, Historja powstania narodu polskiego w 1861–1864 r., t. II, Paryż, 1868; S. Zieliński, op. cit.; O. Maksimaitienė, op. cit.; G. Ilgūnas, Antanas Mackevičius: sukilimo žygiai ir kovos, Vilnius, 2007; A. Ružancovas, Kautynės prieš 75 m., Trimitas, 1938, nr 13–52, s. 317–1229; V. Merkys, Motiejus Valančius. Tarp katalikiškojo universalizmo ir tautiškumo, Vilnius, 1999; A. Ф. Смирнов, Восстание 1863 г. в Литве и Белоруссии, Москва, 1963; K. R. Jurgėla, Lietuvos sukilimas 1862–1864 metais: sukilimo šimtmečio sukakčiai pagerbti, [So. Boston, Mass.], 1970; Z. Kowalewska, Dzieje powstania lidzkiego: wspomnienie o Ludwiku Narbucie, Wilno, 1934.]. W źródle tym usystematyzowano daty i miejsca bitew powstańców litewskich z wojskiem rosyjskim w guberniach wileńskiej, kowieńskiej, grodzieńskiej, mińskiej, witebskiej i mohylewskiej, nazwiska dowódców oddziałów, liczebność oddziałów, liczbę zgonów związanych z okolicznościami bitew, a także liczbę rannych i wziętych do niewoli żołnierzy. Na podstawie usystematyzowanych danych obliczono i określono najważniejsze parametry wojny w powstaniu na Litwie: początek i koniec powstania, liczbę bitew, ich intensywność, skuteczność militarną wrogich kampanii, liczbę dowódców (oddziałów), a także, w oparciu o autorską metodykę, prawdopodobną liczbę powstańców na Litwie i średnią wielkość oddziałów w poszczególnych guberniach, oraz oszacowano łączną liczbę zgonów po obu walczących stronach, związanych z okolicznościami bitew. Określono kulminację powstania na Litwie, wyróżniono jego etapy, ustalono wkład poszczególnych guberni Kraju Północno-Zachodniego oraz dokonano porównania z Królestwem Polskim i Rusią (Ukrainą – guberniami wołyńską, podolską i kijowską). Badanie pozwoliło w sposób uargumentowany odpowiedzieć na pytanie, czy powstanie na Litwie można nazwać wojną.
Poniżej przedstawiono najważniejsze wyniki systematycznej analizy ilościowej powstania 1863 roku na Litwie.
Status walczących stron
Jak wiadomo, celem powstania 1863 roku w Imperium Rosyjskim było odrodzenie zlikwidowanego w 1795 roku państwa polsko-litewskiego – Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Dlatego w pierwszej kolejności omówimy status stron walczących w 1863 roku.
Spośród uczestników powstania 1863 roku w połowie XIX wieku do systemu międzynarodowego należało jedynie Imperium Rosyjskie. Było ono niepodległe i suwerenne, posiadało określone terytorium i ludność, dyplomatyczne uznanie innych państw świata, a także zorganizowane siły zbrojne, na które składały się armia i flota. Dodajmy, że religią państwową Rosji było prawosławie.
Inna sytuacja panowała po przeciwnej stronie walczącej – w Polsce i na Litwie. Królestwo Polskie i Litwa były geopolitycznymi podmiotami (jednostkami) przyłączonymi do Rosji, które różniły się od niej swoją historią, terytorium, specyfiką etniczną i religijną. Tę specyfikę Rosja tłumiła różnymi środkami, a ich mieszkańcy uważali się za zagrabionych i okupowanych przez Rosję i nie czuli się do niej przynależni. Jednakże ani Królestwo Polskie, ani Litwa oficjalnie nie istniały na mapie świata. Pod względem politycznym oba spełniały dwa z trzech kryteriów integracji z państwem, określonych przez COW [fn: Zob.: M. R. Sarkees, F. W. Wayman, op. cit., s. 43.]. W prawie rosyjskim tamtego okresu nie było przepisów konstytucyjnych, które pozwalałyby tym przyłączonym terytoriom na udział w zarządzaniu imperium, a ich ludność podlegała ograniczeniom etnicznym, religijnym, kulturowym i politycznym – mimo tego mieszkańcy Królestwa Polskiego i Litwy nigdy nie uznali się za integralną część Rosji.
Spośród trzech państw, które dokonały rozbioru Rzeczypospolitej Obojga Narodów (Austrii, Prus i Rosji), w okresie powstania 1863 roku największa część byłego państwa znajdowała się pod panowaniem rosyjskim. Należała do niej Litwa jako Kraj Północno-Zachodni, Ruś jako Kraj Południowo-Zachodni oraz ziemie litewskie i polskie, które przypadły Prusom, a później znajdowały się pod protektoratem Francji – jako Królestwo Polskie.
Chociaż pogardliwy stosunek rosyjskich polityków do powstałego po kongresie wiedeńskim tworu, jakim było Królestwo Polskie, obrazują zapiski Lwa Tichomirowa [fn: Lew Aleksandrowicz Tichomirow (1852–1923) – rosyjski działacz polityczny, pisarz, publicysta, filozof, przedstawiciel „twórczego tradycjonalizmu”.], w których nazwa ta jest pisana wyłącznie w cudzysłowie [fn: Л. А. Тихомиров, Варшава и Вильна в 1863 г., „Готов собою жертвовать…“, c. 298.], to jednak status Królestwa Polskiego i Litwy w Rosji różnił się. Królestwo Polskie, choć pozbawione statusu państwowego [fn: Nie miało organu ustawodawczego (sejmu), wojska, było rządzone przez imperatora Rosji, obowiązywał rosyjski kodeks karny, Rosja administrowała drogami, cłami, pocztą itp.], posiadało nominalną autonomię instytucjonalną i otrzymało nazwę królestwa. Niestety, Litwa utraciła nawet taki prestiż i stała się po prostu jednostką administracyjną Imperium Rosyjskiego.
Na początku wspomnieliśmy, że w typologicznej klasyfikacji wojen COW powstanie 1863 roku jest przedstawiane jako wojna toczona między Rosją a Polską. Jest oczywiste, że zasadniczy błąd w opisie powstania 1863 roku przez COW dotyczy podmiotu walczącego przeciwko Rosji. W rzeczywistości w powstaniu przeciwko Rosji walczyły nie jeden, a dwa podmioty geopolityczne – Królestwo Polskie i Litwa, reprezentujące obu członków byłej Rzeczypospolitej Obojga Narodów.
Dlaczego więc w opisie wojny 1863 roku przedstawionym przez COW pominięto drugi podmiot walczący przeciwko Rosji – Litwę? Zjawisko to można wytłumaczyć dwuznacznym użyciem terminu „Polska” w połowie XIX wieku, którego pochodzenie jest związane z kontekstem historycznym.
Terminem „Polska” w połowie XIX wieku nazywano zarówno Królestwo Polskie, jak i byłą Rzeczpospolitą Obojga Narodów. Ta druga koncepcja Polski była symboliczna – taka „Polska” nigdy nie istniała jako terytorium na mapie świata. W rzeczywistości taka nazwa Rzeczypospolitej Obojga Narodów odzwierciedlała dawne polskie tendencje unitarne, które otwarcie ujawniły się podczas uchwalania Konstytucji 3 maja w 1791 roku. Ugruntowaniu się tej nazwy sprzyjała również okoliczność, że po rozbiorach Rzeczypospolitej Obojga Narodów Litwa była coraz mniej widoczna w Europie.
Proces integracji Litwy z Rosją przyspieszył po powstaniu listopadowym 1830–1831 roku. W latach 30. XIX wieku w Rosji sformułowano tezy, że przyłączona Litwa i Ruś od wieków były ziemiami rdzennie rosyjskimi, a polskie pretensje do tych ziem są bezzasadne [fn: Takie tezy zostały sformułowane przez rosyjskiego historyka i pedagoga Nikołaja Ustriałowa: Н. Г. Устрялов, Русская история, ч. 1–5, СПб, 1837–1841; История царствования Петра Великого, т. 1–6, СПб, 1858–1863 i in.]. Na Litwie zaczęto niszczyć dawne tradycje Rzeczypospolitej, wymazywać z mapy świata nazwy Litwy i Żmudzi. Litwę i Ruś nazwano Rosją Zachodnią, Krajem Zachodnim, guberniami zachodnimi, Zachodnim Krajem Rosyjskim, a później Litwę zaczęto nazywać Krajem Północno-Zachodnim, a Ruś – Krajem Południowo-Zachodnim [fn: Te ostatnie nazwy oficjalnie utrwaliły się w terminologii imperium po klęsce powstania 1863 roku. Nawiasem mówiąc, w tym czasie (1867 r.) swojej nazwy pozbył się również twór Królestwo Polskie – stał się on Krajem Nadwiślańskim, zarządzanym przez generał-gubernatora i podzielonym na gubernie.]. Gubernie litewska wileńska i litewska grodzieńska na polecenie imperatora przekształciły się w gubernie wileńską i grodzieńską, diecezja żmudzka – w diecezję telszewską, konsystorz żmudzki – w konsystorz telszewski, biskup żmudzki – w biskupa telszewskiego itp. [fn: O tym zob.: M. Valančius, Namų užrašai, Vilnius, 2003, s. 29, 187; V. Maciūnas, Lituanistinis sąjūdis XIX amžiaus pradžioje, Vilnius, 1997, s. 182–183; I. Šenavičienė, Dvasininkija ir lietuvybė: Katalikų bažnyčios atsinaujinimas Žemaičių vyskupijoje XIX a. 5–7-ajame dešimtmetyje, Vilnius, 2005, s. 35–36.]
W miarę zanikania nazwy Litwy, dla państw europejskich nazwa Polski jako Rzeczypospolitej Obojga Narodów i nazwa Królestwa Polskiego zlewały się w jedno [fn: Dobrze ilustrują to noty Francji, Anglii i Austrii do Rosji z marca, kwietnia i czerwca 1863 r. Wzywano w nich Aleksandra II do przywrócenia Polsce autonomii, jaką posiadała w latach 1815–1831.]. W ten sposób wspólne dziedzictwo historyczne Polski i Litwy przypadło Królestwu Polskiemu [fn: Opis powstania 1863 r. w książce przygotowanej na podstawie projektu COW (M. R. Sarkees, F. W. Wayman, op. cit.) opiera się na: H. S. Edwards, The Private History of a Polish Insurrection, London, 1865; M. Clodfelter, Warfare and Armed Conflicts: A Statistical Reference to Casualty and Other Figures, 1618–1991, 2nd ed. N. C. Jefferson, 1992; M. T. Florinsky, Russia: A History and an Interpretation, Vol. 2, New York, 1953; R. F. Leslie, Reform and Insurrection in Russian Poland, London, 1963; Ch. Phillips, A. Axelrod, Encyclopedia of Wars, Vols. 1–3, New York, 2005; W. F. Reddaway, The Cambridge History of Poland, Cambridge, 1941. Są to prace stare lub o charakterze kompilacyjnym, wydane w języku angielskim, których autorzy nie byli zaznajomieni z litewską, polską i rosyjską historiografią powstania, która do czasu upadku Związku Radzieckiego była trudno dostępna dla obcokrajowców.].
Inicjator powstania. Przystąpienie Litwy do powstania
Sprzymierzeńcy w powstaniu 1863 roku, Królestwo Polskie i Litwa, miały podobny potencjał ekonomiczny i razem stanowiły około 2% terytorium Imperium Rosyjskiego. W okresie powstania 1863 roku w Polsce i na Litwie mogło mieszkać po około 7 milionów ludzi. Terytorium Litwy było 2,4 razy większe od Królestwa Polskiego.
Dowództwa „czerwonych”, przygotowujących powstanie w Polsce i na Litwie, działały niezależnie. Mimo to, zgodnie z ostatecznym porozumieniem, które określało wzajemne stosunki, uznano zwierzchnictwo Komitetu Centralnego Narodowego w Warszawie nad Komitetem Prowincjonalnym Litewskim. Data wspólnego powstania miała być ustalona za obopólną zgodą – w przeciwnym razie Litwa mogła nie przystąpić do powstania. Władza administracyjna i wykonawcza Komitetu Prowincjonalnego Litewskiego na Litwie była absolutna, jednak ustawodawstwo należało do Komitetu Centralnego Narodowego [fn: M. W. Berg, op. cit., t. 2, s. 250–252.]. Dekrety i instrukcje dowództwa powstańczego na Litwie miały odzwierciedlać strategię i taktykę dowództwa powstańczego w Polsce.
Powstanie 1863 roku zostało zainicjowane przez Królestwo Polskie. Pretekstem do jego wcześniejszego rozpoczęcia stał się ogłoszony przez naczelnika rządu cywilnego Królestwa Polskiego, Aleksandra Wielopolskiego, pobór młodych mężczyzn do armii rosyjskiej. Pobór rozpoczął się w Warszawie w nocy z 14 na 15 stycznia 1863 roku według imiennych list, na które wpisano osoby podejrzane politycznie przez władze rosyjskie, a nie, jak to było w zwyczaju, wybrane drogą losowania. W ten sposób chciano zapobiec zbliżającemu się powstaniu, neutralizując najaktywniejszych zwolenników insurekcji w mieście. Na ten pobór warszawscy organizatorzy powstania odpowiedzieli decyzją o jego rozpoczęciu.
Według kryteriów COW początkiem wojny może być data jej oficjalnego ogłoszenia, ale tylko wtedy, gdy bezpośrednio po niej rozpoczyna się i trwa bez przerwy konflikt zbrojny (pomiędzy bitwami nie może być przerwy dłuższej niż 30 dni) [fn: M. R. Sarkees, F. W. Wayman, op. cit., s. 54–56.]. Jeżeli działania wojenne rozpoczynają się wcześniej niż oficjalnie ogłoszono wojnę i trwają nieprzerwanie aż do jej ogłoszenia, wówczas za początek wojny uważa się datę pierwszej bitwy.
Początek powstania w Królestwie Polskim został oficjalnie zadeklarowany manifestem Komitetu Centralnego Narodowego jako Tymczasowego Rządu Narodowego z dnia 22 stycznia 1863 roku (10 maja 1863 roku Komitet Centralny Narodowy przyjął nazwę Rządu Narodowego). W nocy z 22 na 23 stycznia pod Kielcami i na Podlasiu powstańcy zaatakowali oddziały rosyjskie [fn: Л. А. Тихомиров, Варшава и Вильна в 1863 г., „Готов собою жертвовать…“, c. 296; Zarys historii Polski, pod redakcją Janusza Tazbira, Warszawa, 1979, s. 482.]. Rozpoczęły się bitwy, które toczyły się bez odnotowanej 30-dniowej przerwy. Zatem w Polsce data oficjalnego ogłoszenia powstania zbiegła się z datą rozpoczęcia walk.
Data rozpoczęcia powstania na Litwie jest podawana różnie – każdy badacz ma własne zdanie, jednak żadne z nich nie jest poparte poważniejszymi argumentami. Po wybuchu powstania w Królestwie Polskim, jego najwyższą władzą stał się Komitet Centralny Narodowy. Gdy Litwa nie była jeszcze gotowa do powstania [fn: M. W. Berg, op. cit., t. 2, s. 250–252; t. 3, s. 146.], dowództwo powstańcze w Polsce postanowiło przyspieszyć wybuch insurekcji na Litwie, wysyłając tam swoje oddziały powstańcze. Bez wiedzy dowództwa litewskich „czerwonych”, 23 i 27 stycznia 1863 roku z Królestwa Polskiego do guberni grodzieńskiej wkroczyły duże oddziały powstańcze [fn: D. Fajnhauz, op. cit., s. 117–118.], które w mieście Suraż w powiecie białostockim oraz pod wsią Rudka w powiecie bielskim zaatakowały rosyjskie oddziały wojskowe. Zanim doszło do pierwszej bitwy oddziału sformowanego z miejscowej ludności, te przybyłe oddziały stoczyły na Litwie 18 bitew bez odnotowanej przerwy. Część z nich przez pewien czas kontynuowała działalność na terytorium Litwy.
Okoliczność, że oddziały sformowane w Królestwie Polskim po oficjalnym ogłoszeniu manifestu Rządu Narodowego działały nieprzerwanie na terytorium Litwy, zanim do powstania włączyły się oddziały litewskie, pozwala stwierdzić, że powstanie w Polsce i na Litwie rozpoczęło się 22 stycznia 1863 roku. Jednak ta wspólna data dla całego powstania nie jest datą przystąpienia do niego ludności Litwy. Według kryteriów COW wyznaczają ją pierwsze bitwy stoczone przez miejscowych powstańców.
Jak wskazuje źródło zbiorcze, pierwszy oddział powstańczy sformowany z mieszkańców Litwy stanął do walki z armią rosyjską 4 lutego 1863 roku w guberni wileńskiej, w powiecie trockim. Ponieważ po tej bitwie inne starcia na Litwie odbywały się z przerwą krótszą niż 30 dni, bitwę tę należy uznać za początek powstania na Litwie. Inicjatorami bitwy, a tym samym powstania na Litwie, byli powstańcy: niedaleko Trok niewielki oddział powstańczy zaatakował rosyjską kolumnę transportową z rekrutami. Do końca marca w guberni odnotowano 8 starć powstańców z armią rosyjską, które odbyły się bez odnotowanej przerwy.
Po miesiącu do powstania zaczęły włączać się także inne gubernie Kraju Północno-Zachodniego. Pierwsza bitwa powstańców z armią rosyjską w guberni kowieńskiej miała miejsce 11 marca w powiecie nowoaleksandrowskim (jezioroskim) pod Palėvenė, druga to bitwa oddziału Edmunda Kuczewskiego w powiecie kowieńskim pod wsią Būda 15 marca. Do końca marca stoczono łącznie 7 bitew bez odnotowanej przerwy.
Pierwszą bitwą miejscowych powstańców w guberni grodzieńskiej, spełniającą kryteria przystąpienia do wojny, była bitwa naczelnika wojskowego województwa grodzieńskiego, generała Onufrego Duchińskiego, z armią rosyjską w powiecie białostockim pod wsią Zelenaja [fn: Pierwsze starcie miejscowych powstańców z żołnierzami rosyjskimi przy próbie uprowadzenia lokomotywy miało miejsce 14 03 1863 r. na stacji w Grodnie. Powstańcami dowodził naczelnik stacji L. Kulczycki. Jednak tego starcia nie można uznać za początek powstania w guberni, ponieważ do następnej bitwy miejscowych powstańców minęło ponad 30 dni.]. Odbyła się ona 30 kwietnia 1863 roku i po niej bitwy miejscowych powstańców na terenie guberni toczyły się z przerwą krótszą niż 30 dni.
W guberni mińskiej pierwsza bitwa miejscowych powstańców miała miejsce 19 kwietnia 1863 roku, w guberni witebskiej – 25 kwietnia, a w guberni mohylewskiej – 5 maja.
Od 4 lutego do końca marca na Litwie stoczono łącznie 15 bitew, pomiędzy którymi przerwy były krótsze niż 30 dni, co pozwala mówić o rozpoczętym i trwającym powstaniu. Ponieważ do kwietnia bitwy toczyły się tylko w guberniach wileńskiej i kowieńskiej, jest oczywiste, że jako pierwsza do powstania przyłączyła się katolicka część Litwy.
Oficjalne wezwanie dowództwa powstańczego na Litwie do insurekcji wyznaczyło odrębny etap powstania litewskiego. Omówimy okoliczności jego ogłoszenia.
Gdy powstanie w Królestwie Polskim zostało ogłoszone wcześniej, niż to uzgodniono, Komitet Prowincjonalny Litewski uznał przyczyny, które zmusiły do naruszenia umowy, za uzasadnione. Między 22 stycznia a 13 lutego 1863 roku ukazała się pierwsza odezwa komitetu o powstaniu w Królestwie Polskim: „Bracia! Królestwo powstało – nasi wszędzie biją Moskali! Krew, lejąca się za Niemnem, wzywa nas do broni! A więc walka z zaborcami, o święte swoje prawa, o naszą wolność zbliża się i do nas! Zatem razem i w jedności – i niech nam Bóg dopomoże! Boże, zbaw Polskę!” [fn: Odezwa Komitetu Prowincjonalnego Litewskiego, Восстание, s. 1. Odezwa bez daty, opublikowana między 22 01 1863 a 13 02 Można przypuszczać, że mogła być datowana na 13 (01) 02 1863, ponieważ zaraz potem korpus żandarmów otrzymał informację, że po wspomnianej odezwie Komitetu Prowincjonalnego Litewskiego w nocy z 13 na 14 02 1863 z Wilna do lasów wyszło około 1000 osób. Pismo naczelnika 4 Okręgu Korpusu Żandarmów nr 18 do oficera sztabu żandarmów wileńskich Špejerisa, 04 02 1863, LVIA, f. 419, ap. 2, b. 157, l. 27.].
13 lutego 1863 roku ukazała się druga odezwa Komitetu Prowincjonalnego Litewskiego, podpisana już jako Prowincjonalny Rząd Tymczasowy Litwy i Białorusi, której tekst rozpowszechniono w języku polskim i litewskim. W odezwie do chłopów litewskich zwięźle przedstawiono tezy manifestu i dekretów Rządu Narodowego dotyczące nadania wolności i ziemi [fn: Manifest Rządu Polskiego, 13 (01) 02 1863, Rok 1863. Wybór aktów i dokumentów, s. 57–58; LIŠ, t. 2, s. 49–50; AMMM, d. 1, s. 276. W historiografii litewskiej podawana jest błędna data tego dokumentu: 01 (20 01) 02 1863 – o dacie zob.: I. Šenavičienė, Lietuvos katalikų dvasininkija 1863 metų sukilimo išvakarėse, Vilnius, 2010, s. 279–280.]. Komitet Prowincjonalny Litewski przedrukował również instrukcje Rządu Narodowego z 25 stycznia dla naczelników wojskowych województw i powiatów [fn: Instrukcja Komitetu Prowincjonalnego Litewskiego dla naczelników województw, b. d., LVIA, f. 1248, ap. 1, b. 394, l. 160–161; Instrukcja powstańcza Komitetu Prowincjonalnego Litewskiego, b. d., tenże, b. 55, l. 57.], jednak wciąż nie ogłaszał oficjalnego wezwania do powstania. Tymczasem 22 lutego 1863 roku ukazała się odezwa Komitetu Centralnego Litewskiego ugrupowania „białych”, w której „biali” odcięli się od stanowiska „białych” w Polsce i opowiedzieli się za powstaniem [fn: S. Kieniewicz, Powstanie styczniowe, Warszawa, 2009, s. 417.]. Wkrótce, 11 marca, Rząd Narodowy zreorganizował dowództwo powstańcze na Litwie, tworząc kierowany przez „białych” Wydział Zarządzający Prowincjami Litwy [fn: Orędzie Wydziału Zarządzającego Prowincjami Litwy, 11 03 (27 02) 1863, Rok 1863. Wybór aktów i dokumentów, s. 74–75.].
31 marca 1863 roku nowy wydział ogłosił oficjalne wezwanie do powstania na Litwie i jej Białej Rusi: „Ziomkowie wszystkich wyznań i stanów, bracia Litwy i Rusi! W obliczu bohaterskiej walki za Niemnem, gdzie najszlachetniejsza krew polska płynie pełnym strumieniem – czyż nadal będziemy haniebnie schylać karku przed haniebnym jarzmem moskiewskiej niewoli? […] A więc do broni, bracia! Do broni!” [fn: Orędzie Wydziału Zarządzającego Prowincjami Litwy „Ziomkowie!”, 31 (19) 03 1863, tenże, s. 76–79; W sowieckiej serii źródeł do powstania 1863 r. podano błędną datę orędzia: 04 04 (22 03) 1863 – zob. DKCN, s. 509–511.]. 15 maja odezwa Wydziału Zarządzającego Prowincjami Litwy w języku białoruskim [fn: Odezwa Wydziału Zarządzającego Prowincjami Litwy do mieszkańców Białej Rusi, 03 05 1863, Восстание, s. 20.] poinformowała chłopów białoruskich o obietnicach wolności i ziemi od Rządu Narodowego – podobnie jak 13 lutego zwrócono się do chłopów litewskich. Po oficjalnym wezwaniu, od początku kwietnia 1863 roku, powstanie rozprzestrzeniło się na całą Litwę [fn: KVŽ, l. 116.].
Siły powstańcze na Litwie
Przed powstaniem ani Królestwo Polskie, ani Litwa nie posiadały własnych sił zbrojnych. Z chwilą wybuchu powstania w Polsce i na Litwie spontanicznie tworzyły się ochotnicze oddziały powstańcze. Stanęły one do walki z dobrze uzbrojoną, zorganizowaną i wyszkoloną do boju armią rosyjską. Na początku powstania (22 stycznia 1863 r.) siły rosyjskie w Wileńskim Okręgu Wojskowym liczyły 66 482 żołnierzy niższych stopni w służbie czynnej, co stanowiło 46% wszystkich sił stacjonujących łącznie na terytoriach Królestwa Polskiego i Litwy. W ciągu 1863 roku, tj. od 22 stycznia 1863 r. do 13 stycznia 1864 r., liczebność armii rosyjskiej na Litwie wzrosła ponad dwukrotnie – do 144 786 żołnierzy. Siły rosyjskie w Wileńskim Okręgu Wojskowym stanowiły 85% sił znajdujących się w Warszawskim Okręgu Wojskowym.
Dane dotyczące zbrojnych sił powstańczych na Litwie są bardzo fragmentaryczne i pozwalają jedynie na przybliżoną ocenę problemu. Źródeł po stronie powstańczej, które pozwoliłyby na uogólnienie wielkości tych sił, prawie nie ma, bardziej szczegółowe są jedynie źródła rosyjskie. Według ocen różnych autorów, liczba powstańców na Litwie wahała się od 8–15 do 77 tysięcy osób [fn: Por.: D. Fajnhauz, op. cit., s. 143, 272, 296; A. Ф. Смирнов, Восстание 1863 г. в Литве и Белоруссии, s. 295; Воспоминания генерал-фельдмаршала графа Дмитрия Алексеевича Милютина: 1863– 1864, под ред. Л. Г. Захаровой, Москва, 2000, c. 160–162, 206–207; A. Janulaitis, 1863–1864 m. sukilimas Lietuvoje, Mūsų Žinynas. Karo mokslo ir istorijos žurnalas, red. V. Steponaitis, Kaunas, 1921, t. 1, s. 42–43.]. Największą liczbę podaje Aleksander Miłowidow, opierając się na materiałach z archiwum M. Murawjowa. Według jego obliczeń, przybliżona liczba oddziałów powstańczych w Kraju Północno-Zachodnim mogła wynosić 220, a w nich mogło walczyć 67 957 osób. Przyznaje on jednak, że nie doliczył 62 oddziałów, o których wielkości w oficjalnych doniesieniach nic nie powiedziano lub powiedziano niejednoznacznie – że oddział składał się z kilku tysięcy ludzi, kilkuset ludzi, że powstańców było bardzo wielu itp. Jeżeli, według A. Miłowidowa, każdy taki oddział mógł liczyć średnio około 150 osób, maksymalna liczba powstańców na Litwie mogła sięgać ponad 77 tys. osób [fn: А. Миловидов, Предисловие, AMMM, d. 2, s. LI–LIV. Z jego statystyk korzystał Leonas Bičkauskas-Gentvila (L. Bičkauskas-Gentvila, 1863 metų sukilimas Lietuvoje, Vilnius, 1958, s. 287).].
Mimo to, metodyka obliczeń A. Miłowidowa jest dyskusyjna. W rzeczywistości liczył on nie liczbę oddziałów, a liczbę bitew, i to właśnie ją mnożył przez dowolnie wybraną średnią liczbę członków oddziału, czyli 150. Przede wszystkim – dlaczego akurat przez taką liczbę? Jak pokazują źródła, w bitwie brało udział od 10 do 3500 osób.
Po drugie, ponieważ podczas systematycznej analizy ilościowej powstania na Litwie badano również źródła analizowane przez A. Miłowidowa, można stwierdzić, że materiały z archiwum M. Murawjowa nie dostarczają dokładnych danych o liczbie powstańców i oddziałów. W raportach z niektórych bitew podana jest liczba walczących powstańców, ale jeśli nie jest wymieniony dowódca oddziału, nie jest jasne, czy inny oddział walczący w pobliżu w podobnym czasie nie był tym samym oddziałem; i odwrotnie – jeśli dowódca jest wskazany, to często ten sam przy kilku bitwach z różną liczbą walczących. Często kilka oddziałów różnych dowódców łączyło się na pewien czas – wówczas dowódcą oddziału zostawał dowódca oddziału działającego w danym powiecie, więc w różnych bitwach liczba powstańców dowodzonych przez tego samego dowódcę mogła się różnić. Najczęściej jednak oddziały były rozbijane i rozpraszane. Część z nich odradzała się, nierzadko nawet znacznie większa, stale opuszczali je lub zasilali nowi ludzie. Na przykład oddział Ludwika Narbutta do czasu jego całkowitego zniszczenia formował się 5 razy, a oddział Antoniego Mackiewicza – 10 razy. I odwrotnie – większe oddziały dzieliły się na mniejsze grupki z własnymi dowódcami. Zatem prawie zawsze pozostanie niejasne, czy dany oddział to resztki starego oddziału, czy nowo odrodzony oddział z nowymi ludźmi, czy też oddział połączony z innymi.
Ponieważ nie ma uniwersalnej metodyki pozwalającej ustalić liczbę powstańców walczących na terytorium Litwy, badaczowi pozostaje jedynie samodzielnie wybrać zasadę obliczeń. Zasada ta jest umowna, ale niezależnie od sposobu liczenia, jeśli jest on logiczny, stosunek liczby walczących powstańców w poszczególnych guberniach Kraju Północno-Zachodniego będzie podobny, co pozwoli mówić o intensywności powstania w tych guberniach.
W niniejszym badaniu do obliczenia umownej liczby powstańców na Litwie wybrano następujący sposób. Z całkowitej liczby bitew z podaną liczbą uczestników odrzucono największe bitwy, przy których podano, że brało w nich udział 1000 lub więcej powstańców, oraz najmniejsze bitwy, przy których podano, że brało w nich udział 10 i mniej powstańców. Jest oczywiste, że w największych bitwach brały udział oddziały połączone, złożone z mniejszych, w tym także tych, które stoczyły oddzielne walki, a w mniejszych walczyli powstańcy, którzy oddalili się od oddziału. Po wyeliminowaniu wspomnianych bitew, zsumowano wszystkie podane w konkretnych bitwach liczby powstańców, a otrzymaną sumę podzielono przez liczbę tych bitew. W ten sposób ustalono średnią wielkość oddziału. Tę średnią wielkość pomnożono przez liczbę dowódców oddziałów znalezioną w źródłach, a otrzymaną liczbę uznano za przybliżoną liczbę powstańców.
Stosując wybraną umowną zasadę, według danych ze źródła zbiorczego, w oddziałach powstańczych guberni wileńskiej mogło walczyć 6628 miejscowych mieszkańców [fn: Średnia wielkość oddziału – 194,94871 osoby.], w guberni kowieńskiej – 17 035 miejscowych mieszkańców [fn: Średnia wielkość oddziału – 170,35897 osoby.], w guberni grodzieńskiej – 10 056 miejscowych mieszkańców [fn: Średnia wielkość oddziału – 271,79069 osoby. Do guberni grodzieńskiej wkroczyło i walczyło 36 oddziałów z Królestwa Polskiego, w których mogło być około 6150 osób. Zatem w sumie w guberni mogło walczyć nie mniej niż 16 206 mieszkańców Litwy i Królestwa Polskiego.]. W guberni mińskiej mogło walczyć łącznie 4133 miejscowych mieszkańców [fn: Średnia wielkość oddziału – 172,21739 osoby.], w guberni mohylewskiej – 734 mieszkańców, w guberni witebskiej – 109 mieszkańców.
Sumując wszystkie otrzymane liczby walczących w poszczególnych guberniach, otrzymalibyśmy, że w powstaniu na Litwie mogło wziąć udział nie mniej niż 38 695 mieszkańców Litwy. Mimo to, liczba ta jest minimalna – znaczny błąd może wynikać z faktu, że część oddziałów, których liczebność jest znana, ale dowódcy nie są wskazani, była dowodzona przez te same osoby [fn: Na przykład w guberni witebskiej dokładnie obliczono, że walczyło 170 powstańców, a licząc według metodyki zastosowanej w badaniu – tylko 109 powstańców (36% mniej).]. Może więc być bliskie prawdy przypuszczenie niektórych historyków polskich, że przez oddziały powstańcze na Litwie mogło przewinąć się do 50 tys. miejscowych ludzi [fn: B. Górza, Uzbrojenie oddziałów powstańczych w latach 1863–1864, Powstanie Styczniowe 1863– 1864, Aspekty militarne i polityczne, Materiały z sympozjum, pod redakcją naukową prof. dr. hab. J. Wojtasika, Warszawa, 1995, s. 51.].
Intensywność powstania w guberni kowieńskiej pod względem liczby powstańców w 1863 roku była 2,6 razy większa niż w guberni wileńskiej, 1,7 razy większa niż w guberni grodzieńskiej, 4,1 razy większa niż w guberni mińskiej, 23,2 razy większa niż w guberni mohylewskiej i 156,3 razy większa niż w guberni witebskiej.
Porównanie liczby powstańców na Litwie z Królestwem Polskim i Rusią jest trudne, ponieważ systematyczna analiza ilościowa tego typu w tych ostatnich nie została przeprowadzona. Mimo to, o tym, że liczby osób, które przeszły przez oddziały powstańcze w Królestwie Polskim, są w historiografii polskiej zawyżone trzykrotnie lub czterokrotnie (wspomina się o 150–200 tys. osób walczących w oddziałach powstańczych, do 20 tys. poległych, do 35–40 tys. represjonowanych [fn: Zob. np.: J. Wojtasik, Aspekty militarne powstania styczniowego (1863–1864), tenże, s. 34.]), pozwalają sądzić oparte na źródłach badania W. Zajcewa. Według niego, represjonowanych z powodu powstania miejscowych mieszkańców w Królestwie Polskim było mniej niż na Litwie (odpowiednio 7292 i 8011) [fn: В. М. Зайцев, op. cit., tabele 1 i 2.]. Według danych Anny Komzołowej, największą część (57%) wszystkich represjonowanych z powodu powstania 1863 roku stanowili mieszkańcy Kraju Północno-Zachodniego, 38% – Królestwa Polskiego, a 5% – Kraju Południowo-Zachodniego [fn: A. A. Комзолова, Политика самодержавия в Северо-Западном крае в эпоху Великих реформ, Москва, 2005, c. 73–74.]. Bardziej prawdopodobne jest, że liczba powstańców na Litwie i w Królestwie Polskim mogła być podobna, w tym drugim nieco większa.
Oszacujemy przybliżoną liczbę oddziałów powstańczych na Litwie. Jest oczywiste, że jest ona tożsama z liczbą dowódców oddziałów powstańczych. Według obecnie dostępnych danych źródłowych i z literatury naukowej o dowódcach, łącznie na terytorium Litwy w 1863 i 1864 roku walczyło 225 dowódców, a więc i oddziałów, z czego miejscowych – 203 dowódców i oddziałów (nie można wykluczyć, że mogło ich być więcej). Miejscowych dowódców i oddziałów w guberni wileńskiej odnotowano 34, w guberni kowieńskiej – 100, w guberni grodzieńskiej – 37, w guberni mińskiej – 24, w guberni mohylewskiej – 6, w guberni witebskiej – 2.
Liczba bitew
Jednym z najważniejszych wskaźników intensywności powstania jest liczba bitew stoczonych na terytorium Litwy. Dotychczas nie była ona jasno określona: różni badacze operowali odmiennymi danymi. Na przykład w latach 1863 i 1864 w guberniach litewskich według S. Zielińskiego [fn: S. Zieliński, op. cit., s. 509.] stoczono łącznie 237 bitew, z czego w 1863 roku – 227, a według A. Miłowidowa było 260 bitew [fn: А. Миловидов, Предисловие, AMMM, d. 2, s. L. W spisie bitew A. Miłowidowa jest sporo błędów.].
Historycy, którzy kierowali się założeniem, że powstanie na Litwie było inne niż w Polsce i miało inne cele, liczyli bitwy nie na ówczesnym terytorium Litwy (w rosyjskim Kraju Północno-Zachodnim), a na terenach zamieszkanych przez etnicznych Litwinów. W ten sposób O. Maksimaitienė w guberniach kowieńskiej, wileńskiej i na formalnie należącym do Królestwa Polskiego Zaniemniu naliczyła 311 bitew, z czego na Zaniemniu – 62 [fn: O. Maksimaitienė, op. cit., s. 186, 226.]. Augustinas Janulaitis, trzymający się podobnej koncepcji powstania na Litwie, a więc i podobnego kierunku badań, tylko w nieco szerszym aspekcie, w guberniach kowieńskiej, wileńskiej i grodzieńskiej odnalazł 206 bitew, a dodając do tych ziem zamieszkane przez Litwinów Zaniemnie (17 bitew), naliczył ich łącznie 223 [fn: A. Janulaitis, op. cit., s. 40.].
W badaniu, opierając się na informacjach ze źródła zbiorczego, przedstawiono systematyczne dane ilościowe dotyczące liczby bitew na Litwie (w Kraju Północno-Zachodnim Imperium Rosyjskiego). Przedstawia je tabela 1. Dla porównania w tabeli 1 podano analogiczne dane S. Zielińskiego dotyczące Królestwa Polskiego i Rusi.
Dynamikę liczby bitew na Litwie, w Królestwie Polskim i na Rusi w latach 1863–1864 obrazują diagramy 1 i 2.
Z tabeli 1 oraz diagramów 1 i 2 wynika, że w latach 1863 i 1864 w guberni wileńskiej stoczono łącznie 62 bitwy (oddziały miejscowe – 60 bitew). Kulminacja intensywności bitew przypadła na czerwiec (14 bitew) – głównie w powiatach wileńskim, trockim i dziśnieńskim.
Najwięcej bitew stoczono w guberni kowieńskiej: w latach 1863 i 1864 łącznie 207 bitew (w 1863 r. – 190, w 1864 r. – 17). Bitwy osiągnęły maksimum w okresie czerwiec–wrzesień (114 bitew), w tym czasie szczególnie aktywny był powiat szawelski (31% wszystkich bitew). Ogólnie w powstaniu najaktywniej uczestniczyło północne terytorium Litwy – powiaty poniewieski (około 23% wszystkich bitew), szawelski (około 22%), wiłkomierski (około 15%), kowieński (około 14,6% wszystkich bitew) [fn: W trakcie przeprowadzonych badań uściślono dane O. Maksimaitienė dotyczące liczby bitew na Zaniemniu: odnotowano tam 99 bitew. Według obecnie posiadanych danych, na terenach najgęściej zamieszkanych przez Litwinów (w guberniach kowieńskiej, wileńskiej i augustowskiej) w latach 1863 i 1864 stoczono łącznie 368 bitew.].
W guberni grodzieńskiej walki toczyły się tylko od stycznia do listopada 1863 roku, łącznie stoczono 99 bitew, w tym oddziały sformowane z miejscowej ludności stoczyły 62 bitwy od marca do listopada.
W guberni mińskiej najwięcej bitew było w maju (17 bitew). Łącznie od lutego do września 1863 roku stoczono 39 bitew, z czego bitew oddziałów sformowanych z miejscowej ludności było 37 od kwietnia do września. Najaktywniejsze były powiaty ihumeński, piński i borysowski.
W guberni mohylewskiej walki toczyły się tylko w maju 1863 roku w powiatach czerykowskim, sieńskim i in. (łącznie 7 bitew). W guberni witebskiej 4 bitwy stoczono w kwietniu i maju 1863 roku w powiatach dyneburskim i drysieńskim.
Porównajmy liczbę bitew na Litwie, w Królestwie Polskim i na Rusi. W Królestwie Polskim S. Zieliński naliczył łącznie 954 bitwy (w 1863 r. – 764; w 1864 r. – 191), na Rusi – 35 bitew (w 1863 r. – 32, w 1864 r. – 3). Naukowiec przeprowadził obliczenia niezwykle starannie, opierając się na wszystkich źródłach dotyczących powstania znajdujących się w Muzeum Polskim w Rapperswilu, jednak nie miał możliwości wykorzystania najważniejszych – rosyjskich źródeł dotyczących działań wojennych. Dlatego liczba bitew w Królestwie Polskim i na Rusi mogła być podana jako mniejsza, niż była w rzeczywistości. Mimo to, nawet w takim przypadku liczba bitew w Królestwie Polskim znacznie przewyższa liczbę bitew na Litwie.
Oceniając intensywność powstania na podstawie intensywności bitew, na Litwie w 1863 roku była ona 1,9 razy mniejsza, a w 1864 roku – 10,6 razy mniejsza niż w Królestwie Polskim i faktycznie już nie występowała. To samo można powiedzieć o Rusi, gdzie powstanie było wyraźniej widoczne tylko w maju 1863 roku, a więc bardzo słabe: 11,9 razy słabsze niż na Litwie i 23,7 razy słabsze niż w Królestwie Polskim.
Na podstawie intensywności bitew na Litwie można wyróżnić trzy etapy powstania. Pierwszy etap powstania to luty–marzec 1863 roku – początek wojny partyzanckiej z Rosją. Drugi etap powstania to okres od kwietnia 1863 roku (po oficjalnym ogłoszeniu powstania na Litwie 31 marca) do sierpnia 1863 roku – wojna jest najintensywniejsza, osiąga kulminację. Trzeci etap powstania to okres od września 1863 roku do stycznia 1864 roku – wygasanie i koniec wojny partyzanckiej.
Dane z badania oraz dane S. Zielińskiego pozwalają na uogólnienie informacji o ogniskach powstania 1863 roku w Polsce i na Litwie. Oczywiste są dwa ogniska powstania: gubernia mazowiecka w Królestwie Polskim i gubernia kowieńska na Litwie. Specyfika tych ognisk: oba były etnicznymi centrami Polaków i Litwinów, a także centrami katolicyzmu w obu krajach.
Liczba zgonów związanych z okolicznościami bitew na Litwie
Według kryteriów COW, za wojnę uważa się taki konflikt zbrojny, w trakcie którego w ciągu roku od jego rozpoczęcia strony uczestniczące ponoszą łącznie nie mniej niż 1000 zgonów związanych z okolicznościami bitew. Obejmują one: poległych w bitwie, zmarłych z ran lub chorób odniesionych podczas bitwy [fn: Zob.: M. R. Sarkees, F. W. Wayman, op. cit., s. 50.]. Dlatego najważniejszym parametrem w odpowiedzi na pytanie, czy na Litwie toczyła się wojna odpowiadająca kryteriom wojny ustalonym przez projekt badań wojen Correlates of War, jest liczba zgonów związanych z okolicznościami bitew.
Gromadzenie danych o zgonach w bitwach jest skomplikowane, dlatego nie posiadamy specjalistycznych badań na ten temat. Materiał źródłowy pozwala na bardziej precyzyjne określenie strat w ludziach w armii rosyjskiej. Dane na ten temat znajdują się w rosyjskich źródłach dotyczących działań wojennych, zwłaszcza w raportach dowódców wojskowych do dowództwa. Można przypuszczać, że w raportach powinna być dokładnie podana data i miejsce bitwy, uczestniczące w niej oddziały armii rosyjskiej oraz związane z bitwą zgony żołnierzy rosyjskich – biorąc pod uwagę, że państwo prowadziło ewidencję spraw wojskowych i strat oraz musiało wypłacać odszkodowania rodzinom poległych.
Dowódcy oddziałów powstańczych również byli zobowiązani do składania raportów o bitwach swoim władzom wojskowym, podając straty w ludziach po obu stronach i inne straty [fn: Rozkaz Wydziału Wojny Rządu Narodowego nr 6 do wojska narodowego, 02 06 1863, AMMM, d. 2, s. 255–256. Ten sam dokument: RGVIA VUA, f. 484, ap. 2, b. 658, l. 69–72.]. Jednak nie wszyscy stosowali się do tego polecenia, a jego realizację utrudniała specyfika wojny partyzanckiej, dlatego zachowało się niewiele raportów dowódców powstańczych. Ponadto, raporty dowódców powstańczych o stratach mogły zależeć od ich sumienia, ponieważ faktycznie nie można było ich zweryfikować.
Od razu możemy powiedzieć, że nigdy nie będziemy dysponować dokładnymi danymi o zgonach związanych z okolicznościami bitew w powstaniu 1863 roku. Zgonów było znacznie więcej, niż podają źródła. W wielu opisach bitew obu stron straty w ludziach nie są dokładnie określone, a jedynie ogólnie opisane: zginęło kilku, wielu, kilkunastu, kilkudziesięciu, kilkuset, pole usłane trupami, wzgórza usypane z trupów, liczba poległych nieznana, oddział rozbity, kompania żołnierzy utonęła w bagnie, spłonęła w budynku itp. W rzeczywistości strona walcząca jest w stanie dokładnie policzyć tylko własne straty, a nie straty drugiej strony – te ostatnie można jedynie szacować. Dlatego w relacjach przeciwnych stron straty w ludziach w tej samej bitwie różnią się czasem o dziesiątki i setki. Brak jest szczegółowych danych o rannych żołnierzach, którzy zmarli znacznie później z ran, lub o jeńcach zabitych na miejscu. A powstańcy, którzy kończyli walkę odwrotem i ucieczką, często w ogóle nie byli w stanie powiedzieć, ilu ich ludzi zginęło w bitwie, ilu śmiertelnie rannych zostało na polu bitwy, a ilu po prostu uciekło z pola walki.
Omówimy zgony żołnierzy rosyjskich. Ich liczba w historiografii jest różna. Według Borysa Urłanisa w okresie tłumienia powstania przez M. Murawjowa zginęło łącznie 826 żołnierzy rosyjskich, a 348 zaginęło bez wieści [fn: К. В. Петров, Богатырь труда и разума, „Готов собою жертвовать…“, c. 50; Б. Ц. Урланис, История военных потерь, СПб, 1999.]. Według obliczeń A. Miłowidowa w latach 1863 i 1864 na Litwie 261 żołnierzy rosyjskich zostało zabitych, 916 rannych, a 18 wziętych do niewoli [fn: А. Миловидов, Предисловие, AMMM, d. 2, s. LI. Zdaniem Leonasa Bičkauskasa-Gentvili, statystyka ta jest tendencyjnie zaniżona (L. Bičkauskas-Gentvila, op. cit., s. 288).]. O. Maksimaitienė pisze, że w powstaniu w guberniach wileńskiej, kowieńskiej i augustowskiej zginęło 319 żołnierzy rosyjskich, 1193 zostało rannych, 19 zaginęło bez wieści i nie było ani jednego wziętego do niewoli, jednak jej dane nie odpowiadają danym z cytowanego źródła [fn: Zob.: O. Maksimaitienė, op. cit., s. 228. W rzeczywistości O. Maksimaitienė jako dane dla guberni wileńskiej, kowieńskiej i augustowskiej podaje zbiorcze dane ze wszystkich bitew i związanych z nimi zgonów, które miały miejsce w 1863 r. w całym Wileńskim Okręgu Wojskowym, znajdujące się w RGVIA (RGVIA VUA, f. 846, ap. 16, b. 1131, d. V , l. 1). Ponadto w zestawieniu dane są niedokładnie zsumowane. Po poprawnym zsumowaniu okazuje się, że w wileńskim okręgu wojskowym zginęło 309 rosyjskich żołnierzy.].
Istnieje jednak jedno naprawdę wiarygodne źródło, które pozwala w przybliżeniu oszacować zgony żołnierzy rosyjskich związane z okolicznościami bitew. Są to tak zwane tablice Murawjowa. W Wilnie z inicjatywy M. Murawjowa wzniesiono kaplicę św. Jerzego (później zburzoną), na której ścianach umieszczono marmurowe tablice z wykutymi nazwiskami i imionami żołnierzy rosyjskich poległych w bitwach i zmarłych w wyniku ran w Kraju Północno-Zachodnim w latach 1863 i 1864. Zapisano na nich 298 poległych i 111 zmarłych w wyniku ran – łącznie 409 osób [fn: Ich listę nazwisk podaje A. Miłowidow (А. Миловидов, Предисловие, AMMM, d. 2, s. LII–LIV). Suma liczby nazwisk została sprawdzona.]. Należy przypuszczać, że lista ta musiała dość dokładnie odzwierciedlać statystykę strat wojennych po stronie rosyjskiej, ponieważ dla krewnych poległych żołnierzy, którzy odwiedzali to miejsce, odnalezienie ich nazwisk na tablicach oznaczało szacunek okazywany przez rząd oraz odszkodowania.
Znacznie bardziej nieokreślone są zgony powstańców w bitwach. Takie obliczenia przeprowadził jedynie rosyjski historyk A. Miłowidow, opierając się na materiałach z archiwum M. Murawjowa. Według jego badań w latach 1863 i 1864 w Kraju Północno-Zachodnim zginęło 5934 powstańców, 733 zostało rannych, a 1361 wzięto do niewoli. Jednocześnie A. Miłowidow zaznaczył, że jest to minimum, ponieważ w 45 bitwach nie podano liczby poległych, w 150 – rannych, w 95 – jeńców, a w 8 bitwach podano jedynie liczbę ofiar bitwy (łącznie poległych i rannych żołnierzy) [fn: Tenże, s. LIV; А. Миловидов, Перечень боевых столкновений русских войск с польскими повстанцами в кампании 1863–1864 гг. в пределах Северо-Западного края, Вильнa, 1915.].
Bardziej wiarygodnych informacji o zgonach powstańców związanych z okolicznościami bitew dostarcza znajdujące się w RGVIA zestawienie zgonów w bitwach Wileńskiego Okręgu Wojskowego. Według jego danych w okręgu tylko w 1863 roku zginęło 8081 powstańców [fn: Informacje o stratach w bitwach żołnierzy rosyjskich i powstańców w Wileńskim Okręgu Wojskowym w 1863 roku, Dodatek do dziennika Wileńskiego Okręgu Wojskowego za rok 1863, RGVIA VUA, f. 846, ap. 16, b. 1311, d. V, l. 1. Dane te od jesieni 1863 r. obejmują również część guberni augustowskiej Królestwa Polskiego. W zestawieniu źródłowym zsumowano nieprawidłowo: 8022.] – a więc o ponad 2000 więcej, niż podaje A. Miłowidow.
Zadaniem badania była próba jak najdokładniejszego obliczenia, na podstawie analizy danych źródłowych, zgonów po obu walczących stronach na Litwie, związanych z bitwami w poszczególnych miesiącach powstania. W związku z tym, na podstawie rosyjskich dzienników działań wojennych oraz raportów dowódców oddziałów rosyjskich i powstańczych do dowództwa wojskowego, a w przypadku braku źródeł oficjalnych – na podstawie wspomnień, prasy powstańczej, a także opartych na źródłach danych S. Zielińskiego, O. Maksimaitienė, D. Fajnhauza i innych badaczy, uogólniono zgony po obu walczących stronach związane z okolicznościami bitew w latach 1863 i 1864.
W przedstawionym we wstępie źródle zbiorczym liczby zgonów podawane są według danych rosyjskich i powstańczych. Ponieważ dane powstańcze okazały się bardziej fragmentaryczne i mniej wiarygodne, systematyczną analizę ilościową powstania przeprowadzono na podstawie danych rosyjskich. Statystykę zgonów żołnierzy rosyjskich i litewskich związanych z okolicznościami bitew w poszczególnych miesiącach 1863 i 1864 roku przedstawiono w tabeli 2.
Dane dotyczące liczby zgonów związanych z okolicznościami bitew na Litwie uzupełnia tabela 3, w której przedstawiono dane o żołnierzach rosyjskich i litewskich rannych w bitwach, którzy zmarli w rosyjskich szpitalach [fn: Liczbę zgonów powstańców mogłaby jeszcze uzupełnić statystyka Tymczasowego Sądu Polowego Wileńskiego Okręgu Wojskowego z lat 1863–1864, według której Sąd Wojenny skazał na śmierć 128 litewskich powstańców lub ich zwolenników (zob.: Sprawozdanie Tymczasowego Sądu Polowego Wileńskiego Okręgu Wojskowego o powstańcach skazanych na śmierć w 1863 i 1864 r., LVIA, f. 378, PS, 1865 m., b. 446, l. 2–6; LIŠ, t. 2, s. 121–123).].
Statystyka zgonów związanych z okolicznościami bitew, przedstawiona w tabelach 2 i 3 oraz na diagramach 3 i 4, pokazuje, że podczas zbrojnego powstania na Litwie w latach 1863 i 1864 wrogie strony poniosły łącznie nie mniej niż 6816 zgonów związanych z bitwami, a w okresie powstania definiowanym kryteriami COW – 6794 zgony. Po wyeliminowaniu z tej ostatniej liczby zgonów związanych z bitwami na Litwie oddziałów, które przeszły z Królestwa Polskiego – 6338 zgonów.
Przeprowadzona analiza zgonów pozwala w przybliżeniu oszacować, jakie mogły być straty rosyjskie, a jakie – powstańcze. Jeżeli straty rosyjskie będziemy liczyć według tablic M. Murawjowa (409 osób poległych w bitwach i zmarłych w wyniku ran) i tabeli 3 (dodając zmarłych w szpitalach), a następnie odejmiemy tę sumę od ogólnej liczby zgonów, okaże się, że na Litwie zgonów powstańców związanych z okolicznościami bitew musiało być 6292 (w okresie powstania jako wojny definiowanym kryteriami COW i bez oddziałów z Królestwa Polskiego – 5814). Zatem zgony powstańców litewskich stanowiły 92,3% wszystkich zgonów, a żołnierzy rosyjskich – tylko 7,7% całkowitej liczby zgonów. Według stosunku zgonów, skuteczność rosyjskiej kampanii wojskowej była 12 razy większa niż powstańców litewskich. Nie jest to zaskakujące: wynik walk ochotników uzbrojonych w dwururki i kosy z dobrze uzbrojoną armią rosyjską, dowodzoną przez doświadczonych dowódców, był z góry do przewidzenia.
Spośród wszystkich guberni litewskich pod względem liczby zgonów związanych z bitwami wyróżnia się gubernia kowieńska (około 51% wszystkich zgonów). Po niej następują gubernia grodzieńska (25% zgonów) i wileńska (16% zgonów). Liczba zgonów powstańców w guberniach mińskiej, mohylewskiej i witebskiej nie spełnia parametrów wojny COW, jednak zgony te należy zsumować z ogólnymi danymi dla Litwy.
Najwięcej zgonów związanych z okolicznościami bitew na Litwie było w maju i czerwcu 1863 roku. Przyczyniło się do tego rozbicie wojsk powstańczych dowodzonych przez Zygmunta Sierakowskiego w guberni kowieńskiej pod Birżami w dniach 7–9 maja, a także znaczne straty w ludziach połączonych i dużych pojedynczych oddziałów w bitwach w tym okresie.
Wyniki analizy zgonów związanych z okolicznościami bitew w powstaniu 1863 roku pozwalają w sposób uargumentowany ocenić powstanie na Litwie jako wojnę. Obliczona w trakcie badania liczba zgonów związanych z okolicznościami bitew w okresie powstania odpowiadającym kryteriom wojny COW pozwala stwierdzić, że powstanie 1863 roku na Litwie spełnia wymagania stawiane wojnom światowym i powinno być uważane za wojnę, równorzędną wojnie w Królestwie Polskim.
Koniec powstania na Litwie
Według kryteriów COW, za koniec wojny uważa się pierwszą przerwę w walkach dłuższą niż 30 dni. Wyjątkiem może być przerwa, gdy walki ustają z powodu warunków naturalnych (zima, deszcz). Tak czy inaczej – licząc 12 miesięcy wstecz od daty zakończenia wojny, musi być osiągnięta graniczna liczba 1000 zgonów związanych z okolicznościami bitew w ciągu roku [fn: M. R. Sarkees, F. W. Wayman, op. cit., s. 54–56.]. Kryteria te stały się podstawą do ustalenia daty zakończenia powstania 1863 roku na Litwie.
Według danych historiograficznych, upadek powstania 1863 roku w Królestwie Polskim wyznacza klęska sił powstańczych generała Józefa Hauke-Bosaka pod Opatowem 21 lutego 1864 roku, która decydująco podcięła siły powstania; insurekcja w Polsce faktycznie zakończyła się wiosną 1864 roku [fn: S. Kieniewicz, op. cit., s. 719; J. Wojtasik, op. cit., s. 33–34.]. Na Rusi powstanie, sądząc z danych S. Zielińskiego, nie spełnia kryteriów ustalonych przez COW [fn: S. Zieliński, op. cit., s. 509; S. Kieniewicz, op. cit., s. 497–511.].
Na Litwie powstanie zakończyło się nieco wcześniej niż w Polsce. Przedstawiamy opinię tłumiciela powstania w Kraju Północno-Zachodnim, M. Murawjowa, na temat jego końca oraz wyniki systematycznego badania ilościowego.
M. Murawjow pisał: „wraz ze śmiercią księdza Mackiewicza w guberni kowieńskiej bunt prawie wszędzie się skończył – pozostały tylko nieliczne błąkające się oddziały, które szybko zniszczono. W guberni grodzieńskiej również wszystko ucichło i pod koniec 1863 roku bunt się zakończył” [fn: Записки графа Михаила Николаевича Муравьева об управлении Северо-Западным краем и об усмирении в нем мятежа. 1863–1866 гг., „Готов собою жертвовать…“, c. 117.].
Według sporządzonego w trakcie badania źródła zbiorczego i zgodnie z kryteriami ustalonymi przez COW, w guberniach witebskiej i mohylewskiej powstanie zakończyło się w maju 1863 roku – wtedy odbyła się tu ostatnia bitwa bez odnotowanej przerwy. W guberni mińskiej ostatnia taka bitwa miała miejsce we wrześniu 1863 roku w powiecie nowogródzkim, a w guberni grodzieńskiej – w październiku 1863 roku w powiecie bielskim.
Do końca 1863 roku walczyła jeszcze gubernia wileńska – 2 listopada 1863 roku stoczono w niej ostatnią bitwę spełniającą kryteria COW. Jednak władze rosyjskie już w lipcu 1863 roku zauważyły, że powstanie w guberni wygasa, większych oddziałów już nie ma, błąkają się tylko głodne i wynędzniałe małe grupki, które chwytają chłopi i przekazują władzom. Podobną sytuację obserwowano również w guberni mińskiej [fn: KVŽ, l. 286, 294, 295, 297.].
Najdłużej powstańcy utrzymali się w guberni kowieńskiej: w 1864 roku w źródłach odnotowano 18 starć powstańców z armią rosyjską, z których ostatnie miało miejsce we wrześniu [fn: W tym czasie walczyły niewielkie oddziały I. Leskauskasa, P. Czerwińskiego, A. Andrikonisa, J. Ambraževičiusa, J. Mažeiki, T. Moravskisa, K. Puslovskisa, K. Simonavičiusa, Rutkauskasa, a później I. Grochovskisa, O. Kognovickisa. Ostatnie bitwy w guberni kowieńskiej odnotowano 30 09 1864 w powiecie poniewieskim.]. Najdłużej walki trwały w powiatach wiłkomierskim i poniewieskim (86% wszystkich bitew w 1864 r.). Jednakże między bitwami w 1864 roku wystąpiły cztery przerwy dłuższe niż 30 dni, z których pierwsza rozpoczęła się 20 stycznia 1864 roku i trwała 2 miesiące. Oczywiście można by sądzić, że taką przerwę spowodowały warunki naturalne (zima) – jednak w tym okresie koniec powstania stwierdziło również dowództwo powstańcze na Litwie. W liście do Rządu Narodowego z 20 stycznia 1864 roku, przekazanym do Królestwa Polskiego przez przebywającego na emigracji litewskiego powstańca Bolesława Dłuskiego, napisano, że klęska oddziału Pawła Czerwińskiego w powiecie wiłkomierskim guberni kowieńskiej faktycznie zakończyła wojnę partyzancką na Litwie. Nacisk armii rosyjskiej, liczne aresztowania i całkowicie sparaliżowana łączność z Rządem Narodowym nie pozwalają na wznowienie powstania wiosną własnymi siłami nawet na niewielkim terytorium Litwy [fn: List Wydziału Wojny dowództwa powstańczego na Litwie, przekazany w Paryżu przez Bolesława Dłuskiego Rządowi Narodowemu w Królestwie Polskim, 20 01 1864, Восстание, c. 67–68.].
Koniec powstania potwierdza również statystyka zgonów związanych z bitwami, w której liczba zgonów w 1864 roku nie przekracza 50 osób. Zatem, zgodnie z kryteriami COW dotyczącymi określania czasu trwania wojny, za koniec powstania na Litwie należy uznać datę bitwy stoczonej 20 stycznia 1864 roku. Odpowiada ona również drugiemu wymogowi COW – licząc 12 miesięcy wstecz od tej daty, odnotowuje się graniczną liczbę 1000 zgonów związanych z okolicznościami bitew w ciągu roku.
Można podsumować, że według kryteriów COW powstanie na Litwie trwało 11 miesięcy i 14 dni. W guberni kowieńskiej trwało 10 miesięcy i 10 dni, w guberni wileńskiej – 9 miesięcy i 16 dni, w guberni grodzieńskiej – 5 miesięcy i 8 dni, w guberni mińskiej – 4 miesiące i 28 dni, w guberni witebskiej – 15 dni, a w guberni mohylewskiej – 6 dni.
Mając na uwadze czas trwania powstania na Litwie, należy omówić jego nazwę. Powstanie polsko-litewskie z połowy XIX wieku w historiografii rosyjskiej, białoruskiej, ukraińskiej i litewskiej jest nazywane zarówno powstaniem 1863 roku, jak i powstaniem 1863–1864 roku. W historiografii polskiej utrwalił się termin „powstanie styczniowe”. Podobnie jak termin „powstanie 1863 roku”, akcentuje on moment rozpoczęcia powstania, natomiast termin „powstanie 1863–1864 roku” – jego czas trwania.
Systematyczna analiza ilościowa powstania na Litwie wskazuje, że najbardziej racjonalne byłoby używanie nazwy akcentującej początek powstania. Pozwoliłoby to na ugruntowanie w historiografii różnych krajów jednoznacznego standardu nazewnictwa, który nie byłby związany z różnym czasem zakończenia powstania na poszczególnych terytoriach. Na Litwie i Rusi powstanie faktycznie toczyło się tylko w 1863 roku (tym bardziej pamiętając o używanym w Imperium Rosyjskim kalendarzu juliańskim), natomiast w Królestwie Polskim trwało także w 1864 roku.
Wnioski
1. Celem zbrojnego powstania w Polsce i na Litwie w 1863 roku było wyzwolenie się spod panowania Imperium Rosyjskiego i odrodzenie zlikwidowanego w 1795 roku państwa polsko-litewskiego – Rzeczypospolitej Obojga Narodów. W wojnie walczyło państwo należące do systemu międzynarodowego, Imperium Rosyjskie, przeciwko dwóm historycznie i etnicznie odmiennym podmiotom (jednostkom) geopolitycznym, znajdującym się na peryferiach jego terytorium – przyłączonym częściom zlikwidowanego państwa, Królestwu Polskiemu i Litwie.
2. Zgodnie z kryteriami początku i końca wojny Correlates of War, wspólne powstanie polsko-litewskie przeciwko Rosji rozpoczęło się 22 stycznia 1863 roku. Litwa przyłączyła się do niego 4 lutego 1863 roku – tego dnia odbyła się pierwsza bitwa miejscowych powstańców, po której walki powstańców litewskich toczyły się z przerwą nie dłuższą niż 30 dni. Za koniec powstania na Litwie należy uznać datę bitwy z 20 stycznia 1864 roku. Powstanie na Litwie trwało łącznie 11 miesięcy i 14 dni (w guberni kowieńskiej – 10 miesięcy i 10 dni, w guberni wileńskiej – 9 miesięcy i 16 dni, w guberni grodzieńskiej – 5 miesięcy i 8 dni, w guberni mińskiej – 4 miesiące i 28 dni, w guberni witebskiej – 15 dni, w guberni mohylewskiej – 6 dni).
3. Według umownych obliczeń, w szeregach powstańczych na Litwie mogło walczyć 38 695 mieszkańców. Intensywność powstania pod względem liczby uczestników była największa w guberni kowieńskiej – 2,6 razy większa niż w guberni wileńskiej, 1,7 razy większa niż w guberni grodzieńskiej, 4,1 razy większa niż w guberni mińskiej, 23,2 razy większa niż w guberni mohylewskiej i 156,3 razy większa niż w guberni witebskiej.
4. Na Litwie walczyło łącznie 225 oddziałów powstańczych, z czego 203 powstały na miejscu. Miejscowych oddziałów w guberni wileńskiej było 34, w kowieńskiej – 100, w grodzieńskiej – 37, w mińskiej – 24, w mohylewskiej – 6, w witebskiej – 2.
5. Na terytorium Litwy stoczono 418 bitew (w granicach odpowiadających kryteriom wojny Correlates of War i po odjęciu oddziałów z Królestwa Polskiego walczących na terytorium Litwy – 368 bitew). Porównując liczbę bitew z Królestwem Polskim według danych Stanisława Zielińskiego, intensywność bitew powstańczych w 1863 roku na Litwie była 1,9 razy mniejsza, a w 1864 roku – 10,6 razy mniejsza niż w Polsce, a więc w 1864 roku faktycznie już nie występowała.
Na podstawie intensywności bitew na Litwie można wyróżnić trzy etapy powstania: 1) luty–marzec 1863 r. – początek wojny partyzanckiej z Rosją; 2) kwiecień 1863 r. (po oficjalnym ogłoszeniu powstania na Litwie 31 marca) – sierpień 1863 r. – wojna najintensywniejsza, osiągnięcie kulminacji; 3) wrzesień 1863 r. – styczeń 1864 r. – wygasanie i koniec wojny partyzanckiej.
6. Uargumentowaną ocenę powstania na Litwie jako wojny umożliwia ustalona w trakcie badania liczba zgonów związanych z okolicznościami bitew. W całym okresie walk na Litwie takich zgonów było 6816, a w okresie odpowiadającym kryteriom projektu Correlates of War i po odjęciu zgonów w walkach oddziałów z Królestwa Polskiego na Litwie – 6338. Zgony powstańców stanowiły 92,3% ogólnej liczby zgonów związanych z okolicznościami bitew, a żołnierzy rosyjskich – 7,7%. Spośród wszystkich guberni Kraju Północno-Zachodniego pod względem liczby zgonów wyróżniała się gubernia kowieńska (około 51% zgonów).
7. Przeprowadzona analiza powstania pozwala stwierdzić, że w typologii wojen światowych projektu ilościowych badań wojen światowych Correlates of War, nazywanie powstania 1863 roku „Drugą Wojną Polską” (The Second Polish War) jest historycznie niepoprawne. W światowej klasyfikacji wojen powstanie 1863 roku, zgodnie z tradycją Correlates of War, powinno być przedstawiane jako „Druga Wojna Rosyjsko-Polsko-Litewska” (The Second Russian and Polish-Lithuanian War). W historiografii należałoby podjąć decyzję w sprawie jednolitej nazwy powstania 1863 roku. Wspólne powstanie Polski i Litwy najrozsądniej jest określać terminami akcentującymi jego początek: „powstanie 1863 roku”, „powstanie styczniowe”. Takie terminy ugruntowałyby w światowej historiografii jednoznaczny standard nazewnictwa, który nie byłby związany z różnym czasem zakończenia powstania na poszczególnych terytoriach.