Jūratė Kiaupienė
Sejm Wielkiego Księstwa Litewskiego – ogniwo modernizacji państwa (lata 1572-1587)
Streszczenie
Artykuł pokazuje, w jaki sposób sejm Wielkiego Księstwa Litewskiego, będący po unii lubelskiej z 1569 r. z Królestwem Polskim instytucją prawnie niesankcjonowaną, odrodził swoją niezależną działalność w ramach sejmu Rzeczypospolitej Obojga Narodów, jednocząc naród polityczny w celu reprezentowania interesów państwa litewskiego w złożonej Rzeczypospolitej Polskiej i Litewskiej. Podkreśla się, że pierwsze bezkrólewie, które rozpoczęło się latem 1572 r. po śmierci ostatniego władcy z dynastii Giedyminowiczów-Jagiellonów Zygmunta Augusta, zastało sejm Rzeczypospolitej Obojga Narodów nieprzygotowanym. W Królestwie Polskim i Wielkim Księstwie Litewskim formowały się różne grupy interesów politycznych, zwoływano zjazdy. Na Litwie prawo i obowiązek podejmowania decyzji politycznych przejęli dobrze znani narodowi politycznemu magnaci, członkowie formalnie nieistniejącej, ale niewypartej z życia politycznego Rady Panów, którzy rozpoczęli niezależną, nieskoordynowaną z parlamentarzystami polskimi działalność.
Przeprowadzona analiza źródeł uzasadnia tezę, że niezależnie działająca w latach 1572-1587 instytucja parlamentarna, sejm, kontynuowała proces modernizacji państwa Wielkiego Księstwa Litewskiego, zapoczątkowany w pierwszej połowie XVI w., stając się jego politycznym i ideowym duszą.
Słowa kluczowe: Wielkie Księstwo Litewskie, Rzeczpospolita Obojga Narodów, bezkrólewie (interregnum), sejm, państwo, modernizacja.
Wprowadzenie
W akcie unii lubelskiej z 1 lipca 1569 r. w imieniu władcy obu państw, Zygmunta Augusta, ogłoszono, że odtąd „Królestwo Polskie i Wielkie Księstwo Litewskie są już jednym, nierozdzielnym i jednolitym ciałem, także jedną wspólną, nierozdzielną Rzeczpospolitą, która z dwóch państw i narodów powstała i złączyła się w jeden naród”. W artykule ósmym dokumentu wskazano, że „sejmy i rady tych obu narodów zawsze mają się odbywać jako wspólne sejmy i rady Korony, pod przewodnictwem swego władcy, króla polskiego, i obradować osobiście panowie między panami i posłowie między posłami, i naradzać się nad wspólnymi sprawami, zarówno na sejmach, jak i bez sejmów w Polsce i na Litwie” [fn: O zawarciu unii lubelskiej i dokumentach przyjętych przez sejm szerzej: Jūratė Kiaupienė. 1569 metų Liublino unija ir Lietuva. Vilnius: Lietuvos istorijos institutas, 2020. Tamże opublikowano również tłumaczenie aktu unii lubelskiej z 1 lipca 1569 r. na język litewski.].
Dosłowne odczytanie tych tekstów sugeruje, że po zawarciu unii lubelskiej z Królestwem Polskim w 1569 r. historia sejmu Wielkiego Księstwa Litewskiego jako instytucji państwowej dobiegła końca. Odpowiedź zależy jednak od tego, czy sejm Wielkiego Księstwa Litewskiego jest rozumiany jako formalna struktura instytucjonalna, czy jako forma reprezentacji dojrzewającego społeczeństwa nowoczesnego.
W pierwszym przypadku musielibyśmy zgodzić się, że traktat unii lubelskiej, zawarty między dwoma państwami – Królestwem Polskim i Wielkim Księstwem Litewskim – stworzył nową strukturę – sejm złożonego państwa polsko-litewskiego, Rzeczypospolitej Obojga Narodów (dalej – Rzeczypospolitej), i zapoczątkował nowy okres w rozwoju wspólnego z Królestwem Polskim parlamentaryzmu.
Z drugiej strony, źródła świadczą, że zaledwie trzy lata później, w 1572 r., po śmierci ostatniego męskiego przedstawiciela dynastii Giedyminowiczów-Jagiellonów, władcy Rzeczypospolitej Zygmunta Augusta, sytuacja się zmieniła. Złożone państwo polsko-litewskie znalazło się w obliczu kryzysu, przestały funkcjonować instytucje państwowe i sądy działające w imieniu władcy. Obowiązujące do tej pory zasady wyboru władcy z dynastii Giedyminowiczów-Jagiellonów nie mogły być stosowane, a nowych nie zdążono jeszcze stworzyć. Pierwsze bezkrólewie (interregnum), które rozpoczęło się latem 1572 r., zastało sejm Rzeczypospolitej nieprzygotowanym. Nie istniał żaden prawny regulamin działalności sejmu w czasie bezkrólewia, a sytuację komplikowały różne wewnętrzne spory. W poszukiwaniu rozwiązania, w Królestwie Polskim i Wielkim Księstwie Litewskim zaczęto niezależnie tworzyć nowe, lokalne, różnie nazywane instytucje, które dążyły do przejęcia władzy i zapewnienia funkcjonowania państwa. Dokumenty unii lubelskiej z 1569 r. nie przewidywały istnienia takich instytucji w czasie bezkrólewia. Z drugiej strony, źródła świadczą, że po rozpoczęciu epoki władców elekcyjnych w 1572 r., w przestrzeniach politycznych Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego pojawiła się możliwość odrodzenia i doskonalenia niezależnej działalności parlamentarnej.
W litewskiej historiografii nie ma rozbudowanych, opartych na analizie źródeł badań nad instytucjami parlamentarnymi Wielkiego Księstwa Litewskiego w latach 1572-1587. W jednym artykule przeprowadzenie tak szczegółowego badania jest niemożliwe. Dlatego skupiamy się tylko na jednym aspekcie problemu, szukając odpowiedzi na pytanie: czy nieformalna, prawnie niesankcjonowana po zawarciu unii lubelskiej w 1569 r. działalność parlamentarna Wielkiego Księstwa Litewskiego w pierwszych dziesięcioleciach kontynuowała modernizację państwa litewskiego, rozpoczętą przed utworzeniem złożonego państwa polsko-litewskiego [fn: Wkład sejmu Wielkiego Księstwa Litewskiego w modernizację państwa do unii lubelskiej 1569 r. omówiono w: Kiaupienė, Jūratė. Sejm Wielkiego Księstwa Litewskiego w procesie modernizacji państwa (do 1569 roku), w: Sejm Królestwa Polskiego i Rzeczypospolitej Obojga Narodów a Europejskie prezentacje stanowe. Redakcja naukowa Dariusz Kupisz, Wacław Uruszczak. Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe, 2019, s. 82–92. W artykule tym sformułowano problem, naświetlono niektóre specyfiki modernizacji państwa litewskiego oraz zmiany zachodzące w sejmie do momentu zawarcia unii z Polską w 1569 r. Uwaga skupia się na dwóch głównych obszarach działalności sejmu, wyraźnie świadczących o postępie modernizacji państwa – historii unii z Królestwem Polskim i procesach prawodawczych w Wielkim Księstwie Litewskim. Znajduje się tam również szczegółowa historiografia badań nad problemem.]. Badanie obejmuje lata wyboru i panowania pierwszych elekcyjnych władców Rzeczypospolitej, Henryka Walezego i Stefana Batorego. Był to czas, gdy elity litewskie zdobywały nowe doświadczenia w działalności politycznej, które pomogły stworzyć fundamenty przyszłego współistnienia w zjednoczonym państwie z Polską. Ten aspekt problemu nie był dotychczas analizowany.
Celem artykułu jest pokazanie, w jaki sposób sejm Wielkiego Księstwa Litewskiego, odradzając niezależną działalność, jednoczył naród polityczny w celu reprezentowania państwa litewskiego w złożonej Rzeczypospolitej Obojga Narodów, a także uzasadnienie tezy, że po śmierci ostatniego władcy z dynastii Giedyminowiczów-Jagiellonów, Zygmunta Augusta, niezależnie działające instytucje parlamentarne w latach 1572-1587 kontynuowały modernizację życia państwowego Wielkiego Księstwa Litewskiego w nowych warunkach.
Artykuł opiera się na zebranych i opublikowanych przez polskiego historyka Henryka Lulewicza dokumentach dotyczących działalności parlamentarnej Wielkiego Księstwa Litewskiego w latach 1572-1587 [fn: Akta zjazdów stanów Wielkiego Księstwa Litewskiego. T. I: Okresy bezkrólewi (1572–1576, 1586–1587, 1632, 1648, 1696–1697, 1706–1709, 1733–1735, 1763– 1764). Opracował Henryk Lulewicz. Warszawa: Wydawnictwo Neriton, Instytut Historii PAN, 2006.]. Część tego materiału autor przedstawił w swojej opublikowanej w języku polskim monografii „Gniewów o unię ciąg dalszy: Stosunki polsko-litewskie w latach 1569–1588” [fn: Lulewicz, Henryk. Gniewów o unię ciąg dalszy.]. Jednak w centrum uwagi historyka był jeden główny problem – trudności i osiągnięcia w realizacji traktatu unii lubelskiej z 1569 r. oraz tworzenia nowego społeczeństwa Rzeczypospolitej.
Rzeczpospolita Obojga Narodów w latach 1572–1587: formy i treść działalności parlamentarnej
Jedną z najbardziej charakterystycznych cech rozwoju politycznego Rzeczypospolitej w tym okresie był proces rozpadu struktury wspólnego sejmu polsko-litewskiego.
W Królestwie Polskim lokalne konfederacje zaczęto tworzyć latem 1572 r. Wkrótce z inicjatywy sejmików takie instytucje powstały w całej Polsce. Skupiały one szlachtę, część senatorów oraz przedstawicieli miast królewskich, zapewniając funkcjonowanie lokalnego aparatu państwowego i sądów. Rozwiązanie problemów centralnego aparatu władzy zajęło pół roku. Pracę tę wykonał sejm konwokacyjny Rzeczypospolitej, na którym stworzono konfederację obejmującą całą Rzeczpospolitą, co położyło podwaliny prawne pod funkcjonowanie państwa i otworzyło możliwość ustalenia nowej procedury wyboru władcy lub zmodernizowania istniejącej oraz zwołania sejmu elekcyjnego Rzeczypospolitej. Teoretycznie sposób na przezwyciężenie kryzysu został przewidziany, ale w praktyce pojawiły się trudności z wprowadzeniem zmian.
Pierwszy poważny spór w Polsce powstał w związku z tym, kto zostanie oficjalnym zastępcą władcy w czasie bezkrólewia. Zgodnie ze starą tradycją prawo to przysługiwało arcybiskupowi gnieźnieńskiemu. Jednak w omawianym okresie senat składał się z katolików i protestantów, a na miejsce zastępcy władcy, obok katolickiego arcybiskupa gnieźnieńskiego Jakuba Uchańskiego, pretendował również marszałek wielki koronny, kalwinista Jan Firlej. Na pierwszy po śmierci Zygmunta Augusta zjazd zwołany przez arcybiskupa gnieźnieńskiego 18 lipca 1572 r. przybyli tylko senatorowie z Wielkopolski, Mazowsza i Kujaw. Część pozostałych senatorów odpowiedziała na zaproszenie marszałka wielkiego koronnego Jana Firleja i już 14 lipca przybyła na zjazd senatorów i szlachty do Krakowa. Działania te sprowokowały nową falę zjazdów senatorskich, co świadczyło o wewnętrznym rozłamie elity wspólnoty politycznej Rzeczypospolitej. Szlachta polska również nie pozostała biernym obserwatorem wydarzeń, tworzyła konfederacje, przedstawiała propozycje i domagała się jak najszybszego zorganizowania elekcji nowego władcy.
Pod koniec października 1572 r. senatorowie Królestwa Polskiego, bez udziału przedstawicieli Wielkiego Księstwa Litewskiego, podjęli decyzję o zwołaniu sejmu konwokacyjnego w Warszawie na początku stycznia 1573 r., aby ustalić czas i miejsce wyboru nowego władcy Rzeczypospolitej. Do udziału w sejmie zaproszono również posłów szlacheckich, wybranych na sejmikach. Sejm konwokacyjny był nową instytucją stworzoną w czasie bezkrólewia, której nie było w poprzednim systemie prawnym [fn: Historiografia badająca rozwój parlamentaryzmu Rzeczypospolitej po unii lubelskiej pod różnymi aspektami jest obfita. Bibliografia tych badań: Kołodziej, Robert. Zwierzykowski, Michał. Bibliografia parlamentaryzmu Rzeczypospolitej szlacheckiej / Bibliography of the parliamentary system of Nobles’ Republic. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 2012. Poniżej wskazano tylko kilka prac dotyczących parlamentaryzmu Rzeczypospolitej w drugiej połowie XVI w., istotnych dla niniejszego artykułu: Dubas-Urwanowicz, Ewa. Koronne zjazdy szlacheckie w dwóch pierwszych bezkrólewiach po śmierci Zygmunta Augusta. Białystok: Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, 1998; Opalinski, Edward. „Die polnisze Adelsgesellschaft und die Krise des Interregnum”, Die frühmoderne Staat in Ostzentraleuropa II, red. W. E. Weber, Augsburg, 2000 (Documenta Augustana, t. 3), s. 22–36. Byliński, Janusz, Kaczorowski, Włodzimierz. Konfederacje w Polsce do połowy XVII wieku, w: Społeczeństwo a władza. Ustrój, prawo, idee. Pod redakcją Jacka Przygodzkiego i Mariana J. Ptaka. Kolonia Limited, 2010; Dubas-Urwanowicz, Ewa. O nowy kształt Rzeczypospolitej. Kryzys polityczny w państwie w latach 1576–1586. Warszawa: Wydawnictwi DiG, 2013; Opaliński, Edward. Społeczeństwo szlacheckie wobec Rzeczypospolitej Obojga Narodów w okresie 1572–1668. Reakcja na spadek efektywności państwa, w: My i Oni. Społeczeństwo nowożytnej Rzeczypospolitej wobec państwa, pod redakcją Wojciecha Kriegseisena. Warszawa: IH PAN, 2016.].
Latem 1572 r., po rozpoczęciu bezkrólewia w Wielkim Księstwie Litewskim, wysocy urzędnicy państwowi, bez uzgadniania z przedstawicielami Królestwa Polskiego w sejmie Rzeczypospolitej, przywrócili funkcje niezależnego sejmu, który działał przed zawarciem unii lubelskiej. Zaczęto zwoływać zjazdy senatorskie i nawiązywać kontakty ze szlachtą. Ponadto nie unikano utrzymywania stosunków politycznych z instytucjami parlamentarnymi Królestwa Polskiego, a w razie potrzeby uczestniczono w ogólnopaństwowych, wspólnych zjazdach. Zdaniem Henryka Lulewicza, litewska magnateria była lepiej przygotowana do bezkrólewia niż jej partnerzy w Koronie Polskiej i szybko wykorzystała sytuację do negocjacji z Polską w sprawie zmiany warunków traktatu unii lubelskiej, które nie zadowalały Litwy, oraz zwrotu terytoriów oddzielonych od Wielkiego Księstwa Litewskiego i przekazanych Królestwu Polskiemu z woli władcy Zygmunta Augusta na sejmie w Lublinie w 1569 r. Po śmierci władcy pierwsi taką postawę wyrazili senatorowie Eustachy Wołłowicz i Mikołaj Krzysztof Radziwiłł Sierotka, rezydujący na dworze umierającego Zygmunta Augusta w Knyszynie. Historyk podkreśla, że w przeciwieństwie do senatorów Królestwa Polskiego, Litwini po rozpoczęciu bezkrólewia byli jednomyślni. Szlachta litewska, w odróżnieniu od polskiej, nie była jeszcze politycznie dojrzałą, niezależną siłą. Dlatego w Wielkim Księstwie Litewskim powstała specyficzna instytucja parlamentarna – zjazdy stanów, w których dominowała politycznie magnateria. 13 sierpnia 1572 r. odbył się zjazd senatorów litewskich, na którym omówiono sytuację i dalsze działania w ramach przygotowań do wyboru nowego władcy.
Z inicjatywy elity politycznej Wielkiego Księstwa Litewskiego we wrześniu 1572 r. w Rudnikach pod Wilnem odbył się zjazd przedsejmowy. Badacze Henryk Lulewicz i Andrzej Rachuba twierdzą, że zjazdu tego nie można nazwać ani sejmikiem, ani zjazdem senatorskim. Zakres rozpatrywanych spraw przypominał sejm Wielkiego Księstwa Litewskiego sprzed unii lubelskiej. W ten sposób w Wielkim Księstwie Litewskim powstała i zaczęła działać nowa, niereglamentowana, prawnie niesankcjonowana forma działalności parlamentarnej. Kierujący nią wysocy urzędnicy państwowi kontaktowali się z senatorami polskimi w sprawie elekcji władcy Rzeczypospolitej, przedstawiali propozycje i żądania. Obok tej centralnej struktury działalność kontynuowały sejmiki powiatowe Wielkiego Księstwa Litewskiego, które stały się miejscem jednoczenia i polityczną szkołą dla aktywnej społecznie szlachty [fn: Szerzej o rozwoju politycznym i prawnym instytucji parlamentarnych Wielkiego Księstwa Litewskiego w latach 1572–1588 pisano w: Šapoka, Adolfas. Lietuva ir Lenkija po 1569 metų Liublino unijos. Jų valstybinių santykių bruožai. Kaunas: Švietimo ministerijos knygų leidimo komisija, 1938; Lulewicz, Henryk. Gniewów o unię ciąg dalszy. Stosunki polsko-litewskie w latach 1569–1588. Warszawa: wydawnictwo Neriton, 2002; Rachuba, Andrzej. Wielkie Księstwo Litewskie w systemie parlamentarnym Rzeczypospolitej w latach 1569–1763. Warszawa: Wydawnictwo sejmowe, 2002; Wisner, Henryk. Naprawa państwa w uchwałach sejmików Wielkiego Księstwa litewskiego w pierwszej połowie XVII w. Studia polsko-litewsko-białoruskie. Redakcja Jerzy Tomaszewski, Elżbieta Smułkowa, Henryk Majecki. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1988, s. 33–50.].
Dokumenty świadczą, że po rozpoczęciu bezkrólewia w 1572 r. w Wielkim Księstwie Litewskim prawo i obowiązek podejmowania decyzji politycznych przejęli dobrze znani w społeczeństwie, mający autorytet jeszcze przed unią lubelską, przedstawiciele magnaterii. Centrum organizacyjnym życia państwowego stała się reaktywowana Rada Państwowa, w skład której wchodzili wysocy urzędnicy administracyjni, będący również senatorami sejmu Rzeczypospolitej. Zaczęli oni tworzyć niesankcjonowaną, niezależną, quasi-parlamentarną strukturę Wielkiego Księstwa Litewskiego. Główną formą działalności parlamentarnej w okresach bezkrólewia w drugiej połowie XVI w. stały się zjazdy. Znanych jest 13 zjazdów senatorskich, które odbyły się w latach 1572-1576 i 1586-1587. Podczas omawiania najważniejszych spraw państwowych zjazd senatorski często przekształcał się w zjazd stanów, w którym obok senatorów uczestniczyli również szlachcice, delegowani przez sejmiki powiatowe. W omawianym okresie odbyło się 14 zjazdów stanów.
Te zjazdy senatorskie i stanów Wielkiego Księstwa Litewskiego nie miały prawnie uregulowanych form działania, a wybór formy w danym przypadku zależał od zaistniałej sytuacji. W imieniu takich zjazdów prowadzono korespondencję z Królestwem Polskim, związanym więzami wspólnego państwa, oraz z politykami i urzędnikami innych państw, głównie Rosji, Świętego Cesarstwa Rzymskiego, przyjmowano i wysyłano posłów dyplomatycznych, rozważano kandydatury pretendentów do tronu Rzeczypospolitej, decydowano o tym, kogo poprzeć w elekcji, zatwierdzano wyniki wyborów, omawiano inne ważne sprawy z życia codziennego społeczeństwa. W ten sposób starano się zapewnić płynne działanie instytucji państwowych i urzędników.
Kolejną formą zebrań parlamentarnych w trakcie pierwszych bezkrólewi stanowił znany od jesieni 1572 r. sejmik wileński, którego zwołanie i działalność były związane z przygotowaniami do wyboru i koronacji nowych władców (Henryka Walezego i Stefana Batorego). Powstanie tej formy działalności parlamentarnej w obliczu wyzwań życia politycznego było uwarunkowane wagą problemów związanych z wyborem nowego władcy. Ze śmiercią Zygmunta Augusta wygasła męska linia dynastii Jagiellonów, a możliwości objęcia tronu przez przedstawicielki linii żeńskiej nie były prawnie uregulowane.
Analizowane dokumenty wskazują, że 11 października 1573 r. odbył się sejmik województwa wileńskiego. Zebrało się na nim kilku wysokich senatorów i przedstawiciele wszystkich pięciu powiatów województwa wileńskiego, przygotowujących się do koronacji Henryka Walezego na władcę Rzeczypospolitej. Kolejny sejmik województwa wileńskiego odbył się w Wilnie w dniach 10-11 sierpnia 1574 r., tym razem obradowano wspólnie z senatorami. Dyskutowano na nim o samowolnym wyjeździe władcy Henryka Walezego z Rzeczypospolitej i o możliwościach przezwyciężenia kryzysu. Działalność sejmiku wileńskiego czyniła szlachtę Wielkiego Księstwa Litewskiego dojrzalszą, wzmacniała wzajemne zrozumienie i współpracę przedstawicieli magnaterii i lokalnej szlachty powiatowej na szczeblu całego państwa. W czasie trzeciego bezkrólewia, w latach 1586-1587, tę instytucję parlamentarną zaczęto nazywać nową nazwą – sejmiku generalnego. W dniach 8-17 czerwca 1587 r. w Wołkowysku odbył się sejmik generalny, na którym omówiono sprawy wyboru nowego władcy po śmierci Stefana Batorego oraz stanowisko Wielkiego Księstwa Litewskiego w wyborach. Różnorodność nazw tych niesankcjonowanych struktur parlamentarnych wynikała ze zmieniającej się sytuacji. W pierwszych bezkrólewiach 1572-1576 r. widoczne było zaangażowanie wspólnoty politycznej stolicy, województwa wileńskiego, natomiast po śmierci władcy Rzeczypospolitej Stefana Batorego, w latach bezkrólewia 1586-1587, zauważalne jest rozszerzenie się przestrzeni aktywności narodu politycznego Wielkiego Księstwa Litewskiego.
Działalność parlamentarna Wielkiego Księstwa Litewskiego obejmowała wszystkie główne, aktualne dziedziny życia wewnętrznego, reagowano na wydarzenia międzynarodowe. Instytucje parlamentarne nie sprzeciwiały się strukturom stworzonym przez senatorów i szlachtę partnerskiego Królestwa Polskiego, utrzymywały z nimi kontakty pisemne i za pośrednictwem posłów, podkreślając i powtarzając, że nie mają na celu rozwiązania unii z 1569 r. (w oryginale: nie odstępując w tem od spisów unii).
Pierwsze aktywne wymiany opinii i argumentów w formie pisemnej i za pośrednictwem posłów miały miejsce w grudniu 1572 r. i w styczniu 1573 r. W grudniu 1572 r. posłowie senatorów polskich przywieźli senatorom Wielkiego Księstwa Litewskiego zaproszenie do Warszawy na sejm konwokacyjny, na którym miał zostać ustalony czas i miejsce wyboru nowego władcy. Senatorowie litewscy odpowiedzieli, że taka forma działalności parlamentarnej jak konwokacja przedwyborcza nie jest przewidziana w traktacie unijnym i nie są zobowiązani do wzięcia w niej udziału. Podkreślili, że tak ważne kwestie powinny być rozstrzygane przez cały sejm, a nie przez niewielką grupę uczestników zebranych na konwokacji. Wyrażono również inny argument, że zaproszenie senatorów polskich było skierowane tylko do członków Rady Wielkiego Księstwa Litewskiego, a szlachta nie została nawet wymieniona. Dlatego panowie z Rady Państwa i szlachta litewska najpierw zbiorą się wspólnie w Wilnie i naradzą się w sprawie wyjazdu na zjazd warszawski [fn: „… tak my do Wilna, jako najrychlej być może zjachać się chcemy a spólnie wszyscy panowie rady z rycerstwem, którzy tam do Wilna przybędą, jako sami pilnie o to się starać, tak i drugich perswazyjami swemi przywodzić będziemy, iżby się na ten zjazd w Warszawie, w tydzien po Trzech Królach, stanowili“, Poselstwo litewskie na przesłanie senatorów koronnych przyniesione z Kasek prez Piotra Zborowkiego i Jana Tomickiego, Mścibohów, 7 XII 1572. Akta zjazdów stanów Wielkiego Księstwa Litewskiego. T. I, s. 46.].
Zgromadzeni w Wilnie 3 stycznia 1573 r. postanowili wysłać posłów litewskich i uzgodnili, jakie stanowisko powinni zająć. Na sejm konwokacyjny do Warszawy postanowiono delegować kasztelana trockiego i podkanclerzego Wielkiego Księstwa Litewskiego, starostę brzeskiego i kobryńskiego Eustachego Wołłowicza oraz kasztelana witebskiego i starostę wiłkomierskiego Pawła Paca.
W piśmie poselskim podkreślono, że Rzeczpospolita utworzona w 1569 r. składała się z dwóch państw, że Wielkie Księstwo Litewskie połączyło się z Koroną Polską z wszystkimi swoimi ziemiami i województwami i nie może być nazywane częścią Korony. Dlatego należy pisać, że połączyły się dwa państwa, i zwrócono się z prośbą o stosowanie tej formy pisemnej w przyszłości. Ten postulat, aby pisać, że unia została zawarta przez dwa państwa, był jednym z podstawowych w relacjach z politykami Królestwa Polskiego w czasie pierwszych bezkrólewi [fn: „… osobliwie to uważając, że w temże uniwersale kaskim pisze, iż się widziało ichmm. panom koronnem: „do wszech części Korony posłać“, miedzy któremi częścią WKsL. Mianują ichmm. A iż Wielkie Księstwo ze wszystką Koroną złączyło się z ziemiami i wojewócstwy [s] swemi, tedy nie może być zwane za część Korony, ale jako w przywilejach i spisiech mianuje „oboje państwo złączyłó się“, prosiemy aby tak zawżdy, a nie inak, pisano“, Poselstwo stanów litewskich do stanów koronnych na konwokację warszawską sprawowane przez Eustachego Wołłowicza i Pawła Paca, Wilno, 3 I 1573 r. Akta zjazdów stanów Wielkiego Księstwa Litewskiego. T. I, s. 59.].
W piśmie poselskim jasno wyrażono jeszcze jedną, ważną dla parlamentarzystów sprawę, żądanie naprawy traktatu unijnego i zwrotu państwu litewskiemu ziem wołyńskich, kijowskich, podlaskich i bracławskich, które wbrew prawu i z pogwałceniem swobód przyłączono do Królestwa Polskiego. Podkreślono, że obywatele tych ziem nie tylko od dawna są zżyci, ale wielu ma tam również swoje posiadłości. Podkreślono, że aby zachować i umocnić dobre, braterskie stosunki między narodami, które zawarły unię, wyrządzona krzywda musi zostać naprawiona. Zgodzono się, że gdyby z powodu braku czasu nie udało się tego dokonać, należy odłożyć to do sejmu elekcyjnego, na którym również należy unię poprawić [fn: „… iżby niektórym rzeczam na unii opisanem poprawa w miłości braterskiej być mogła. A napierwej o podniesienie dekretu przeciwko wszemu prawu, a z ubliżeniem wolności nad bracią naszą, ludzie narodu zacnego pany wołyńskie, ki(j)owskie, podlaskie i brasławskie [s] i na one ziemie krom bytności naszej uczynionego, te ziemie od re(g)imentu WKsL, nad przywileja i swobody nasze odłączając, w których ziemiach esmynie jedno iżesmy się krewnością z wieków, jako za jednego człowieka złączyli, ale majętności i imienia swe mało nie wszyscy obywatele WKsL. tam mamy, a oni w Litwie. A w takowej sprawie nie telko iżeśmy nie beli sądzeni, aleśmy też nie beli przyzwani do Lublina, tylko dla odnowienia złączenia miłości braterskiej i zuniowania dawnego. Co, iż nas nad sprawiedliwość i mnimanie nasze potkało, przypus(z)amy to wysoce uważonem bacznościam ichmm. panów polskich, jesli to słusznie między nami teraz w miłości braterskiej poprawiono być nie ma, gdyż taki żal nie może mnożyć statecznej przyjażni między bracią. Co jeśliby na ten czas zatrudnić się musiało, tedy na elekcują to odłożyć, pod tem sposobem jako się we Mścibohowie mówiło, że ani pana obierać i nic na elekcyjej poczynać, jedno od tej potrzeby naszej wyżej pomienionej, około naprawy unii i odłączenia od WKsL. Tamże, s. 62–63.]. Żądanie zwrotu odłączonych od państwa ziem było powtarzane w prawie każdym dokumencie strony litewskiej z omawianego okresu [fn: O tym, wdrożonym w 1569 r. na sejmie lubelskim w imieniu władcy Zygmunta Augusta, naruszeniu jedności terytorialnej Wielkiego Księstwa Litewskiego i jego ocenie w historiografii szerzej: Kiaupienė, Jūratė. Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės teritorinio vientisumo suardymo 1569 m. problema Liublino unijos istoriografijos kontekste: tradicijų ir naujų interpretacijų erdvė / Problem rozbicia jedności terytorialnej Wielkiego Księstwa Litewskiego w 1569 roku w kontekście historiografii poświęconej unii lubelskiej: tradycje i nowe interpretacje, Liublino unija: idėja ir jos tęstinumas / Unia lubelska: idea i jej kontynuacja. Sudarytojai / Opracowanie Liudas Glemža, Ramunė Šmigelskytė-Stukienė, Vilnius: Nacionalinis muziejus Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės valdovų rūmai / Muzeum Narodowe – Palac Wielkich Książąt Litewskich, 2011, s. 102–113 / 114–125.].
Innym ważnym obszarem prac sejmu Wielkiego Księstwa Litewskiego, reaktywowanego po śmierci Zygmunta Augusta, było uporządkowanie działalności systemu sądownictwa – który po śmierci władcy został zakłócony, co szkodziło dobru społeczeństwa. Jeszcze przed unią lubelską sejm Wielkiego Księstwa Litewskiego stał się główną instytucją, w której dojrzewały i były wdrażane nowe idee modernizacji państwa i społeczeństwa. Podczas przygotowywania Statutu Litewskiego z 1566 r. sejm stał się centrum jednoczącym i koordynującym prace komisji statutowej [fn: Szerzej: Kiaupienė, Jūratė. Lietuvos Statutas: XVI amžiaus teisinės ir politinės kultūros sąveikos, Lietuvos statutas: Temidės ir Klėjos teritorijos. Straipsnių rinkinys. Sudarė Irena Valikonytė ir Neringa Šlimienė. Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla, 2017, s. 143–156.]. Po przyjęciu statutu sejm kontynuował prace redakcyjne i uzupełnianie jego tekstu, choć po utworzeniu Rzeczypospolitej dążono do ich wstrzymania, a nawet przerwania. W ustawie (konstytucji) Rzeczypospolitej przyjętej na sejmie lubelskim 11 września 1569 r. zapisano, że prawo Wielkiego Księstwa Litewskiego należy ujednolicić z prawem Królestwa Polskiego, powołano komisję i wskazano sposób, w jaki należy to zrobić. Członkom komisji polecono, aby opierali się na statucie polskim i harmonizowali z nim normy prawa litewskiego. Jednak w konstytucji sejmu z 11 września 1569 r. nie napisano, na jakim konkretnym kodeksie polskim komisja powinna się opierać. Praca komisji utknęła w martwym punkcie i do śmierci władcy Zygmunta Augusta nie przygotowano wspólnego kodeksu prawa Rzeczypospolitej. Problem ten musiał zostać rozwiązany w czasie bezkrólewia.
Sprawami praworządności, sądownictwa i sądów zajmowały się również instytucje parlamentarne działające w Królestwie Polskim. W 1573 r., w ramach przygotowań do wyboru nowego władcy Rzeczypospolitej Henryka Walezego, postanowiono przygotować ustawę o reformie podstaw porządku prawnego i politycznego państwa. Pracę tę wykonał sejm Rzeczypospolitej w latach 1573-1576, a jej rezultat jest znany pod nazwą artykułów henrykowskich (Articuli Henriciani). 12 maja 1573 r. artykuły henrykowskie zostały przyjęte, ale nie zatwierdzone przez wybranego władcę Henryka Walezego, a po rozpoczęciu drugiego bezkrólewia nie weszły w życie. Obrady i dyskusje w instytucjach parlamentarnych trwały do 4 maja 1576 r., kiedy to nowy, wybrany władca Stefan Batory je zatwierdził [fn: Szczegółowa analiza artykułów henrykowskich: Makiłła Dariusz. Artykuły Henrykowskie (1573–1576). Geneza-obowiązywanie-stosowanie. Studium historyczno-prawne. Warszawa: VIZJA PRESS&IT, 2012.].
Henryk Walezy, koronowany na króla Polski i wielkiego księcia litewskiego 21 lutego 1574 r., po pięciu miesiącach opuścił polityków polskich i litewskich, aby objąć tron królewski we Francji po śmierci brata. Ponieważ władca nie wrócił do Rzeczypospolitej w wyznaczonym terminie, tj. do 12 maja 1575 r., ogłoszono początek drugiego bezkrólewia.
W dniach 10-11 sierpnia 1574 r. w Wilnie zebrani senatorowie i szlachta Wielkiego Księstwa Litewskiego omówili i ogłosili najważniejsze środki mające na celu zapewnienie wewnętrznego pokoju w państwie. Obok aktualnych spraw organizacji obrony państwa postanowiono, że sądy ziemskie i grodzkie województwa wileńskiego mają działać zgodnie z porządkiem ustalonym w statucie litewskim. Apelacje, których rozpatrywanie należało do władcy, będą rozpatrywane i rozstrzygane do czasu wyboru nowego władcy w sposób, który zostanie ustalony na podstawie statutu w drodze jednomyślnego porozumienia. Przewidziano, że jeśli w tym czasie nie będą toczyły się działania wojenne, przedstawiciele wszystkich ziem i województw Wielkiego Księstwa Litewskiego zbiorą się, aby omówić najistotniejsze sprawy, w tym poprawki do statutu. Podkreślono, że takie działania, wzmacniające obronę kraju, w przyszłości nie naruszą „naszych praw, swobód oraz porozumień z naszymi braćmi, Panami Polakami, dotyczących unii” [fn: „… w tym województwienaszym wileńskim we wszystkich powiatach temu województwu należących ma sąd ziemski na rokach w Statucie opisanych na sąd zasiadać, dając pozwy pod tytułem JKM i pieczęciq do tego czasu z zwykłymi uchwałami sejmowemi ku prawu należącymi i tym artykułem na wiwszy się o niektkoronacyjej JKM, pana naszego, niedawno uchwalonym, że nikt imienia o które jest pozwan nie ma inszemu zawodzić do rozprawy, iść i czynione być mają. Sąd też grodzki wileński, który niedawno sądowych spraw sądzić przestał znowu władzą swą w czynieniu nieodwłocznej sprawiedliwości wziąć ma i mieć i używać ku pohamowaniu wszealakiego swowoleństwa, sądząc w tych artykulech w Statucie na sąd grodzi ukazanych. pooTymże sposobem we wszystkich powiatach tego województwa wilełeńskiego sądy grodzkie mają być sprawowane i odprawa w sądzonych rzeczach ma być czyniona. A co się dotycze apelacyjej, tako do sądu ziemskiego, jako tez grodzkiego, w czym wedle Statutu może być dopuszczona, ma od tych obojga sądów apelacyja każdemu kto apelować zachce, być dozwolona do JKM, pana naszego koronowanego, abo też jako około tych apelacyj na on czas, gdy się ze wszytkich województw do kupy w jedno miesce zbierzem, między sobą namówiem i postanowiem. Sprawy też wszelakie sądzone, na które wyroki tako od sądu ziemskiego, jako też i grodzkiego wynidą, gdzieby w której sprawie apelacyja nie zaszła, wiecznie przy mocy zostawić i odprawowane być mają. A które sprawy na apelacyjej zostaną te przecię abo od JKM, hospodarza naszego, abo jako między sobą o odsądzenie apelacyjej porządek uczyniem, mają być odsądzywane i kończone do ostatecznego punkta. … A na czas i miesce wyżej opisane do kupy zebrawszy się, jeśliby od nieprzyjaciela cicho było, tedy tam namówiwszy się o niektórych potrzebach ziemskich, to jest odprawienia poselstwa do JKM do Francyjej z strony naszych obywatelów WKsL. Z pany posły koronnemi i osoby na to obrawszy, także około poprawy Statutu naszego i jakim obyczajem apelacyje mają być odsądziwane, spólnie z ichmm. Pany bracią naszą ze wszech ziem i wojwództw tego państwa, zgodnie a jednostajnie postanowiwszy, tak jakośmy dobrowolnie to ruszenie nasze uchwalili, także też wolno nam będzie nie bacząc żadnego niebezpieczeństwa od nieprzyjaciela do domśów naszych odjachać i to sobie warując, że na potomne czsy to ruszenie nasze ku obronie naszej uczynione, prawom, wolnościom, także i spisom naszym z pany Polaki, bracią naszą, na unijej uczynionym, szkodzić nic nie ma“, Zjazd senatorów i szlachty (sejmik) województwa wileńskiego w Wilnie (10–11 VIII 1574), Akta zjazdów stanów Wielkiego Księstwa Litewskiego. T. I, s. 95–96, 98.].
Złożone, pełne napięć drugie bezkrólewie trwało do 1 maja 1576 r., kiedy to po długich sporach o to, kto powinien zostać władcą Rzeczypospolitej, koronowany został książę Siedmiogrodu Stefan Batory. Jednak podczas kampanii wyborczej wspólnota polityczna Wielkiego Księstwa Litewskiego nie była jednomyślna, część popierała rywali Stefana Batorego – Habsburgów. Dojrzewał poważny kryzys w stosunkach między partnerami unii, który mógł doprowadzić do konfliktu wewnątrz Rzeczypospolitej.
Źródło – uniwersał ogłoszony na zjeździe stanów Wielkiego Księstwa Litewskiego w Grodnie 20 kwietnia 1576 r. – pokazuje jego stanowisko polityczne i przedstawia osoby, które go zatwierdziły. Uniwersał został potwierdzony podpisami: biskupa żmudzkiego Melchiora Giedroycia, biskupa kijowskiego Mikołaja Paca, wojewody wileńskiego Mikołaja Radziwiłła (Rudego), kasztelana wileńskiego Jana Chodkiewicza, kasztelana trockiego Eustachego Wołłowicza, kasztelana nowogródzkiego Grzegorza Wołłowicza, kasztelana witebskiego Pawła Paca, kasztelana brzeskiego Jana Hajkę, kasztelana mińskiego Jana Hlebowicza, stolnika Wielkiego Księstwa Litewskiego Mikołaja Dorohostajskiego, marszałków królewskich Łukasza Świrskiego i Iwana Wołłowicza, ciwuna retowskiego Marka Wnuczki, starosty czeczerskiego i propojskiego Krzysztofa Zenowicza, sekretarza królewskiego Macieja Protasewicza, księcia Piotra Druckiego Horskiego, podstarościego nowogródzkiego Józefa Hołowni, sędziego ziemskiego słonimskiego Michailasa Sokolinskisa, pisarza ziemskiego rzeczyckiego Andrzeja Chaleckiego, pisarza ziemskiego grodzieńskiego Andrzeja Kotowicza, a także, bez podania urzędu, Valentinasa Kaminskisa, Dimitrijusa Vasiljevičiusa Korsakasa, Michailasa Dzieviečki, Gabrieliusa Bogdanovičiusa (Rypinskisa?).
W imieniu innych przedstawicieli szlachty, którzy nie umieli się podpisać, za ich zgodą podpisał Mikołaj Dorohostajski, stolnik Wielkiego Księstwa Litewskiego, wybrany na marszałka szlacheckiego na zjeździe grodzieńskim. Na końcu uniwersał podpisali po jednym przedstawicielu z każdego województwa.
Uniwersał rozpoczyna się zapewnieniem, że przedstawiciele wszystkich stanów Wielkiego Księstwa Litewskiego dążą do zachowania integralności Rzeczypospolitej. Proponuje się Polakom zwołanie wspólnego sejmu 3 czerwca 1576 r. Wcześniej na Litwie miały się odbyć sejmiki, po których omówiono by zasady reprezentacji na wspólnym z Polakami sejmie, a co najważniejsze, zastanowiono się, jak naród litewski (narodowi naszemu litewskiemu) ma uniknąć nadużyć, naruszania praw i ustaw unijnych oraz przemocy na wspólnym sejmie, jak osiągnąć wspólne porozumienie i zgodę w kwestii wyboru władcy, który będzie najlepszy dla Rzeczypospolitej, nie będzie jej rozbijał, a jednoczył narody. Uniwersał głosi, że w przypadku natrafienia przez delegatów Wielkiego Księstwa Litewskiego na sejmie elekcyjnym na niestosowne naciski ze strony panów polskich, Litwini będą wolni od przysięgi na unię, a przybywszy z województw i powiatów, aby ratować swoje swobody, uzyskają prawo do oddzielnego wyboru władcy, który najbardziej im odpowiada. Na zakończenie sformułowano ostrzeżenie, że w takiej sytuacji należy pozostać zjednoczonym, nie rozpraszać się i nie rozchodzić [fn: W tekście uniwersału to stanowisko Wielkiego Księstwa Litewskiego sformułowano: „… Tamże na tem sejmie mają się od wszystkiego WKsL. o gwałcenie prawa unijej protestować i przysiąg naszych to złożyć i nie odrywając się do żadnej strony, ani do którego pana poddaństwa swego nie wyznawając mają wszyscy tu do braciej swej wziąć i na tymże miejscu we Mścibowie mamy się ws(z)yscy stanowić, od tego czsu jako ci bracia naszy którzy będą na sejmie, oznajmując województwa dzień zjachania do Mścibowa, na który my z województw i powiatów ratując wolności nasze jako na gwałt mamy się pośpieszyć. A tam już za tą protestacyą posłów naszych będąc rozwiązani od przysiąg naszych złamaniem prawa unijej (z) strony panów Polaków mamy przy tym panie przestawać, którego na on czas spólnego zwolenia naszego obaczymy być nabliszego i napożyteczniejszego WKsL. i granicą [s] tego państwa. Wszkoż tak do niego przystępować mamy, jakoby się wszystkie prerogatywy, prawa, wolności, swobody nasze, tak duchownego jako i świeckiego stanu i artykuły, które mu od nas na piśmie podane będą, dostatecznie warowali i przysięgą ućwierdzone [s] były. A do tego czasu dokąd spólnem zwoleniem naszem pana sobie obierzemy, bądź wespołek z pany Polaki, abo tak za nie(z)częściem naszem będąc od nich od nich odłączeni za niepoprawą praw naszych bez panów Polaków jedni sami, tedy nie mamy do żadnego pana poroznu z poddaństwem się uciekać i w służbę i w posłuszeństwo się wdawać“, Uniwersal zjazdu grodzieńskiego, Grodno, 20 IV 1576 r., Akta zjazdów stanów Wielkiego Księstwa Litewskiego. T. I, s. 166–169.].
Dekada panowania Stefana Batorego (1576–1586), wybranego królem Polski i wielkim księciem litewskim, oraz znaczące zwycięstwa w wojnie z Moskwą, ustabilizowały życie wewnętrzne Wielkiego Księstwa Litewskiego, co dało możliwość realizacji części celów postawionych w czasie pierwszych bezkrólewi. W tym czasie dojrzało nowe pokolenie polityków, wielu z nich studiowało na uniwersytetach europejskich, gdzie nabyli doświadczenia w nowym sposobie myślenia i postępowaniu politycznym z epoki renesansu i reformacji. Stosunek tego pokolenia parlamentarzystów do unii lubelskiej był inny. Nie rezygnowali z dążeń do suwerenności państwa litewskiego, ale formułowali je nowym językiem polityki. Zmieniona sytuacja wewnętrzna nieco zmniejszyła napięcia w stosunkach z politykami polskimi, a ponadto w tym kraju za panowania Stefana Batorego również zmieniały się pokolenia polityków.
Jednym z najważniejszych elementów dziedzictwa panowania Stefana Batorego było umacnianie systemu prawnego Wielkiego Księstwa Litewskiego, o czym świadczy utworzenie Trybunału Głównego Litewskiego, oddzielnej od Królestwa Polskiego najwyższej instancji sądowej. Przełomem w kwestii tworzenia najwyższych instancji apelacyjnych Rzeczypospolitej były uchwały sejmu warszawskiego w 1578 r. Przyjęto na nim ustawę o utworzeniu Trybunału Koronnego i zatwierdzono jego statut. Oddzielna decyzja została podjęta w sprawie projektu reformy najwyższej instancji apelacyjnej Wielkiego Księstwa Litewskiego, który miał być omówiony na sejmikach powiatowych i przedstawiony do zatwierdzenia na najbliższym sejmie. Przygotowany projekt Trybunału, uzupełniony i poprawiony, został podpisany przez władcę Stefana Batorego na sejmie warszawskim w 1581 r., opieczętowany pieczęcią Wielkiego Księstwa Litewskiego i rozesłany do wszystkich województw i powiatów [fn: Zasady organizacyjne, struktura, kompetencje i inne kwestie regulaminu Trybunału, jako najwyższej instancji sądowej Wielkiego Księstwa Litewskiego, omówiono w: Lietuvos Vyriausiojo tribunolo sprendimai, 1583–1655. Parengė Vytautas Raudeliūnas ir Algirdas Baliulis, Vilnius: „Mintis“, 1988, Įvadas, s. 9–26.]. Do początku trzeciego bezkrólewia wykonano główne prace przygotowawcze nad poprawkami i uzupełnieniami do nowego statutu litewskiego. Po śmierci władcy Rzeczypospolitej Stefana Batorego 12 grudnia 1586 r. instytucje parlamentarne Wielkiego Księstwa Litewskiego kontynuowały aktywną działalność.
Pod koniec stycznia 1587 r. przedstawiciele instytucji parlamentarnych wszystkich województw i powiatów Wielkiego Księstwa Litewskiego zebrali się w Wilnie, aby omówić zaistniałą sytuację i środki, które zapewniłyby stabilność i spokój państwa do czasu wyboru nowego władcy Rzeczypospolitej. Największą uwagę poświęcono zapewnieniu działalności wszystkich instytucji praworządności oraz obronności państwa. Przyjęte uchwały zostały potwierdzone pieczęciami i podpisami uczestników oraz wpisane do księgi sądów grodzkich wileńskich. Wypisy uchwał opieczętowane rozesłano do wszystkich województw i powiatów [fn: Teksty przyjętych decyzji w języku ruskim i polskim opublikowano w: Kaptur WKsL. uchwalony po śmierci Stefana Batorego, Wilno, 29 I 1587, Zjazd stanów WKsL. w Wilnie (29–31 I 1587), Akta zjazdów stanów Wielkiego Księstwa Litewskiego. T. I, s. 203–234.].
Kampania wyborcza w 1587 r. była trudna, nie udało się dojść do porozumienia, którego kandydata na tron Rzeczypospolitej poprzeć – królewicza szwedzkiego Zygmunta Wazę czy księcia Rzeszy Maksymiliana Habsburga. Zjazd stanów Wielkiego Księstwa Litewskiego w dniach 8-20 listopada 1587 r. omawiał kandydatury obu pretendentów, przeprowadzono głosowanie imienne, którego wyniki pokazały, że 70 osób głosowało za księciem Maksymilianem Habsburgiem, 13 – za królewiczem szwedzkim Zygmuntem Wazą, a jedna osoba wstrzymała się od głosu [fn: Imienne listy głosujących opublikowano w: Lista urzędników i szlachty litewskiej, wotującej w Wilnie na zjeździe na obydwu kandydatów do tronu – arcykscięcia Maksymiliana Habsburga i królewicza szwedzkiego Zygmunta Wazę, b.m.d. [Wilno, XI 1587 r.], Zjazd stanów WKsL. w Wilnie (8–20 XI 1587), Akta zjazdów stanów Wielkiego Księstwa Litewskiego. T. I, s. 277–280.].
W poszukiwaniu wyjścia z krytycznej sytuacji na zjeździe w Wilnie postanowiono wysłać poselstwo złożone z senatorów i przedstawicieli szlachty Wielkiego Księstwa Litewskiego do obu pretendentów, którzy już przybyli na terytorium Korony Polskiej. Posłowie otrzymali dwie szczegółowe instrukcje, jak powinny przebiegać spotkania z oboma kandydatami. W jednej omówiono ceremoniał, którego posłowie muszą przestrzegać: tytułować każdego kandydata tak samo „Serenissime Princeps”; nie całować ręki na powitanie, ponieważ rękę całuje się tylko koronowanemu królowi. Posłowie mają przebywać u każdego kandydata tylko po pięć dni i nie dłużej; najpierw odwiedzić tego kandydata, którego rezydencja będzie pierwsza w drodze z Brześcia do Krakowa; powitanie musi odbywać się publicznie; podczas audiencji muszą być obecni przedstawiciele szlachty; żaden z posłów nie może rozmawiać sam na sam z pretendentami i nie ma prawa udzielać żadnych informacji; jeśli pretendent wysłałby swojego posła do któregoś z posłów bez obecności kolegów, nie należy z takim posłem rozmawiać i nie udzielać żadnych informacji; nie rozmawiać z pośrednikami polskimi, jeśli tacy się pojawią, tylko z samymi pretendentami; prosić o wspólne zakwaterowanie; nie organizować żadnych bankietów, chyba że w gronie własnym. Pod tekstem instrukcji znajdowało się 45 pieczęci [fn: Szczególowa instrukcja dla poselstwa litewskiego wysłanego do obu elektów polskich, Wilno, 16 XI 1587 r., Ten pat, s. 284–286.].
W drugiej instrukcji spisano, co posłowie powinni mówić, spotykając się z oboma pretendentami do tronu Rzeczypospolitej. Wskazano, że posłowie mają podkreślać, że pretendenci muszą wiedzieć, że Wielkie Księstwo Litewskie stanowi większą część Rzeczypospolitej i trzymać się takiego stanowiska. W instrukcji omówiono, jak posłowie powinni postępować, gdyby do czasu elekcji nie udało się uzgodnić jednego kandydata. W takim przypadku powinni wybrać tego pretendenta, który ich zdaniem zapewniłby pokojowe współistnienie i spokój Wielkiego Księstwa Litewskiego i całej Rzeczypospolitej, który zaprzysiągłby przestrzeganie wszystkich przywilejów nadanych przez poprzednich władców, a także uchwał podjętych w czasie poprzednich bezkrólewi na sejmikach generalnych w Wilnie i Wołkowysku; który zatwierdziłby nowy, poprawiony statut, Trybunał i traktat o rozejmie z Moskwą. Tę instrukcję potwierdziło pieczęciami 52 senatorów i 45 delegatów szlachty, a część z nich również się podpisała [fn: Instrukcijos tekstas ir signatarų pavardės: Instrukcja dana poselstwu litewskiemu wyslanemu do obu elektów polskich, Wilno, 17 XI 1587, Ten pat, s. 287–291.].
Wnioski
Formy i treść działalności parlamentarnej świadczą o zdolności wspólnoty politycznej Wielkiego Księstwa Litewskiego do opanowania sytuacji wewnętrznej w okresach pierwszych trzech bezkrólewi (1572–1573; 1574–1576; 1586–1587), kiedy państwo nie miało władcy, oraz do komunikowania się z partnerami unii, politykami Królestwa Polskiego, oraz z pretendentami do tronu Rzeczypospolitej. W imieniu suwerennego państwa litewskiego partnerowi unii, wspólnocie Królestwa Polskiego, przedstawiano umotywowane propozycje zmiany niektórych warunków traktatu unii lubelskiej z 1569 r. To pokazuje, że po zjednoczeniu w złożone państwo, Rzeczpospolitą, proces publicznego życia politycznego Litwy nie został przerwany. Wręcz przeciwnie, w ekstremalnych warunkach bezkrólewia, gdy nie było władcy, instytucje parlamentarne kontynuowały wszechstronną działalność i osiągnęły rezultaty, które wzmocniły suwerenność Wielkiego Księstwa Litewskiego w złożonym państwie. W okresie panowania Stefana Batorego wyraźnie ukształtowały się zdolności komunikacyjne narodu politycznego Wielkiego Księstwa Litewskiego do współistnienia w zjednoczonym państwie, bez utraty własnej tożsamości państwowej. Omówione dokumenty świadczą, że procesy modernizacji państwa litewskiego, zapoczątkowane w pierwszej połowie XVI w., rozwijały się, angażując coraz więcej przedstawicieli narodu politycznego, a utworzone instytucje parlamentarne stały się polityczną i ideową duszą modernizacji.