Ina Aleksandravičiūtė
Społeczność i organizacja Tatarów kowieńskich w latach 1918-1940: struktura i działalność
STRESZCZENIE. Po I wojnie światowej Tatarzy litewscy pozostali bez centralnego ośrodka władzy. Musieli zreorganizować się i odtworzyć swoje parafie. Tatarzy kowieńscy nie osiągnęli wiele w dziedzinie edukacji i kultury tatarskiej, jednak wybudowali murowany meczet, pozostawiając tym samym swój ślad w tymczasowej stolicy. Głównym celem Tatarów kowieńskich było stworzenie organizacji, która zjednoczyłaby wszystkich Tatarów litewskich. W 1925 r. w Wilnie Tatarzy polscy utworzyli ośrodek religijny – Muftiat. Tatarzy kowieńscy również próbowali tworzyć organizacje religijne. Niestety, ciągłe konflikty między parafiami hamowały proces centralizacji. Towarzystwo Tatarów Kowieńskich pragnęło być dominującą siłą w życiu Tatarów litewskich, lecz pomimo wsparcia rządu litewskiego spotkało się z dużym oporem ze strony Tatarów z parafii Rejże i Winkszupie, którzy pragnęli działać niezależnie.
SŁOWA KLUCZOWE: Tatarzy, Towarzystwo Tatarów Kowieńskich, międzywojnie, mniejszości narodowe, centralizacja, meczet.
Wstęp
Tatarzy zamieszkują Litwę od wielu stuleci, jednak ich historia nie cieszy się takim zainteresowaniem jak historia innych mniejszości narodowych, np. Żydów. W litewskiej historiografii istnieją jedynie pojedyncze prace poświęcone badaniom nad Tatarami. Brak badań naukowych uniemożliwia stworzenie kompleksowego obrazu historii Tatarów; wiele epizodów historycznych pozostaje wciąż niezbadanych. Jednym z nich jest życie Tatarów litewskich w międzywojennej Litwie.
Artykuł poświęcony jest przeglądowi historii Tatarów kowieńskich. Społeczność tatarska zamieszkująca Kowno prowadziła różnorodną działalność, zakładała stowarzyszenia, jednak nie zostało to szerzej przebadane. Wpływał na to również brak źródeł. Ogólnie rzecz biorąc, w historiografii litewskiej brakuje odrębnych badań poświęconych historii Tatarów kowieńskich. Jest to nowy, niezbadany jeszcze przez innych naukowców temat. Historię Tatarów litewskich w Litwie badała głównie historyk prof. dr hab. Tamara Bairašauskaitė. Jej wkład w badania nad historią Tatarów litewskich jest ogromny. Niemniej, Tatarzy kowieńscy są omawiani w pracach badaczki jedynie w kontekście ogólnej działalności Tatarów litewskich. Można zatem postawić tezę, że Tatarzy kowieńscy zasługują na odrębną uwagę.
Praca omawia społeczność Tatarów kowieńskich w latach 1918–1940 – od powstania państwa litewskiego do jego okupacji. Odbudowa i działalność innych parafii nie jest analizowana, jednak parafie te są wspomniane w kontekście wzajemnych relacji między parafiami. Omówiona jest również sytuacja na okupowanej przez Polskę Wileńszczyźnie, w celu porównania działalności Tatarów mieszkających na Litwie i w Polsce.
Tatarami litewskimi określa się osoby wyznające islam, mieszkające na terytorium państwa litewskiego. Pojęcie to w historiografii jest często używane w odniesieniu do wszystkich Tatarów zamieszkujących Wielkie Księstwo Litewskie – łączy ich kultura, należeli do tej samej jednostki administracyjnej. Dziś Tatarami litewskimi nazywa się również Tatarów z międzywojennej Białorusi i Wilna, należącego do Polski. W artykule pojęcie to jest używane w węższym znaczeniu – nie obejmuje historycznych ziem WKL ani Wileńszczyzny, która w międzywojniu nie należała do Litwy.
Przedmiot pracy – społeczność Tatarów kowieńskich i jej działalność w latach 1918–1940.
Cel pracy – zbadać historię społeczności Tatarów kowieńskich istniejącej w międzywojennej Litwie, omówić jej powstanie w niepodległej Litwie i działalność.
Zadania pracy:
1. Zbadać proces powstania i instytucjonalizacji społeczności Tatarów kowieńskich na Litwie, przedstawić Towarzystwo Tatarów Kowieńskich i jego inicjatorów.
2. Przedstawić działalność społeczności Tatarów kowieńskich w okresie międzywojennym, ocenić jej znaczenie.
3. Określić, jakie były relacje parafii Tatarów kowieńskich z innymi parafiami muzułmańskimi na Litwie.
4. Przeanalizować problem centralizacji Tatarów litewskich i ocenić potencjał społeczności muzułmańskiej w Kownie do bycia siłą jednoczącą Tatarów.
5. Ujawnić, jak zmieniła się sytuacja Tatarów kowieńskich w 1939 r. po odzyskaniu przez Litwę Wileńszczyzny, kiedy w skład Litwy weszła najwyższa centralna instytucja władzy Tatarów polskich – Muftiat.
Literatura. Prac naukowych poświęconych badaniu społeczności Tatarów kowieńskich w okresie międzywojennym nie ma wiele. Jedną z najważniejszych prac historycznych na temat Tatarów litewskich jest monografia Stanisława Kryczyńskiego „Lietuvos totoriai. Istorinės ir etnografinės monografijos bandymas”. Praca ta została napisana w 1938 r., a jej przedmiotem jest historia Tatarów litewskich w czasach WKL. Wspomniana monografia nie może być bezpośrednio wykorzystana, jednak zawiera wiele cennych informacji kontekstowych. Należy zauważyć, że jest to pierwsza naukowa praca poświęcona badaniu historii Tatarów litewskich.
W prezentowanym badaniu oparto się głównie na pracach naukowych Tamary Bairašauskaitė. Historyczka opracowała pierwsze syntetyczne studium historii Tatarów litewskich, w którym usystematyzowała dużą część prac naukowych analizujących historię Tatarów litewskich i podsumowała zawarte w nich wnioski. W badaniu wykorzystano również biogram „Lietuvos totoriai istorijoje ir kultūroje”, opracowany przez Adasa Jakubauskasa, Galima Sitdykowa i Stanisława Dumina, co pozwoliło poszerzyć wiedzę o składzie społeczności tatarskiej. Należy zaznaczyć, że historię Tatarów litewskich badało wielu polskich naukowców (np. Artur Konopacki i Urszula Wróblewska), jednak ich zainteresowanie skupia się bardziej na Tatarach zamieszkujących Wileńszczyznę. Tatarom mieszkającym w niepodległej Litwie w pracach tych badaczy nie poświęca się uwagi.
Źródła. Źródeł dotyczących społeczności Tatarów kowieńskich nie ma wiele. Omawia się pierwszą połowę XX w., zatem większość źródeł przechowywana jest w Litewskim Centralnym Archiwum Państwowym. Główne dokumenty wykorzystane w artykule przechowywane są w inwentarzu akt działalności Departamentu Kultury Ministerstwa Oświaty, ponieważ w omawianym okresie sprawy różnych wspólnot religijnych powierzono Departamentowi Kultur Ministerstwa Oświaty. Są to najważniejsze dokumenty tego badania. W badaniu ważne są również statuty Towarzystwa Muzułmańskiego w Kownie z 1923 r. i 1936 r., przechowywane w funduszu Departamentu Administracji Ministerstwa Spraw Wewnętrznych. Pozwalają one zrekonstruować strukturę towarzystwa i zrozumieć zasady jego działania. Niestety, dokumenty Towarzystwa Muzułmańskiego w Kownie nie są przechowywane w archiwach litewskich. Uniemożliwia to uzyskanie jaśniejszego obrazu działalności towarzystwa.
Artykuł został przygotowany na podstawie pracy licencjackiej. Ze względu na ograniczony zakres niektóre aspekty omówione w pracy licencjackiej nie są analizowane w artykule. Skupiono się tu głównie na analizie problemu centralizacji Tatarów litewskich i omówieniu roli Towarzystwa Tatarów Kowieńskich w tym procesie.
Odbudowa parafii Tatarów kowieńskich i powstanie organizacji
Po odłączeniu się Litwy od carskiej Rosji Tatarzy stracili swój centralny ośrodek władzy. Przed I wojną światową Tatarzy litewscy formalnie podlegali Muftiatowi na Taurydzie [fn: T. Bairašauskaitė, 2021, s. 232.]. Ta instytucja religijna miała administrować wszystkie parafie tatarskie, nadzorować ich działalność, zajmować się sprawami religijnymi. Niemniej, zależność Tatarów z zachodnich guberni od Muftiatu była jedynie formalnością. Muftiemu niezbyt zależało na Tatarach litewskich, ponieważ różnili się oni od Tatarów mieszkających na Krymie: różniły się obyczaje i obrzędy, Tatarzy litewscy nie uczyli się języka tureckiego, nie przestrzegali norm religijnych, nie mieli okazałych meczetów, nie było dużej warstwy inteligencji [fn: Tamże, s. 233.]. Przyczyny te mogły wpływać na liczbę wiernych – społeczność tatarska na Litwie była niewielka. Ograniczone zasoby nie pozwalały na budowę wystawnych meczetów, dbanie o kulturę i edukację. Zatem, choć formalnie parafie były zależne od władzy centralnej na Taurydzie, działały one dość samodzielnie i niezależnie. Stosunek do władzy centralnej wyjaśnia, dlaczego pojawiło się tyle trudności w dążeniu do centralizacji tatarskiej wspólnoty religijnej w niepodległej Litwie. Ponieważ mufti nie ingerował w sprawy parafii, były one przyzwyczajone do samodzielnego zarządzania.
Po powstaniu niepodległej Republiki Litewskiej, w 1923 r. w kraju odbudowano trzy parafie tatarskie: w Rejżach (rejon olicki), Winksznupiach (rejon wyłkowyski) i w Kownie. Kolejne trzy parafie znajdowały się na okupowanej przez Polskę Wileńszczyźnie: w Wilnie, Niemieżu i wsi Sorok Tatary. Na podstawie źródeł archiwalnych można stwierdzić, że parafia kowieńska była najmłodszą w całej Litwie. W piśmie przedstawicieli parafii Tatarów kowieńskich do Ministerstwa Oświaty Republiki Litewskiej wskazano, że choć Tatarzy mieszkają w Kownie już od dawna, parafia została założona dopiero w 1908 r., a do tego czasu Tatarzy zamieszkujący rejon kowieński należeli do parafii Tatarów wileńskich [fn: „Kauno totorių parapijos atstovų prašymas Lietuvos Respublikos ministrui pirmininkui skirti Kauno totorių dvasininkui atlyginimą“, 1929 m. birželio mėn., in: Lietuvos centrinis valstybės archyvas (dalej – LCVA), f. 391, ap. 4, b. 1821, l. 41.]. Parafia Tatarów kowieńskich była również najmniejsza pod względem liczby wiernych. Na liście parafian z 1920 r., przesłanej do Ministerstwa Oświaty, wymieniono zaledwie 64 parafian [fn: „Kauno totorių parapijos parapijiečių sąrašas“, 1920-07-08, in: LCVA, f. 391, ap. 4, b. 1821, l. 144.]. Do wiernych zaliczono całe rodziny z dziećmi. W 1920 r. w Kownie mieszkało 15 rodzin należących do parafii Tatarów kowieńskich. Z czasem liczba członków społeczności rosła. W styczniu 1923 r. komendant milicji kowieńskiej naliczył już 135 Tatarów należących do parafii kowieńskiej [fn: „Kauno miesto milicijos vado pranešimas Kauno miesto ir apskrities viršininkui“, 1923-01-16, in: LCVA, f. 391, ap. 4, b. 1821, l. 125.]. Nie dziwi to, ponieważ Kowno było wówczas stolicą Litwy. Do miasta napływała młodzież na studia, w tymczasowej stolicy były lepsze możliwości kariery. Te aspekty miasta Kowna przyciągały również członków społeczności tatarskich. Szczególnie pociągała możliwość nauki w Litewskiej Akademii Wojskowej, ponieważ wojaczka była postrzegana jako głęboka tradycja tatarska. Na rosnącą liczbę członków społeczności wpłynął również fakt, że po ogłoszeniu niepodległości na Litwę wrócili Tatarzy przebywający na zesłaniu. Dużą ich część stanowili weterani I wojny światowej i duchowni.
Parafia Tatarów kowieńskich została oficjalnie odbudowana w 1923 r. Dopiero wtedy zatwierdzono duchownego parafii – imama, i przydzielono mu wynagrodzenie. W rzeczywistości parafia zaczęła działać wcześniej. Jesienią 1920 r. członkowie parafii Tatarów kowieńskich na ogólnym zebraniu członków wybrali Mykolasa Bazarauskasa na stanowisko imama Tatarów kowieńskich, ponieważ poprzedni duchowny zmarł [fn: „Kauno totorių parapijos parapijiečių liudijimas“, 1922-05-07, in: LCVA, f. 391, ap. 4, b. 1821, l. 134.]. M. Bazarauskas miał już doświadczenie na tym stanowisku – parafianie wybrali go na imama również w 1893 r. Nie udało się znaleźć żadnych źródeł archiwalnych dotyczących M. Bazarauskasa, dlatego trudno jest wyjaśnić, dlaczego podczas I wojny światowej jego stanowisko zajmowała inna osoba. 2 czerwca 1922 r. uczyniono pierwszy krok w kierunku instytucjonalizacji parafii – M. Bazarauskas zwrócił się do Ministerstwa Spraw Wewnętrznych z prośbą o zatwierdzenie go na stanowisku imama i przydzielenie mu wynagrodzenia, podobnie jak duchownym innych wyznań [fn: „Kauno totorių parapijos imamo Mykolo Bazarausko prašymas Lietuvos Respublikos Vidaus reikalų ministerijos Tikybų departamentui patvirtinti jį pareigose ir skirti atlyginimą“, 1922-06-02, in: LCVA, f. 391, ap. 4, b. 1821, l. 133.]. Ministerstwo Spraw Wewnętrznych było odpowiedzialne za rozwiązywanie kwestii wspólnot religijnych. Wobec braku wyższej instytucji religijnej na Litwie, wspólnoty tatarskie musiały utrzymywać bliskie stosunki z władzami litewskimi – nie było żadnej instytucji, która mogłaby pełnić rolę pośrednika. Po powstaniu niepodległego państwa litewskiego sprawy Tatarów i innych grup etnicznych mieszkających na Litwie powierzono Departamentowi Wyznań Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, w 1928 r. zadanie to przekazano Ministerstwu Oświaty. Należy zaznaczyć, że Ministerstwo Spraw Wewnętrznych nie spieszyło się z zatwierdzeniem prośby M. Bazarauskasa. Przede wszystkim należało zebrać dane o parafii kowieńskiej, jej wielkości i majątku, o lojalności duchownego i parafian wobec Litwy, ponieważ formalnie parafia jako instytucja religijna jeszcze nie istniała. Ostatecznie w lutym 1923 r. postanowiono, że duchowny dla parafii Tatarów kowieńskich jest potrzebny i prośba M. Bazarauskasa o zatwierdzenie go na stanowisku została spełniona. Zatwierdzenie duchownego parafii na stanowisku i przydzielone mu wynagrodzenie można uznać za zakończenie odbudowy parafii – była to już oficjalna instytucja religijna. Po zakończeniu prac nad odbudową parafii można było zacząć rozważać utworzenie organizacji religijnej. 27 sierpnia 1923 r. zarejestrowano statuty Towarzystwa Tatarów Kowieńskich [fn: „Kauno totorių draugijos įstatai“, 1923-05-07, in: LCVA, f. 1367, ap. 1, b. 219, l. 1–2 a. p.]. Cele towarzystwa – dbałość o kulturę i edukację tatarską, administrowanie parafią kowieńską, jej majątkiem, dbałość o materialną i duchową pomoc dla parafian.
Działalność Towarzystwa Tatarów Kowieńskich
W statutach Towarzystwa Tatarów Kowieńskich z 1923 r. wskazano, że głównym celem towarzystwa jest działalność kulturalna i edukacyjna. Stwierdzono również, że towarzystwo będzie dążyć do założenia szkoły tatarskiej i księgarni [fn: „Kauno totorių draugijos įstatai“, 1923-05-07, in: LCVA, f. 1367, ap. 1, b. 219, l. 1.]. Nie ma żadnych informacji o szkole i księgarni w międzywojennej Litwie, dlatego można wnioskować, że towarzystwu nie udało się zrealizować postawionych celów. Generalnie, brak jest szczegółowych danych na temat działalności kulturalnej tego towarzystwa. Nie można jednak twierdzić, że towarzystwo przez cały okres swojego istnienia nie dokonało niczego znaczącego. Jednym z największych osiągnięć Towarzystwa Tatarów Kowieńskich można nazwać murowany meczet w Kownie.
Budowę meczetu rozpoczęto w 1930 r. Rok ten ogłoszono Rokiem Wielkiego Księcia Litewskiego Witolda. 500. rocznica śmierci Witolda Wielkiego obchodzona była na skalę państwową. Legenda Witolda jest ważną częścią tożsamości Tatarów litewskich. Uważa się, że to właśnie Witold zaprosił Tatarów na Litwę i że pomogli oni władcy odnieść wielkie zwycięstwo – pokonać Krzyżaków w bitwie pod Grunwaldem. Ze względu na ten sentyment Tatarom łatwiej było uzyskać finansowanie. 6 kwietnia 1930 r. Towarzystwo Tatarów Kowieńskich zwróciło się do ministra oświaty z prośbą o finansowanie budowy meczetu. Nowy meczet miał powstać w miejscu starego drewnianego meczetu, obok którego znajdował się cmentarz tatarski. Prośba zaczyna się następująco: „W związku z Rokiem Witolda Wielkiego my, Tatarzy litewscy, chcąc uczcić tego bohatera – którego imię jest nam, Tatarom, drogie, ponieważ to nasi przodkowie zostali przez Niego zaproszeni na Litwę, pomogli Mu w walkach z wrogami, uzyskali od Niego za swoje zasługi wiele przywilejów i dzięki Niemu Tatarzy cieszą się teraz życiem w odbudowanej Niepodległej Litwie – postanowiliśmy wybudować w Kownie, przy ulicy Ūkio, meczet.” [fn: „Kauno totorių draugijos prašymas Lietuvos Respublikos švietimo ministrui finansuoti Kauno mečetės statybą“, 1930-04-06, in: LCVA, f. 391, ap. 4, b. 148, l. 1, 2.] Za każdym razem, gdy Tatarzy o coś prosili władze litewskie, przypominano o Witoldzie Wielkim. Tatarzy litewscy zawsze podkreślali, że ich przodkowie byli żołnierzami Witolda, walczącymi za władcę i Litwę. Narracja o żołnierzach Witolda Wielkiego była żywa przez cały okres międzywojenny. Wykorzystywano ją również podczas wewnętrznych konfliktów, w celu pozyskania władz litewskich na swoją stronę. Meczet w Kownie miał stać się pomnikiem Tatarów litewskich dla ich bohatera Witolda Wielkiego.
30 kwietnia 1930 r. opracowano projekt murowanego meczetu im. Witolda Wielkiego w Kownie. Autorami projektu byli inżynier Vaclovas Michnevičius, twórca wielu projektów kościołów na Litwie, oraz architekt Adolfas Netyksa [fn: „Kauno totorių mūrinės mečetės projektas“, 1930-07-22, in: LCVA, f. 1622, ap. 4, b. 75, l. 6.]. 22 lipca Litewska Inspekcja Budowlana, podlegająca wówczas Ministerstwu Spraw Wewnętrznych, zatwierdziła przedstawiony projekt i wydała pozwolenie na rozpoczęcie budowy. Koszt budowy oszacowano na około 85 tys. litów [fn: „Kauno totorių mečetės sąmata“, 1930-04-06, in: LCVA, f. 391, ap. 4, b. 148, l. 12 a. p.]. Tatarzy kowieńscy nie byli w stanie zebrać takiej sumy, dlatego zwrócili się do Ministerstwa Oświaty o dofinansowanie. Tatarów na Litwie było zbyt mało. Duża ich część mieszkała na wsiach, zajmowała się rolnictwem, nie byli w stanie pokryć kosztów budowy. Warto zaznaczyć, że Tatarzy kowieńscy próbowali zebrać część potrzebnej kwoty poprzez zbiórki datków, jednak te środki stanowiły bardzo niewielki ułamek. Ministerstwo Oświaty spełniło prośbę Tatarów i jeszcze w tym samym roku rozpoczęto budowę meczetu.
Uzyskawszy finansowanie od władz litewskich na budowę meczetu w Kownie, w tym samym roku Towarzystwo Tatarów Kowieńskich podjęło się kolejnego projektu. W Kiejdanach stał minaret w stylu arabskim, przypominający wyglądem minarety meczetów muzułmańskich. Minaret znajdował się na terenie dawnego majątku generała-gubernatora wileńskiego Eduarda Totlebena. Podczas reformy rolnej na Litwie, w wyniku parcelacji majątków, minaret wraz z parkiem dworskim przypadł Nadleśnictwu Kiejdany. Towarzystwo Tatarów Kowieńskich postanowiło przejąć zarządzanie minaretem. Takie dążenie jest zrozumiałe, ponieważ towarzystwo potrzebowało zebrać środki na budowę meczetu w Kownie. Budynek i przynależna do niego ziemia mogły zwiększyć dochody towarzystwa i złagodzić obciążenie związane z budową. Niemniej, po ocenie posiadanych informacji, Ministerstwo Oświaty 11 marca 1931 r. poinformowało Towarzystwo Tatarów Kowieńskich, że prośba o przekazanie minaretu w Kiejdanach towarzystwu nie zostanie spełniona [fn: „Lietuvos Respublikos Švietimo ministerijos Kultūros departamento direktoriaus pranešimas Kauno totorių draugijos valdybai“, 1931-03-11, in: LCVA, f. 391, ap. 4, b. 1821, l. 16.].
Próby utworzenia instytucji władzy centralnej i wpływ Tatarów polskich
We wczesnym okresie niepodległej Litwy kwestia centralizacji społeczności tatarskiej nie była rozważana. Znacznie ważniejsze było przywrócenie statusu parafii jako instytucji religijnej, aby zapewnić sobie państwowe wsparcie finansowe. Po odbudowie parafii można było zacząć myśleć o stworzeniu jakiejś instytucji religijnej, jednoczącej wszystkich Tatarów litewskich. 6 sierpnia 1925 r. w Kownie przedstawiciele parafii Rejże, Winkszupie i Kowno podpisali prośbę o utworzenie Rady Tatarów Litewskich i przedstawili tymczasowe zasady regulujące stosunki tej rady z rządem litewskim [fn: „Lietuvos totorių prašymas įsteigti Lietuvos totorių tarybą ir laikinosios taisyklės tarybos ir Lietuvos vyriausybės santykiams normuoti“, 1925-08-06, in: LCVA, f. 391, ap. 4, b. 1821, l. 82, 82 a. p.]. W piśmie skierowanym do ministra spraw wewnętrznych podkreślono konieczność istnienia takiego organu władzy. Wskazano, że Tatarzy litewscy nie chcą mieć nic wspólnego ze Związkiem Radzieckim, a na Litwie nie ma Muftiatu, dlatego niezbędna jest instytucja religijna, która zajmowałaby się sprawami wszystkich Tatarów litewskich. Rada miała nadzorować pracę duchownych, prowadzoną metrykę, działalność organizacji wyznaniowych, a także rozwiązywać inne ogólne kwestie dotyczące wszystkich Tatarów litewskich. Władze litewskie patrzyły na to przychylnie, ponieważ podobne rady utworzyli już litewscy prawosławni i staroobrzędowcy. Rada Tatarów Litewskich miała ułatwić rozwiązywanie kwestii związanych z ich społecznościami i stać się instytucją jednoczącą parafie. Niestety, rada nie została utworzona. Duży wpływ na to miało powstanie Towarzystwa Tatarów Kowieńskich i zaostrzenie stosunków między parafiami. Towarzystwo zaczęło samodzielnie i bez konsultacji z innymi parafiami kontaktować się z Ministerstwem Spraw Wewnętrznych, rozwiązując różne kwestie społeczności tatarskiej. Ponadto, być może Ministerstwo Oświaty nie widziało potrzeby tworzenia kolejnej organizacji wyznaniowej dla małej grupy etnicznej, skoro już istniało towarzystwo pełniące podobne funkcje.
Fakt, że to właśnie w 1925 r. Tatarzy litewscy rozpoczęli prace centralizacyjne, nie jest przypadkowy. Podobne procesy miały miejsce w tym czasie również w Polsce, gdzie przyjęto „Tymczasowe przepisy o organizacji Kościoła Mahometańskiego w Polsce” [fn: T. Bairašauskaitė, 2021, s. 267.]. Przepisy przewidywały utworzenie Muftiatu i Najwyższego Kolegium Muzułmańskiego w Polsce. Muftiat miał być utworzony w Warszawie, jednak został przeniesiony na czas nieokreślony do Wilna, ze względu na dużą liczbę Tatarów na Wileńszczyźnie. Należy wspomnieć, że władze polskie były znacznie bardziej zaangażowane w działalność wspólnoty religijnej niż instytucje władzy na Litwie. Tymczasowe przepisy przewidywały, że prawo do zatwierdzania wyborów muftiego miało Ministerstwo Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego. Wybrany mufti miał być zatwierdzany przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej [fn: Tamże.]. Przyjęcie przepisów trwało długo. Rada Ministrów początkowo odrzuciła te przepisy, dlatego ministerstwo je dopracowywało. Na Litwie władze nie wykazywały takiego zainteresowania wspólnotami religijnymi. W Konstytucji Państwowej Litwy z 1922 r. stwierdzono, że wspólnoty religijne mają prawo do autonomicznego dbania o sprawy kultury narodowej, a także zapewniono prawo do kierowania się w sprawach religijnych normami i tradycjami swojego wyznania. Z powodu tych punktów konstytucji władze litewskie nie miały prawa aktywnie ingerować w sprawy wspólnoty tatarskiej [fn: Tamże, s. 284.]. Ustawa o stowarzyszeniach z 1919 r. również nie przewidywała silnej kontroli organizacji religijnych.
W 1925 r. w Polsce odbył się zjazd delegatów wszystkich muzułmańskich wspólnot, którego głównym celem był wybór muftiego. Na to stanowisko kandydowały cztery osoby. Na Muftiego wybrano dra Jakuba Szynkiewicza. Jego kompetencje do pełnienia tego stanowiska są niezaprzeczalne. J. Szynkiewicz w okresie międzywojennym studiował na Uniwersytecie w Berlinie, gdzie uczył się orientalistyki i filozofii, uzyskując stopień doktora filozofii. Znał języki arabski, turecki i perski, przetłumaczył na polski i opublikował poszczególne sury Koranu [fn: A. Jakubauskas, G. Sitdykov, S. Dumin, 2009, s. 120.]. J. Szynkiewicz był znany nie tylko w Polsce, ale i w światowej społeczności muzułmańskiej. W 1926 r. uczestniczył w Światowym Kongresie Muzułmańskim w Kairze, dużo podróżował po krajach islamskich, takich jak Egipt, Turcja, Syria, Palestyna itp. Ponadto odbył hadżdż do Mekki i Medyny [fn: Tamże.]. Ta postać zasługuje na szersze wspomnienie, ponieważ Tatarzy na Litwie nie mieli tak wykształconego i doświadczonego lidera.
Na Zjeździe Muzułmanów Polskich przewidziano również wybór komisji prawników, która miała opracować statuty Muzułmańskiego Związku Religijnego. Z powodu wewnętrznych nieporozumień opracowanie statutów trwało długo. Zostały one zarejestrowane dopiero w 1936 r. [fn: T. Bairašauskaitė, 2021, s. 268.]. W ten sposób w Polsce zalegalizowano centralną władzę tatarską – Muftiat, który zajmował się sprawami religijnymi wspólnoty i reprezentacją za granicą, oraz Najwyższe Kolegium Muzułmańskie, które zajmowało się sprawami administracyjnymi i organizacyjnymi wspólnoty, a także zgłaszało kandydatów do wyborów muftiego. Trudno uznać za zbieg okoliczności fakt, że Tatarzy mieszkający na Litwie w tym czasie również przedstawili tymczasowe zasady rządowi litewskiemu. Można przypuszczać, że Tatarzy litewscy byli dobrze poinformowani o działalności Tatarów wileńskich. Dążenie do dorównania Tatarom mieszkającym w Wilnie przyczyniło się do centralizacji tatarskiej wspólnoty religijnej na Litwie, a idea zarządu Tatarów litewskich oparta była na przykładzie Najwyższego Kolegium Muzułmańskiego utworzonego w Polsce.
W tym samym roku w Polsce zarejestrowała swoje statuty jeszcze jedna organizacja tatarska – Związek Kulturalno-Oświatowy Tatarów w RP [fn: Tamże, s. 274.]. Organizacja ta prowadziła bardzo szeroką działalność. Jak wskazuje nazwa związku, zajmowano się kulturą i oświatą. Planowano tworzyć szkoły, otwierać muzea, rozwijać wydawnictwa, deklarowano wsparcie dla naukowych badań nad historią i kulturą Tatarów. Związek miał swoje oddziały w parafiach tatarskich i stąd realizował swoją działalność. Warto zaznaczyć, że Tatarzy wileńscy byli niezwykle zaangażowani w działalność oświatową: odbywały się różne wykłady, dyskusje, przedstawienia, spotkania towarzyskie [fn: Tamże, s. 276.]. Wyjątkowość Tatarów wileńskich w dziedzinie oświaty wskazuje również polska naukowczyni Urszula Wróblewska. Wspomina ona również o organizowanych wykładach, utworzonej bibliotece [fn: U. Wróblewska, 2012, s. 196.]. Biblioteka tatarska w Wilnie przyczyniła się do badań nad historią Tatarów, do tej pory nie było profesjonalnych badań historycznych Tatarów. W 1938 r. ukazała się pierwsza obszerna praca naukowa o historii Tatarów litewskich. Jest to wspomniana już monografia Stanisława Kryczyńskiego „Lietuvos totoriai” [fn: S. Kričinskis, 1993, s. 3.]. Praca ta jest pierwszym profesjonalnym badaniem historii Tatarów, na której opierają się dziś wszyscy badacze historii Tatarów litewskich.
Związek Kulturalno-Oświatowy Tatarów w RP rozpoczął swoją działalność wcześniej – już w 1922 r. Odpowiednikiem tego związku na Litwie było Towarzystwo Tatarów Kowieńskich. Obie organizacje dążyły do dbałości o kulturę tatarską.
W 1936 r. Towarzystwo Tatarów Kowieńskich zostało ponownie zarejestrowane, a jego nowa nazwa to Towarzystwo Muzułmańskie w Kownie. Wierzono, że mogłoby to być centrum religijne Tatarów na Litwie. W 1937 r. towarzystwo opracowało projekt zasad centralizacji muzułmańskich instytucji religijnych i przedstawiło go do zatwierdzenia Ministerstwu Oświaty [fn: „Musulmonų tikybinių įstaigų centralizacijos taisyklių projektas“, 1937-04-06, in: LCVA, f. 391, ap. 4, b. 1846, l. 37–38 a. p.]. Zasady przewidywały utworzenie w Kownie Związku Wyznania Muzułmańskiego Litwy i Muftiatu, które pełniłyby funkcje najwyższych instytucji władzy religijnej. Mufti miał być wybierany wraz z Kolegium Muzułmańskim Litwy, miał administrować parafiami tatarskimi na Litwie, zarządzać ich majątkiem, zatwierdzać i zwalniać duchownych, ustalać ich kwalifikacje lub nakładać na nich kary, zajmować się różnymi sprawami religijnymi, takimi jak interpretacja dogmatów islamu czy nawracanie innowierców. Mufti miał być wybierany na posiedzeniach Związku Wyznania Muzułmańskiego Litwy dożywotnio, musiał być obywatelem litewskim, posiadać wykształcenie wyższe. Nie mógł być młodszy niż 35 lat. Mufti miał być zatwierdzany przez ministra oświaty. Postawione warunki niewiele różniły się od zasad działania Muftiatu istniejącego w Polsce. Przewidywano, że w okresie, gdy mufti nie zostanie wybrany, jego obowiązki miał pełnić imam meczetu w Kownie S. Chaleckas, a funkcje związku wyznaniowego miało pełnić Towarzystwo Muzułmańskie w Kownie [fn: Tamże, l. 38.]. Jasno określono również funkcje imama, wprowadzono terminy charakterystyczne dla wiary muzułmańskiej, wspólne dla wszystkich parafii tatarskich.
Jak widać, Tatarzy litewscy, wzorując się na przykładzie Tatarów polskich, dążyli do tworzenia w kraju centralnych instytucji władzy religijnej. Po tym, jak w Wilnie zaczął działać Związek Kulturalno-Oświatowy Tatarów w RP, na Litwie utworzono Towarzystwo Tatarów Kowieńskich, które w swoich statutach deklarowało, że również będzie dbać o kulturę i oświatę tatarską. Po powstaniu Muftiatu i Najwyższego Kolegium Muzułmańskiego w Polsce, Tatarzy litewscy dążyli do utworzenia podobnej instytucji – Zarządu Tatarów Litewskich. Nie wiadomo dokładnie, jakie kontakty utrzymywali Tatarzy kowieńscy ze wspólnotą tatarską działającą w Wilnie, jednak wspomniane zbieżności świadczą o tym, że Towarzystwo Tatarów Kowieńskich dobrze wiedziało, jaką działalność prowadzi tatarska wspólnota w Polsce.
Stosunki Towarzystwa Muzułmańskiego w Kownie z innymi parafiami tatarskimi i dążenie do centralizacji
Nie wszyscy Tatarzy litewscy przychylnie patrzyli na dążenie Towarzystwa Muzułmańskiego w Kownie do scentralizowanego zarządzania sprawami tej grupy etnicznej. Rozwój działalności towarzystwa poza granice parafii kowieńskiej spotkał się z dużym niezadowoleniem ze strony przedstawicieli parafii tatarskich w Rejżach, a zwłaszcza w Winksznupiach. Konflikt między parafiami w Kownie i Winksznupiach zaostrzył się szczególnie, gdy Towarzystwo Muzułmańskie w Kownie zaczęło interesować się sprawami wypłacania wynagrodzeń duchownym parafii tatarskich. Latem 1937 r. Towarzystwo Muzułmańskie w Kownie wysłało pismo do referenta ds. wyznań w Departamencie Spraw Kultury Ministerstwa Oświaty, w którym informowało o złym stanie meczetu w parafii Winksznupiach i proponowało wstrzymanie wypłaty wynagrodzenia imamowi parafii, Jonasowi Chaleckasowi [fn: „Kauno musulmonų draugijos raštas Lietuvos Respublikos Švietimo ministerijos Kultūros reikalų departamento Tikybų referentui“, 1937-06-15, in: LCVA, f. 391, ap. 4, b. 1845, l. 41.]. Argumentowano, że przedstawiciele towarzystwa, którzy odwiedzili Winkszupie, zastali meczet zamknięty, a nabożeństwa się nie odbywały. Opisano również stan meczetu: zaniedbany, bez okien, z przeciekającym dachem. Ponadto imam J. Chaleckas został oskarżony o próbę zawłaszczenia ziemi parafialnej, mimo że nie wypełniał swoich obowiązków. Wskazano, że potwierdzają to również parafianie w Winksznupiach. Zarząd towarzystwa zaniepokoił się wiadomościami, że duchowny parafii Winkszupie zamierza sprzedać ziemię należącą do parafii. Referent ds. wyznań został poproszony o wyjaśnienie, do kogo ta ziemia prawnie należy [fn: „Kauno musulmonų draugijos raštas Lietuvos Respublikos Švietimo ministerijos Kultūros reikalų departamento Tikybų referentui“, 1937-08-02, in: LCVA, f. 391, ap. 4, b. 1845, l. 43.]. W piśmie przypomniano również, że: „Państwu została powierzona sprawa wynagrodzeń proboszczów parafii muzułmańskich pod zarządem Towarzystwa Muzułmańskiego w Kownie” [fn: „Kauno musulmonų draugijos raštas Lietuvos Respublikos Švietimo ministerijos Kultūros reikalų departamento Tikybų referentui“, 1937-06-15, in: LCVA, f. 391, ap. 4, b. 1845, l. 41.] Po otrzymaniu skargi Towarzystwa Muzułmańskiego w Kownie na pracę imama parafii Winkszupie, Ministerstwo Oświaty wstrzymało wypłatę wynagrodzenia duchownemu J. Chaleckasowi. Świadczy to o tym, że Towarzystwo Muzułmańskie w Kownie było postrzegane jako najwyższy organ władzy wspólnoty tatarskiej na Litwie, ponieważ powierzono mu rozwiązywanie wspomnianych kwestii. Oczywiste jest, że władze litewskie pozytywnie oceniały dążenie Towarzystwa Muzułmańskiego w Kownie do centralizacji rozwiązywania kwestii związanych z Tatarami i popierały tę inicjatywę.
Skarga nie pozostała niezauważona przez przedstawicieli parafii Winkszupie. Imam Jonas Chaleckas wraz z innymi członkami parafii Winkszupie zwrócił się do ministra oświaty, wyrażając niezadowolenie z działalności Towarzystwa Muzułmańskiego w Kownie [fn: „Vinkšnupių totorių parapijos atstovų skundas Lietuvos Respublikos švietimo ministrui dėl Kauno musulmonų draugijos veiklos“, 1937-08-01, in: LCVA, f. 391, ap. 4, b. 1845, l. 33–35.]. Parafianie oskarżyli towarzystwo o chęć zawłaszczenia majątku parafii Winkszupie i zażądali odrzucenia wszelkich projektów towarzystwa dotyczących innych parafii. Przedstawiciele parafii Winkszupie podkreślili, że Towarzystwo Muzułmańskie w Kownie wciąż dąży do ukończenia budowy meczetu w Kownie, jednak brakuje mu środków. W piśmie do ministra oświaty Litwy przedstawiciele parafii zażądali również, aby wszystkie kwestie dotyczące ich parafii były rozstrzygane z mułłą w Winksznupiach lub z pełnomocnikiem parafii w Kownie – Aleksandrasem Chaleckasem. Duchowny parafii Winksznupie uzyskał wsparcie parafii tatarskiej w Rejżach (rejon olicki).
Ministerstwo Oświaty wszczęło dochodzenie w celu wyjaśnienia sytuacji. W protokole komendanta posterunku policji Bartnikach w rejonie wyłkowyskim wskazano, że meczet faktycznie jest w złym stanie, jednak imam J. Chaleckas odprawia nabożeństwa w swoim lub innego parafianina domu [fn: „Vilkaviškio apskrities policijos Bartininkų nuovados viršininko raportas“, 1937-11-27, in: LCVA, f. 391, ap. 4, b. 1845, l. 39.]. Stwierdzono, że meczet i cmentarz są rzeczywiście zaniedbane, jednak duchowny twierdzi, że nie jest to jego wina. Biorąc pod uwagę dochody duchownego tatarskiego, nie można go obwiniać o zaniedbanie meczetu. Państwo litewskie nie finansowało prac remontowych meczetu, a mułła otrzymywał zaledwie 600 litów rocznie, więc nie było możliwości wyremontowania meczetu. Parafia posiadała ziemię i gospodarstwo, jednak to nie wystarczało na pokrycie wszystkich wydatków parafii. Należy również wziąć pod uwagę, że podczas I wojny światowej duchowny parafii został zesłany, a parafia rozpoczęła prace nad odbudową dopiero po wojnie, po powrocie duchownego. Odradzająca się parafia musiała przejść długi proces sądowy, ponieważ ziemię parafii tatarskiej próbowała przejąć miejscowa wspólnota katolicka, argumentując, że w Winksznupiach nie ma wspólnoty tatarskiej ani duchownego. Procesy sądowe również pochłonęły wiele środków parafialnych. Warto zaznaczyć, że wynik konfliktu nie jest odnotowany w dokumentach, jednak prawdopodobne jest założenie, że Ministerstwo Oświaty wypłaciło wynagrodzenie imamowi J. Chaleckasowi.
W 1938 r. ponownie wybuchł konflikt między parafiami tatarskimi. Grupa Tatarów litewskich, nazywająca się „Grupą Mahometan Litewskich”, zwróciła się do ministra oświaty z tajnym doniesieniem, mającym na celu poinformowanie o szkodliwej działalności Towarzystwa Muzułmańskiego w Kownie. W donosie napisano: „Informujemy o tym Pana Ministra, ponieważ to towarzystwo ma tendencję do ogólnego ingerowania w cudze sprawy, a co najważniejsze, w sprawy religijne mahometan, będąc całkowicie niekompetentne.” [fn: „Lietuvos Magometonų grupės pranešimas Lietuvos Respublikos švietimo ministrui“, 1938-10-28, in: LCVA, f. 391, ap. 4, b. 1845, l. 9.]. Skład Grupy Mahometan Litewskich nie był znany, ale z doniesienia można wywnioskować, że byli to Tatarzy z parafii Winksznupie i Rejże. Towarzystwo Muzułmańskie w Kownie oskarżono o współpracę z Polską. Biorąc pod uwagę ówczesną sytuację polityczną, taki krok nie jest zaskakujący. Aby wzbudzić nieufność wobec jakichś osób lub organizacji, często próbowano ich oskarżyć o utrzymywanie kontaktów z organizacjami działającymi w Polsce. W doniesieniu wyrażono obawy, że Towarzystwo Muzułmańskie w Kownie dąży do polonizacji Tatarów litewskich i przekazania ich Polakom, odrzucając istniejące w Polsce organizacje religijne i Muftiat [fn: Tamże, l. 11.]. Autorzy doniesienia podkreślają, że są patriotami i zawsze pracowali dla dobra Litwy. Z wybranej retoryki, nie tylko w tym, ale i w późniejszych pismach i doniesieniach Grupy Mahometan Litewskich skierowanych do instytucji państwowych, widać, że litewskość była ważną częścią tożsamości Tatarów litewskich. W pismach często wspomina się o Witoldzie Wielkim, Tatarzy nie wahają się przypominać o swoich zdolnościach militarnych i aktywnym udziale w strukturach wojskowych Litwy. Z tego powodu skargi tak oddanych obywateli litewskich na szkodliwą działalność propolskiej organizacji musiały wydawać się przekonujące. Grupa Mahometan Litewskich przedstawia informacje o tajnych spotkaniach przedstawicieli Towarzystwa Muzułmańskiego w Kownie i Muftiatu wileńskiego, ich prasie i osobistych kontaktach. Oczywiste jest, że grupa była dobrze poinformowana i musiała mieć swoich ludzi w Kownie. Donos kończy się prośbą o rozwiązanie Towarzystwa Muzułmańskiego w Kownie [fn: Tamże.]. Nie jest jasne, jaka była odpowiedź na to doniesienie i czy w ogóle udzielono odpowiedzi, wiadomo jednak, że Towarzystwo Muzułmańskie w Kownie nie zostało zamknięte, działało do czasu okupacji Litwy w 1940 r.
Dążenie Towarzystwa Muzułmańskiego w Kownie do rozszerzenia swojej działalności poza granice miasta Kowna nie powiodło się. Ingerowanie w sprawy finansowe innych parafii, a nawet w wynagrodzenia duchownych, spotkało się z dużym oburzeniem i to całkiem słusznie, ponieważ prawnie Towarzystwo Muzułmańskie w Kownie nie miało prawa działać poza granicami swojej parafii. Niemniej, władze litewskie pozytywnie oceniały dążenia towarzystwa do centralizacji społeczności tatarskiej na Litwie. Fakt, że Ministerstwo Oświaty przekazało towarzystwu obowiązek wypłacania wynagrodzeń duchownym tatarskim, świadczy o tym, że towarzystwo było postrzegane jako poważna instytucja najwyższej władzy religijnej Tatarów. Ostatecznie niekończące się skargi i prośby innych parafii osiągnęły swój cel, a kwestia centralizacji wyznania muzułmańskiego została odroczona [fn: „Lietuvos Respublikos Švietimo ministerijos Kultūrų departamento pranešimas Vinkšnupių totorių parapijos įgaliotiniui Aleksandrui Chaleckui“, 1937-12-17, in: LCVA, f. 391, ap. 4, b. 1845, l. 27.]. Towarzystwo Muzułmańskie w Kownie nie zrezygnowało z dążeń centralizacyjnych, jednak było ostrożniejsze – nie dążyło już do kontrolowania pracy innych duchownych parafialnych i ich wynagrodzeń. Towarzystwo starało się ujednolicić nazwy stanowisk duchownych (w niektórych parafiach nazywano ich nie imamami, lecz proboszczami lub mułłami) i używane pieczęcie. Po nawiązaniu przez Litwę stosunków dyplomatycznych z Polską, przed towarzystwem otworzyły się nowe możliwości.
Powrót Muftiatu na Litwę i rola Towarzystwa Muzułmańskiego w Kownie po 1939 r.
W październiku 1939 r., po odzyskaniu Wileńszczyzny, Litwie przypadły trzy parafie tatarskie: w Wilnie, Niemieżu i wsi Sorok Tatary. Działalność Muftiatu została tymczasowo zawieszona, majątek zinwentaryzowany, a pomieszczenia zamknięte. Nie wszyscy Tatarzy litewscy pozytywnie ocenili pojawienie się nowych Tatarów w kraju. Grupa Mahometan Litewskich (ta sama, która w 1938 r. przedstawiła ministrowi oświaty informację o współpracy Towarzystwa Muzułmańskiego w Kownie z Muftiatem w Polsce) jeszcze w tym samym miesiącu zwróciła się do ministra oświaty, chcąc go ostrzec przed zagrożeniami ze strony Tatarów z Wileńszczyzny [fn: „Lietuvos Magometonų grupės raštas Lietuvos Respublikos Švietimo ministrui“, 1939-10-27, in: LCVA, f. 391, ap. 4, b. 1846, l. 44–47.]. W piśmie Muftiat był odrzucany jako organizacja religijna i oskarżany o dążenie do przeciągnięcia obywateli litewskich muzułmanów na stronę Polski. Oskarżenia posunęły się tak daleko, że nawet twierdzono, iż przedstawiciele Muftiatu „działali potajemnie, mając na celu na różne sposoby związać Polskę z Litwą i ostatecznie ją okupować (unia)” [fn: Tamże, l. 44.]. Podobne oskarżenia skierowano również pod adresem członków Towarzystwa Muzułmańskiego w Kownie.
Towarzystwo Muzułmańskie w Kownie również zareagowało na zmiany. W listopadzie ministrowi oświaty przedstawiono memorandum, w którym wyrażono idee centralizacji wyznania muzułmańskiego [fn: „Kauno musulmonų draugijos memorandumas Lietuvos Respublikos švietimo ministrui“, 1939-11-29, in: LCVA, f. 391, ap. 4, b. 1846, l. 41, 41 a. p.]. W memorandum przypomniano o projekcie zasad centralizacji muzułmańskich organizacji religijnych z 1937 r. Świadomie wyróżniono dwa punkty zasad centralizacji: najwyższym duchownym muzułmańskim jest mufti, a jego rezydencja znajduje się w stolicy Litwy [fn: Tamże, l. 41.]. W ten sposób subtelnie starano się powiedzieć, że w stolicy Litwy jest już mufti, który mógłby przejąć zarządzanie parafiami muzułmańskimi na Litwie. Rok później otwarcie mówiono już o utworzeniu Muftiatu w Wilnie, a na stanowisko muftiego proponowano J. Szynkiewicza. Podobne pismo do Ministerstwa Oświaty wysłali również przedstawiciele parafii Rejże [fn: „Raižių totorių parapijos parapijiečių raštas Lietuvos Respublikos švietimo ministrui“, 1939-12-29, in: LCVA, f. 391, ap. 4, b. 1846, l. 29–32.]. Porównując te dwa listy, oczywiste jest, że przedstawiciele parafii koordynowali swoje działania – myśl wyrażona jest dokładnie tymi samymi słowami.
Mufti Tatarów, J. Szynkiewicz, również musiał szybko reagować na zmienioną sytuację. Miał trudne zadanie – zapewnić sobie przywództwo i stanowisko muftiego w społeczności tatarskiej, której członkowie – Tatarzy z parafii Winkszupie – aktywnie się temu sprzeciwiali. Ponadto władze litewskie z dużą ostrożnością traktowały organizacje działające w Polsce, które weszły w skład Litwy. Po odzyskaniu Wileńszczyzny działalność Muftiatu została tymczasowo zawieszona. J. Szynkiewicz dążył do wznowienia działalności i odzyskania majątku wspólnoty. Kowieńska społeczność tatarska aktywnie wspierała utworzenie Muftiatu. W lutym 1940 r. złożyła memorandum ministrowi spraw wewnętrznych Litwy [fn: „Kauno musulmonų parapijos imamo ir parapijiečių memorandumas Lietuvos Respublikos vidaus reikalų ministrui“, 1940-02-29, in: LCVA, f. 391, ap. 4, b. 1846, l. 20.]. Treścią dokument ten prawie nie różnił się od memorandum wysłanego rok wcześniej. W końcu w kwietniu 1940 r. Pełnomocnik rządu RL dla miasta i okręgu wileńskiego sam zwrócił się do ministra oświaty. Proponował przywrócenie Muftiatu, ponieważ kwestia centralizacji Tatarów na Litwie wciąż nie została ostatecznie rozwiązana. Proponował również podniesienie wynagrodzenia muftiego i wypłacanie go nie dwa razy w roku, jak innym duchownym mniejszości narodowych, ale co miesiąc [fn: „Lietuvos Respublikos Vyriausybės įgaliotinio Vilniaus miestui ir sričiai raštas švietimo ministrui“, 1940-04-13, in: LCVA, f. 391, ap. 4, b. 1846, l. 13.].
Niestety, w czerwcu 1940 r. Litwa została okupowana przez Związek Radziecki i prace nad utworzeniem Muftiatu zostały wstrzymane. Nie przywrócono również działającego w Wilnie Związku Kulturalno-Oświatowego Tatarów w RP, zamkniętego w 1940 r. Podobnie jak inne wspólnoty religijne, Tatarzy musieli stawić czoła represjom władz radzieckich. Meczety zostały zamknięte i wykorzystane do innych celów. Okres aktywnej działalności wspólnoty tatarskiej na Litwie dobiegł końca.
Wnioski
Przeprowadzone badanie pozwala stwierdzić, że odtworzenie parafii tatarskich na Litwie było procesem złożonym, ponieważ po odłączeniu się Litwy od Imperium Rosyjskiego Tatarzy litewscy pozostali bez centralnego ośrodka władzy. Tatarzy litewscy musieli zebrać parafian, zarejestrować parafie i zapewnić sobie finansowanie. Największą zasługą powstałego w 1923 r. Towarzystwa Tatarów Kowieńskich jest wybudowanie murowanego meczetu w Kownie.
W toku badania ustalono, że Tatarzy litewscy, dążąc do swoich celów i wsparcia władz litewskich, często wykorzystywali narrację o Wielkim Księciu Litewskim Witoldzie w celu pozyskania przychylności rządu litewskiego.
Najważniejszym aspektem badania jest to, że Tatarzy litewscy dążyli do centralizacji swojej wspólnoty religijnej, wzorując się na przykładzie Tatarów polskich. Tatarzy litewscy uważnie śledzili działalność Tatarów wileńskich i, opierając się na obserwowanych przykładach, dążyli do tworzenia własnych instytucji władzy. Władze litewskie pozytywnie oceniały idee centralizacji wspólnoty i wspierały inicjatywę Towarzystwa Tatarów Kowieńskich, aby stało się ono organizacją jednoczącą Tatarów litewskich.
Znaczenie społeczności tatarskiej w Kownie zmalało w 1939 r., po odzyskaniu Wileńszczyzny, kiedy to Litwie przypadł Muftiat. Kowieńska społeczność muzułmańska nie konkurowała z Muftiatem o wpływy, lecz silnie wspierała tę instytucję.
Bibliografia
Bairašauskaitė T., 2021 – Tamara Bairašauskaitė, Lietuvos totoriai, Vilnius, 2021.
Jakubauskas A., Sitdykov G., Dumin S., 2009 – Adas Jakubauskas, Galim Sitdykov, Stanislav Dumin, Lietuvos totoriai istorijoje ir kultūroje, Kaunas, 2009.
Kričinskis S., 1993 – Stanislavas Kričinskis, Lietuvos totoriai. Istorinės ir etnografinės monografijos bandymas, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla, 1993.
Wróblewska U., 2012 – Urszula Wróblewska, Oświata Tatarów w Drugiej Rzeczypospolitej, Warszawa, 2012.