Martynas Sadzevičius, Viktorija Višnevskaja
Integracja Republiki Litewskiej z Unią Europejską w kontekście Unii Lubelskiej: aspekty konstytucyjne
Abstrakt. Każde państwo w swojej historii posiada doniosłe politycznie i prawnie wydarzenia, które zasadniczo zmieniają postrzeganie państwowości. Najczęściej takie zmiany prowadzą do działań integracyjnych, lub odwrotnie, do oporu wobec zmian integracyjnych. W niniejszej pracy analizowane i porównywane są procesy integracyjne Litwy jako państwa w kontekście podpisania Unii Lubelskiej w 1569 r. oraz przystąpienia Litwy do Unii Europejskiej w 2004 r., omówione są zmiany w regulacjach prawnych oraz zgłębiony jest wpływ, jaki miało to na symbole państwowości czy też na autonomię poszczególnych elementów systemu prawnego.
Słowa kluczowe: integracja, Unia Europejska, unia lubelska, statuty litewskie, symbole państwowości, autonomiczny system prawny.
Wprowadzenie
Aktualność tematu. Złożone procesy globalizacyjne, zachodzące we współczesnym postmodernistycznym świecie, nieuchronnie odzwierciedlają się także w rzeczywistości prawnej, począwszy od nieznacznych zmian w zwykłych regulacjach prawnych, po substancjalne, nigdy wcześniej niewidziane zmiany na poziomie konstytucyjnym i międzynarodowym. Ilustracją bezprecedensowej, substancjalnej zmiany w rzeczywistości prawnej, spowodowanej globalizacją, jest powstanie i istnienie takiego zjawiska sui generis jak Unia Europejska (dalej – UE). Zmianom w rzeczywistości prawnej, wynikającym z procesu integracji europejskiej, towarzyszą odpowiednie niejasności lub nieokreśloności prawne, w tym między innymi w kontekście problematyki prawno-konstytucyjnej, a rozwiązywanie takich problemów niewątpliwie stało się niemałym obciążeniem dla krajowych instytucji interpretujących prawo państw członkowskich. Taka problematyka jest niewątpliwie aktualna również dla Litwy, jako państwa uczestniczącego w europejskich procesach integracyjnych, oraz dla jej prawa konstytucyjnego. Wśród innych, dziś skutecznie stosowanych podejść, dla zrozumienia istoty procesów integracyjnych i rozwiązania wynikających z nich obecnych wyzwań regulacyjnych, warto posłużyć się także paradygmatem historycystycznym, dążąc, jak to definiuje filozof K. R. Popper, do przewidywania biegu historii poprzez odkrywanie „rytmów”, „modeli”, „praw” i tendencji, uzasadniających ewolucję historii (Patkauskaitė, 1995, s. 67). Stosowanie takiego paradygmatu w kontekście prawa konstytucyjnego zakłada poszukiwanie odpowiednich procesów integracyjnych w historii oraz ocenę zmian w ówczesnej rzeczywistości (konstytucyjnej) prawnej, które one spowodowały, porównując je z procesami zachodzącymi obecnie. W niniejszej pracy naukowej cofamy się do dość odległej przeszłości – Litwa ma już doświadczenie integracyjne na podstawie unii lubelskiej z 1569 r., tworząc wspólne państwo z Polską, oraz wynikające z tego zmiany w regulacjach prawnych, zwłaszcza w Statucie Litewskim (rozumiejąc Statuty jako kilka redakcji jednego aktu). Zatem analiza zmian prawnych spowodowanych wcześniejszymi procesami integracyjnymi i ich porównanie z dzisiejszymi procesami mogą przynieść użyteczne rezultaty w dążeniu do zrozumienia dzisiejszych procesów i zmian w litewskim prawie konstytucyjnym. Wszystko to zakłada aktualność analizy Statutów Litewskich w kontekście współczesnej problematyki prawnej. Ponadto, oprócz tego, że zmiany w ich regulacji były również spowodowane historycznymi procesami integracyjnymi, o znaczeniu Statutów decyduje także ich „konstytucjonalizacja” w dzisiejszych regulacjach prawnych: w preambule do Konstytucji Republiki Litewskiej z 1992 r. znajduje się odniesienie do Statutów Litewskich, które, choć nie ma charakteru normatywnego, pozwala traktować Statuty jako pewne źródło litewskiej państwowości i tradycji prawnej – „<…> (państwowości Litwy – przyp. aut.) której podstawy prawne oparto na Statutach Litewskich <…>” (Vaičaitis, 2013, s. 55). Takie odniesienie w preambule decyduje o znaczeniu Statutów Litewskich także w procesie interpretacji i wyjaśniania Konstytucji, ponieważ choć preambuła nie formułuje norm w sposób wyraźny, należy ją traktować jako integralny element całego tekstu Konstytucji. Takie znaczenie preambuły (a wraz z nią zawartych w niej odniesień „konstytucjonalizujących” statuty), jako nierozerwalnej części tekstu Konstytucji, jest uznawane również w orzecznictwie Sądu Konstytucyjnego Republiki Litewskiej (Vainiūtė, 2012, s. 913). Wyjaśniając zasadę jednolitości konstytucji, zawartą w art. 6 ust. 1 konstytucji, Sąd podkreślił, że „jedność Konstytucji oznacza przede wszystkim, że przepisy konstytucyjne są ze sobą powiązane nie tylko formalnie, zgodnie ze strukturą ułożenia norm Konstytucji, ale także pod względem ich treści. Ta jedność norm oznacza, że zarówno preambuła Konstytucji, jak i jej rozdziały oraz artykuły tworzą sensowną całość Konstytucji” (Opina Sądu Konstytucyjnego z 24 stycznia 1995 r.). Zatem wszystko to niejako zobowiązuje do poszukiwania w tych historycznych dokumentach początków nowoczesnego konstytucjonalizmu i atrybutów państwowości oraz do spojrzenia przez pryzmat historii na dzisiejsze procesy, stwarzające wyzwania konstytucyjne, porównując i szukając związków między współczesnymi problemami a doświadczeniem historycznym. W niniejszej pracy naukowej szuka się związków właśnie między procesem integracji UE a integracją Polski i Litwy w Rzeczypospolitej Obojga Narodów, co stanowi przedmiot niniejszej pracy naukowej – badane i porównywane są odpowiednio zmiany w aktach prawnych Wielkiego Księstwa Litewskiego (WKL) i Republiki Litewskiej, związane z wymienionymi procesami integracji. Zatem celem pracy jest konceptualne porównanie zmian w rzeczywistości prawnej Litwy w kontekście zawarcia unii lubelskiej w 1569 r. i przystąpienia Republiki Litewskiej do Unii Europejskiej w 2004 r., z perspektywy prawa konstytucyjnego. Cel pracy osiąga się poprzez konkretne zadania: wyróżnienie konkretnych aspektów regulacji konstytucyjnej, poprzez które porównuje się zmiany w regulacji, ujawnienie treści tych zmian zarówno w kontekście unii lubelskiej, jak i przystąpienia do UE, oraz wskazanie konkretnych związków między tymi dwoma procesami prawnymi. Główne metody badawcze stosowane w pracy to metody historyczna i porównawcza: w pracy porównywane są regulacje prawne WKL przed i po zawarciu unii lubelskiej (lub przystąpienia do UE), jednak w pracy nie uniknięto również zastosowania metod lingwistycznej, logicznej i systemowej. Praca opiera się na następujących źródłach historycznych: Drugim Statucie Litewskim z 1566 r. i Trzecim Statucie Litewskim z 1588 r. (Pierwszy Statut Litewski z 1529 r. nie będzie wykorzystywany w pracy ze względu na jego archaiczny charakter i nieaktualność w sensie historycznym) oraz współczesnych źródłach prawnych: pracach litewskich naukowców (np. V. Vaičaitisa, M. Vainiūtė) i orzecznictwie sądowym.
1. Zmiany w regulacjach prawnych związane z oboma procesami integracyjnymi
Jak już wspomniano, procesy integracyjne nieuchronnie wywołują pewne zmiany w rzeczywistości prawnej, ponieważ tworzenie organizacji międzynarodowych lub państw federalnych wiąże się z nieuniknionymi zmianami w regulacji prawnej na poziomie konstytucyjnym państwa – zatem działy się one zarówno podczas tworzenia Rzeczypospolitej Obojga Narodów, jak i podczas przystąpienia Litwy do Unii Europejskiej w 2004 r.
Proces przygotowania aktu unii lubelskiej [fn: Chociaż w niniejszej pracy bardziej szczegółowo analizowane są normy Drugiego Statutu Litewskiego z 1566 r. i Trzeciego Statutu Litewskiego z 1588 r., w kontekście tej pracy warto również wspomnieć o niektórych istotnych postanowieniach Unii Lubelskiej z 1569 r., na przykład: 5. Wybór i wyniesienie wielkiego księcia litewskiego, które wcześniej odbywało się oddzielnie na Litwie, ma się już zakończyć, aby w przyszłości nie pozostał żaden znak ani podobieństwo, które wskazywałyby lub oznaczałyby wyniesienie lub inaugurację wielkiego księcia litewskiego. A ponieważ tytuł i obowiązki Wielkiego Księstwa Litewskiego pozostają, to podczas wyboru i koronacji ma być on ogłaszany zarówno królem Polski, jak i jednocześnie wielkim księciem Litwy, Rusi, Prus, Mazowsza, Żmudzi, Kijowa, Wołynia, Podlasia i Inflant. 12. Pieniądze zarówno w Polsce, jak i na Litwie, za wspólną zgodą mają być bite uniformis et aequalis in pondere et grano et numero petiarum et inscriptione monetae [jednakowe i identyczne co do wagi i zawartości oraz ilości sztuk i napisu na monecie – przyp. tłum.], te rezultaty muszą osiągnąć Jego Królewska Mość i Jego Królewskiej Mości potomkowie.] nie był prosty – już na samym początku procesu negocjacji rozeszły się poglądy przedstawicieli Polski i WKL na treść unii – magnaci WKL, popierający koncepcję federacji równorzędnych państw, pomimo tego, że wsparcie Polski w nieudanej wojnie inflanckiej z Rosją było niezbędne, nie zgodzili się z ideą strony polskiej, by przyłączyć WKL do Polski jako zwykłą prowincję. W obliczu zaciekłych pytań magnatów WKL o zachowanie państwowości WKL, nie uniknięto nawet zerwania negocjacji – dopiero po tym, jak król Polski Zygmunt August siłą oderwał od WKL województwa kijowskie, wołyńskie, podolskie i podlaskie, a tym samym zaspokoił żądania najbardziej radykalnych panów polskich, 1 lipca 1569 r. został zatwierdzony kompromisowy wariant unii – tę datę można uznać za początek Rzeczypospolitej Obojga Narodów (RON), która zadecydowała o zmianach w rzeczywistości prawnej. Jednak zmiany regulacyjne wynikające z unii lubelskiej nie ograniczały się do tego integracyjnego aktu prawa międzynarodowego – na Sejmie Lubelskim w 1569 r., oprócz zawarcia i przyjęcia samego aktu unii, powołano również komisję ds. poprawek Statutu – rozpoczęła ona tworzenie Trzeciego Statutu Litewskiego (dalej – TLS) (choć poprawki były spowodowane przez sejmiki powiatowe, a prace kodyfikacyjne wykonywała kancelaria WKL) (Vaičaitis, 2014, s. 72).
Konieczność przyjęcia Trzeciego Statutu Litewskiego wynikała z samego faktu zawarcia unii lubelskiej: z jednej strony, należało dostosować postanowienia prawa krajowego WKL do zmienionej rzeczywistości prawnej, z drugiej strony, była to okazja do włączenia do regulacji prawnej WKL innych postanowień, zapewniających autonomię WKL w ramach nowego państwa federalnego. Ważną i godną uwagi okolicznością historyczną w tym przypadku była również śmierć władcy Stefana Batorego w 1586 r., ponieważ dzięki temu przedstawiciele WKL uzyskali możliwość uzyskania jego zgody na nową redakcję Statutu w zamian za poparcie dla Zygmunta Wazy, jako że zatwierdzenie Statutu WKL było jednym z głównych żądań przedstawicieli WKL podczas elekcji Zygmunta Wazy. Zatem zatwierdzony w 1588 r. Statut był pełen wyjątkowo litewskich, w pewnym sensie nawet antyintegracyjnych postanowień (por. Vaičaitis, 2014, s. 73-76). Przyjęcie tego aktu prawnego, wraz z już wspomnianym przyjęciem samego aktu unii lubelskiej, należy uznać za drugą fundamentalną zmianę w konstytucyjnej rzeczywistości prawnej, która zostanie przeanalizowana w niniejszej pracy.
Proces przystąpienia Republiki Litewskiej do Unii Europejskiej, podobnie jak zawarcie unii lubelskiej, nie był prosty. Jego początkiem jest podpisanie Układu Europejskiego (stowarzyszeniowego) 12 czerwca 1995 r., którego art. 69 zawierał zobowiązanie Litwy do stopniowego dostosowywania norm prawa litewskiego do prawa UE (Układ Europejski ustanawiający stowarzyszenie…, 1998). Następnie złożono oficjalny wniosek o członkostwo w Unii Europejskiej. Należy zaznaczyć, że zmiany w rzeczywistości prawnej na Litwie w przypadku przystąpienia do UE rozpoczęły się znacznie wcześniej, zanim Litwa stała się członkiem UE. Już sama możliwość rozpoczęcia oficjalnych negocjacji w sprawie przystąpienia do UE wymagała od Litwy wdrożenia pewnych reform wewnętrznych, na przykład zniesienia kary śmierci, zobowiązania do zamknięcia elektrowni jądrowej w Ignalinie, zapewnienia obywatelom Unii Europejskiej prawa do nabywania nieruchomości na Litwie. Prawo litewskie było dostosowywane do acquis communautaire UE, którego zakres określała Komisja Europejska, a nawet stworzono instytucjonalną strukturę dostosowywania prawa (Komitet Europejski, rządowa Komisja ds. Integracji Europejskiej, sejmowe Komitety ds. Europejskich, jednostki integracyjne w ministerstwach), przygotowywano zmiany do regulaminu rządu, statutu sejmu i innych aktów prawnych (Peciukonienė, Žilinskas, 2003, s. 58). Zatem większość zmian w rzeczywistości prawnej związanych z przystąpieniem do UE jest właśnie związana z szerokim spektrum zmian w zwykłej regulacji – poprzez stale doskonalący się zinstytucjonalizowany proces dostosowania przyjęto wiele zmian w prawie krajowym Litwy, związanych nie tylko bezpośrednio z normami rynku wewnętrznego, ale także z coraz szerszą częścią acquis (Peciukonienė, Žilinskas, 2003, s. 54). Jednak zmiana rzeczywistości prawnej wynikająca z członkostwa w UE nie ograniczała się jedynie do dostosowywania prawa zwykłego – uzyskanie statusu państwa członkowskiego Unii Europejskiej należy uznać za ważną kwestię życia państwa i narodu, dlatego też została ona rozstrzygnięta bezpośrednio poprzez zasięgnięcie woli obywateli – w referendum zorganizowanym w dniach 10 i 11 maja 2003 r. podpisano Traktat o przystąpieniu Litwy do Unii Europejskiej z 16 kwietnia tego samego roku, który wszedł w życie 1 maja 2004 r. Od tego czasu Litwa stała się pełnoprawnym członkiem Unii Europejskiej (Republika Czeska, Estonia, Cypr…, 2003). Co prawda, konstytucyjna regulacja prawna została dostosowana do tych zmienionych realiów politycznych dopiero 13 lipca 2004 r. poprzez przyjęcie aktu konstytucyjnego „W sprawie członkostwa Republiki Litewskiej w Unii Europejskiej i dokonanie odpowiednich poprawek w art. 150 Konstytucji. Zarówno te poprawki Konstytucji, jak i wspomniane już zmiany w zwykłej regulacji, dokonane w celu harmonizacji prawa litewskiego i UE, należy uznać za fundamentalne zmiany w rzeczywistości prawnej, analizowane w niniejszej pracy naukowej.
Zatem zarówno w przypadku integracji Litwy w RON, jak i w kontekście przystąpienia do UE, dostrzegalny jest moment porozumienia politycznego, który zaowocował powstaniem dokumentu międzynarodowego (akt Unii Lubelskiej z 1569 r. i Traktat o przystąpieniu do Unii Europejskiej z 2003 r.) oraz, odpowiednio, innymi zmianami w regulacjach prawnych (i konstytucyjnych) spowodowanymi tymi dokumentami, odpowiadającymi wymienionym dokumentom międzynarodowym: przyjęty w 1588 r. Trzeci Statut Litewski zmienił Drugi Statut Litewski jako nową redakcję, a w 2004 r. przyjęto akt konstytucyjny „W sprawie członkostwa Republiki Litewskiej w Unii Europejskiej”, przeprowadzono wspomniane procesy harmonizacji prawa UE i Litwy. Zatem w sensie prawnym w obu przypadkach w regulacjach krajowych, w odpowiedzi na dokumenty międzynarodowe, starano się zachować albo autonomię prawną państwa litewskiego (w przypadku TLS z 1588 r.), albo suwerenność Litwy, jej supremację Konstytucji wobec prawa UE oraz wzmocnić kontrolę parlamentarną rządu (w przypadku aktu konstytucyjnego z 2004 r.). Co prawda, tutaj można wyróżnić pewne różnice prawne: jeśli w pierwszym przypadku, przygotowano i zatwierdzono zupełnie nową redakcję Statutu Litewskiego, jako pewnego źródła konstytucyjnego WKL, to w drugim przypadku przyjęto akt konstytucyjny o niewielkim zakresie, który stał się integralną częścią Konstytucji Republiki Litewskiej z 1992 r. Chociaż wymienione zmiany w regulacji w obu przypadkach dotknęły wielu obszarów, w niniejszej pracy naukowej obie zmiany w regulacji porównuje się w dwóch aspektach: po pierwsze, wyróżniając zmiany konkretnych atrybutów państwowości – języka państwowego, symboli, stolicy i waluty, oraz, po drugie, analizując system prawny i oceniając autonomię jego poszczególnych elementów oraz wyróżniając jej zmianę.
2. Symbole państwowości w kontekście integracji
W literaturze naukowej zauważono już istnienie pewnych symboli państwowości, które, jako wartości konstytucyjne, są ugruntowane zarówno w obowiązującej obecnie Konstytucji Litwy, jak i były ugruntowane w Statutach Litewskich: są to język państwowy, herb państwowy i Wilno jako stolica państwa, waluta. Właśnie te aspekty są wybrane nieprzypadkowo, taki podział można już znaleźć w literaturze naukowej – na przykład V. Vaičaitis również wymienia je jako symbole państwowości (Vaičaitis, 2016, s. 20, 106). Każdy z tych aspektów należy omówić i porównać oddzielnie.
2.1. Status języka państwowego
Po pierwsze, należy przeanalizować język ruski jako oficjalny język państwowy (kancelaryjny) WKL. Nie wnikając w samą sytuację językową ówczesnego Wielkiego Księstwa Litewskiego czy lingwistyczne aspekty kształtowania się samego języka kancelaryjnego, należy jedynie wspomnieć, że w historiografii litewskiej panuje zgoda, iż kancelaryjny starosłowiański był przynajmniej oficjalnie używanym językiem pisanym, niektórzy historycy nawet nadają temu językowi, oderwanemu od swojego naturalnego obszaru użytkowania, status języka państwowego, a nawet stoją na stanowisku, że w pewnym okresie był to także język mówiony litewskiej szlachty (Ragauskienė, 2013, s. 151). Zatem, tak czy inaczej, status tego języka w ówczesnym WKL był, co najmniej, szczególny, jednak w celu ustalenia statusu prawnego tego języka i jego zmian, oczywiście konieczna jest analiza odpowiednich historycznych źródeł prawa – Statutów Litewskich.
Przede wszystkim należy wspomnieć, że analizowane Statuty zostały napisane właśnie w tym języku, który w odezwie Lwa Sapiehy do stanów WKL z 1588 r. nazywany jest „własnym, a nie jakimś obcym językiem” (Vaičaitis, 2016, s. 107). Jednak o szczególnym statusie tego języka można wnioskować, badając specyfikę regulacji określonych stosunków społecznych w Statucie. Status języka państwowego niekoniecznie wynika z jego wyraźnego określenia, ale można o nim wnioskować z jego wspomnienia w innym kontekście, na przykład z pewnych wymagań dotyczących używania języka w procesach państwowych, w publicznych stosunkach prawnych. W rozdziale IV „O sędziach i sądach” Drugiego Statutu Litewskiego z 1566 r. i Trzeciego Statutu Litewskiego z 1588 r. (choć abstrakcyjnie) regulowany jest proces sądowy – jedna z form realizacji władzy państwowej. Już w Drugim Statucie Litewskim z 1566 r. stawiano wymóg co do języka postępowania, protokoły, odpisy sądowe i wezwania miały być sporządzane w języku starosłowiańskim (ruskim). Do Trzeciego Statutu Litewskiego z 1588 r., przyjętego już po unii lubelskiej, przepis ten został przeniesiony bez zmian – „pisarz sądu ziemskiego ma wszystkie pisma, wypisy i wezwania pisać ruskimi literami i ruskimi słowami, a nie innym językiem i słowami” (Trzeci Statut Litewski z 1588 r., rozdział 4, art. 1). Ponadto, w Trzecim Statucie Litewskim z 1588 r. rozszerza się zastosowanie wymogu używania kancelaryjnego języka słowiańskiego: w art. 37 rozdziału IV wymóg znajomości języka dotyczy sędziów i pisarzy mianowanych przez wojewodów i starostów: „ustanowić namiestnika lub podstarościego, sędziego i pisarza sądu grodzkiego, którzy by byli <…> znający pismo ruskie”), a w art. 104 – woźnego: „osiadłego, urodzonego w Wielkim Księstwie, znającego pismo ruskie” (Trzeci Statut Litewski z 1588 r.). Zatem w Trzecim Statucie Litewskim idea języka ruskiego jako języka państwowego najpełniej ujawnia się poprzez wymóg używania go w realizacji władzy państwowej w procesie sądowym. Wszystko to prowadzi do wniosku, że na postanowienia Trzeciego Statutu Litewskiego z 1588 r., który został przyjęty prawie dwie dekady po unii lubelskiej, dotyczące kancelaryjnego języka WKL, procesy integracyjne nie miały żadnego wpływu. Co prawda, należy tutaj przyznać, że choć Trzeci Statut Litewski z 1588 r. obowiązywał na terytorium Litwy aż do 1840 roku, to jednak po przyjęciu konstytucji sejmowej (ustawy) z 1697 r. w kancelarii WKL faktycznie zaczęto używać języka polskiego (Vaičaitis, 2016, s. 106).
We współczesnej Konstytucji Republiki Litewskiej język państwowy jest wyraźnie wymieniony w jej art. 14 – „Językiem państwowym jest język litewski”. W przeciwieństwie do Trzeciego Statutu Litewskiego, w którym znaczenie języka państwowego ujawnia się poprzez regulowanie specyfiki konkretnych stosunków prawnych, np. procesu sądowego, w Konstytucji z 1992 r. wybrano umocowanie zasady języka państwowego już w rozdziale I „Państwo Litewskie”. Status języka państwowego w obecnej Konstytucji jest nadawany właśnie etnicznemu językowi litewskiemu, a nie innemu. Formuła art. 14 Konstytucji jest lakoniczna – ustanawia zasadę języka państwowego, a język litewski jest uznawany za konstytucyjną wartość podlegającą ochronie. Ciekawe jest to, że zasada ta w Konstytucji RL z 1992 r. jest również konkretyzowana, wiążąc ją z używaniem języka litewskiego w procesie sądowym: oto w art. 117 Konstytucji stwierdza się, że „postępowanie sądowe w Republice Litewskiej odbywa się w języku państwowym”, a „osobom nieznającym języka litewskiego gwarantuje się prawo do uczestniczenia w czynnościach dochodzeniowych i sądowych za pośrednictwem tłumacza”.
Konstytucyjna zasada państwowego języka litewskiego jest realizowana, a jej koncepcja ujawnia się w orzecznictwie Sądu Konstytucyjnego. Po raz pierwszy w orzecznictwie Sądu Konstytucyjnego konstytucyjny status języka państwowego został omówiony w wyroku z 21 października 1999 r. w sprawie zgodności nieobowiązującej już uchwały Rady Najwyższej Republiki Litewskiej z 31 stycznia 1991 r. „O pisowni imion i nazwisk w paszporcie obywatela Republiki Litewskiej” z Konstytucją Republiki Litewskiej. Sąd Konstytucyjny uznał w nim język litewski za „wartość konstytucyjną”, wyjaśniając jego znaczenie – „język państwowy chroni tożsamość narodu, integruje naród obywatelski, zapewnia wyraz suwerenności narodu, integralność i niepodzielność państwa, funkcjonowanie instytucji państwowych i samorządowych”, język państwowy jest wiązany nawet z równością obywateli, ponieważ „pozwala wszystkim obywatelom na równych warunkach komunikować się z <…> instytucjami, realizować swoje prawa i uzasadnione interesy”, wspomina się również o omówionym już obowiązku ustawodawcy zapewnienia używania języka państwowego w życiu publicznym (a nie prywatnym) oraz odpowiednich środkach ochrony. W wyroku z 13 grudnia 2004 r., w którym rozpatrywano konstytucyjność niektórych aktów prawnych regulujących służbę państwową i związane z nią stosunki, państwowy status języka litewskiego jest wiązany z konstytucyjnym imperatywem otwartości służby państwowej, uznaje się konieczność przyjmowania do służby państwowej osób znających język państwowy. Znaczenie tej zasady ujawnia się również w wyjaśnianiu innych instytucji konstytucyjnych – na przykład, wyjaśniając instytucję obywatelstwa, Sąd Konstytucyjny w wyroku z 30 grudnia 2003 r. wiąże konstytucyjny status języka państwowego z zasadą obywatelskości: znajomość języka jest uważana za jedną z przesłanek przystąpienia do wspólnoty obywatelskiej, dążenie do dobrego opanowania języka jest wiązane z dążeniem osoby do integracji. Ważne jest, aby wspomnieć, że art. 14 Konstytucji, w którym analizowany jest status języka, jest zawarty w rozdziale I Konstytucji, którego postanowienia, jako ustanawiające szczególne wartości konstytucyjne, podlegają wyższemu poziomowi ochrony prawnej – mogą być zmieniane tylko w drodze referendum (art. 148 ust. 2 Konstytucji, wyrok Sądu Konstytucyjnego z 5 maja 2007 r.). Istotna jest również decyzja Sądu Konstytucyjnego z 6 listopada 2009 r. – wiąże ona wpis imienia i nazwiska w paszporcie z używaniem imienia i nazwiska osoby w życiu publicznym, a także określa ważne kwestie związane z pisownią litewską i jej używaniem, ustanawia prerogatywę ustawodawcy do rozstrzygania tych kwestii.
Analizując problematykę statusu języka państwowego w kontekście procesu integracji z UE, należy zaznaczyć, że takie procesy nie miały bezpośredniego wpływu na język państwowy jako symbol państwowości i jego status na poziomie krajowym. Traktaty UE nawet nie przewidują kompetencji UE w zakresie polityki językowej na szczeblu krajowym. Wręcz przeciwnie, w art. 3 Traktatu o Unii Europejskiej, określającym cele Unii Europejskiej, stwierdza się, że „[Unia Europejska – przyp. aut.] szanuje swoją bogatą różnorodność kulturową i językową oraz zapewnia ochronę i wzbogacanie dziedzictwa kulturowego Europy”, zasada różnorodności językowej jest również zawarta w art. 22 Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej, a także w art. 21 zabrania się dyskryminacji ze względu na język. Zasada ta jest realizowana poprzez ustanowienie dość obszernej listy języków urzędowych Unii Europejskiej w art. 55 Traktatu o Unii Europejskiej i w rozporządzeniu, lista języków urzędowych jest rozszerzana wraz z przystępowaniem nowych państw członkowskich do UE. Zatem obecnie język litewski posiada również status jednego z języków urzędowych UE. Wielojęzyczność faktycznie funkcjonuje w UE – zarówno w rozporządzeniu, jak i w Traktacie o Unii Europejskiej – w art. 24 Traktatu ustanowiono prawo każdego obywatela do zwracania się do każdej instytucji UE w jednym z ustalonych języków i otrzymywania odpowiedzi w tym samym języku.
Zatem, porównując wpływ procesów integracyjnych, będących przedmiotem badań, na język państwowy jako symbol państwowości i jego status, można stwierdzić, że integracja WKL z RON z czasem wpłynęła na zmiany w używaniu ówczesnego pisemnego języka państwowego WKL (chociaż nie odzwierciedliło się to w postanowieniach Trzeciego Statutu Litewskiego z 1588 r.), natomiast w przypadku integracji Republiki Litewskiej z UE – te substancjalne zmiany nie miały żadnego wpływu na obniżenie statusu języka litewskiego jako języka państwowego. Wręcz przeciwnie – Unia Europejska poprzez swoje regulacje prawne działa, po pierwsze, pasywnie – ustanawiając zasadę poszanowania języków narodowych, i proaktywnie – oprócz już istniejącego statusu języka państwowego nadając językowi litewskiemu również status języka urzędowego UE, a tym samym podnosząc ten status na jeszcze wyższy poziom.
2.2. Herb państwowy i stolica jako symbole państwowości
Te dwie wartości konstytucyjne również można łączyć z tradycją Wielkiego Księstwa Litewskiego i, oczywiście, z tradycją Statutów (Vaičaitis, 2016, s. 107). Podobnie jak w przypadku statusu ruskiego jako języka państwowego, tak i w przypadku traktowania Pogoni jako herbu państwowego Litwy, można wnioskować, analizując normy Statutów, regulujące ważną, specyficzną dziedzinę życia publicznego, w której realizowana jest również władza państwowa – proces sądowy. Istotne w tym kontekście normy znajdują się w rozdziale IV „O sędziach i sądach” zarówno Drugiego, jak i Trzeciego Statutu. Zarówno w art. 10 rozdziału IV Drugiego Statutu Litewskiego z 1566 r., jak i w art. 12 rozdziału IV Trzeciego Statutu Litewskiego z 1588 r., przyjętego już po unii lubelskiej, zawarto identyczne postanowienie, które stanowi, że na pieczęci sądu ziemskiego (a zatem i w oficjalnych dokumentach sądowych) ma znajdować się herb państwowy WKL – Pogoń – „Także My, Pan, dajemy pod tym naszym herbem państwa, Wielkiego Księstwa Litewskiego, Pogoń, pieczęć do każdego powiatu, na której [pieczęci] jest napisane wokół herbu nazwa tego powiatu” (Trzeci Statut Litewski z 1588 r., rozdział IV, art. 12).
W Statutach znaczenie nadawane jest nie tylko Pogoni jako herbowi państwowemu Litwy, ale także Wilnu jako stolicy państwa litewskiego. I znowu, analogicznie jak w przypadku herbu czy języka państwowego, nie ma norm przeznaczonych wyłącznie do nadawania statusu stolicy miastu Wilno, jednak jego status jest kontekstowo wzmiankowany w regulacjach innych ważnych stosunków społecznych – taka regulacja występuje zarówno w Drugim, jak i Trzecim Statucie Litewskim, a należy wspomnieć, że część istotnych regulacji jest również związana z wymiarem sprawiedliwości – Wilno jest zresztą uważane za stolicę również w innym ówczesnym akcie prawnym – w preambule do Ustawy o Trybunale Litewskim z 1581 r. (Vaičaitis, 2016, s. 107). Zatem, w art. 32 rozdziału III Trzeciego Statutu Litewskiego z 1588 r., określono, gdzie obraduje Trybunał Litewski – „nigdzie indziej, tylko w naszym stołecznym mieście Wilnie”. Wilno jest nazywane miastem stołecznym również w art. 36, 38, 49 rozdziału III i art. 31 rozdziału IV Trzeciego Statutu Litewskiego. Ponadto, w art. 35 rozdziału III, który reguluje stosunek prawa magdeburskiego i Statutu, mówi się wyłącznie o mieście Wilnie, jest ono wyróżnione spośród innych miast – „tylko mieszczanie naszego miasta Wilna, żyjący według prawa miejskiego, według poprzedniego i obecnego Statutu do takiego prawa są dopuszczani”, a w art. 24 rozdziału I i w innych przewidziano, że szlachcic, który popełnił pewne ciężkie przestępstwa, ma być uwięziony na zamku górnym w Wilnie – „ma być więziony w naszym Zamku Górnym w Wilnie” (Trzeci Statut Litewski z 1588 r.). Zatem, na postanowienia Trzeciego Statutu Litewskiego z 1588 r. dotyczące symboli państwowych WKL, Unia Lubelska z 1569 r. nie miała wpływu, co prawda, nieco później, od XVIII w., w Wilnie faktycznie nie odbywały się już sejmy, a Pogoń stała się częścią flagi nie tylko WKL, ale i wspólnej Rzeczypospolitej Obojga Narodów (razem z polskim Orłem).
Współczesne państwo litewskie posiada własne symbole, które są również regulowane aktami prawnymi. Prawdą jest, że o ile jedynym heraldycznym symbolem państwa Wielkiego Księstwa Litewskiego mógła być Pogoń, o tyle obecna Konstytucja wskazuje znacznie więcej tych symboli: flagę, herb, hymn. W Konstytucji z 1992 r., podobnie jak w czasach WKL, uznaje się również status Wilna jako stolicy. Artykuł 15 Konstytucji Republiki Litewskiej stanowi, że „Kolory flagi państwowej – żółty, zielony, czerwony”, „Herb państwowy – biała Pogoń na czerwonym polu”, w artykule 16 „Tautiška giesmė” Vincasa Kudirki uznawana jest za hymn państwowy, a artykuł 17 głosi, że „Stolicą państwa litewskiego jest miasto Wilno – wielowiekowa historyczna stolica Litwy”. W kwestii dotyczącej stolicy państwa należy stwierdzić, że oprócz wspomnianego artykułu 17 Konstytucji, status Wilna jako stolicy jest uszczegółowiony w artykule 82 ust. 1 Konstytucji, gdzie stwierdza się, że „wybrany Prezydent Republiki obejmuje swoje obowiązki następnego dnia po upływie kadencji Prezydenta Republiki, po tym jak w Wilnie, w obecności przedstawicieli narodu – posłów na sejm, złoży przysięgę Narodowi <…>” (Lietuvos Respublikos Konstitucija, 1992, 82 str. 1 d.). Z tego przepisu można pośrednio wnioskować, że Konstytucja stanowi, iż zarówno sejm powinien obradować, jak i prezydent republiki powinien rezydować właśnie w Wilnie. Zatem wyjątkowy status stolicy jest obecnie zapewniony po prostu przez ustanowienie w niej najważniejszych instytucji władzy i innych urzędów, właśnie w Wilnie. Już na podstawie tych norm na poziomie konstytucyjnym można wnioskować o szczególnym znaczeniu i wartości tych symboli w litewskim systemie prawnym.
Choć na pierwszy rzut oka może się wydawać, że procesy integracji europejskiej nie powinny mieć wpływu na analizowane regulacje, ponieważ te akty prawne regulują wyłącznie narodowe, państwowe symbole, takie założenie byłoby błędne. Już w rozdziale IV Ustawy o fladze państwowej i innych flagach określone są zasady, miejsca i okazje użycia flag państw obcych, Unii Europejskiej i międzynarodowych organizacji publicznych. W kontekście pracy naukowej istotna jest analiza regulacji dotyczących użycia flagi Unii Europejskiej. Niniejsza regulacja ujrzała światło dzienne 8 lipca 2004 r., kiedy to Ustawa o fladze państwowej i innych flagach została przedstawiona w nowym brzmieniu. Ustawa przewiduje, że flaga UE jest na stałe wywieszana tylko przy budynkach instytucji UE lub przedstawicielstw dyplomatycznych, na przejściach granicznych zewnętrznej granicy UE, a przy budynkach instytucji państwowych lub samorządowych Republiki Litewskiej – tylko wtedy, gdy odwiedzają je oficjalni goście Republiki Litewskiej i przedstawiciele misji specjalnych oraz w niektórych innych przypadkach.
Zatem herb państwa (flaga, hymn) i stolica Wilno, jako symbole państwowości, nie doznały żadnego obniżenia statusu ani w Statucie Trzecim z 1588 r., przyjętym po Unii Lubelskiej w 1569 r., ani po przyjęciu aktu konstytucyjnego „W sprawie członkostwa Republiki Litewskiej w Unii Europejskiej” w 2004 r. Herb państwa de jure nie utracił swojego statusu w Statucie i we wspólnym państwie z Polską – był on nadal używany na pieczęciach instytucji WKL, a po integracji z UE herb i flaga Litwy również nie utraciły swojego statusu narodowego – po prostu w prawie zwykłym została ustanowiona dodatkowa ochrona prawna nie tylko dla symboli Litwy, ale i UE, jednak nie odbyło się to kosztem litewskich symboli narodowych. To samo dotyczy Wilna jako stolicy Litwy: związane z tym przepisy Statutu Trzeciego z 1588 r. praktycznie nie zmieniły się w porównaniu z przedunijnym Statutem Drugim z 1566 r., choć jego status de facto uległ pogorszeniu. Natomiast po przystąpieniu Litwy do UE status Wilna jako stolicy Litwy pozostał niezmieniony.
2.3. Waluta narodowa jako symbol państwowości
Symbol ten jest niewątpliwie istotny zarówno w kontekście WKL, jak i współczesnego państwa litewskiego. Ponadto, w przeciwieństwie do języka państwowego, symboli państwowych czy stolicy, w tym aspekcie można dostrzec także znacznie większe przecięcie interesu narodowego i integracyjnego: dlatego dla zrozumienia wpływu procesów integracyjnych niezwykle istotne jest nie tylko porównanie regulacji prawnych „przed i po” na poziomie krajowym, ale także analiza i ocena stosunku tej ostatniej regulacji do aktów prawnych integracyjnych.
W celu analizy wpływu procesów integracyjnych unii lubelskiej na regulacje prawne WKL w tym kontekście, należy zaznaczyć, że sam akt Unii Lubelskiej starał się regulować również walutę państwa federalnego. Art. 12 Unii Lubelskiej z 1569 r. stanowi, że zarówno na Litwie, jak i w Polsce pieniądze mają być bite uniformis et aequalis in pondere et grano et numero praeciarum (s) et inscriptione monetae – ich waga i zawartość, ilość jednostek i napis na monecie mają być zgodne, co jest również wspomniane w odpisach Drugiego Statutu Litewskiego z 1566 r. (Archiwum Komisyi Prawniczej. Tom siódmy…, 1900, s. 325). Zatem przepis ten odzwierciedla wyraźne dążenie do stworzenia wspólnej waluty. Narodowa jednostka monetarna WKL – grosz litewski – jest już wspomniana w Drugim Statucie Litewskim z 1566 r. Waluta litewska jest wspomniana w Drugim Statucie Litewskim z 1566 r.: „Z każdego kopca narożnego płaci się po 24 grosze litewskie, a z innych kopców – po dwanaście groszy” (Archiwum Komisyi Prawniczej. Tom siódmy…, 1900, s. 130), a także grosze litewskie jako opłata sądowa są wymienione w Trzecim Statucie Litewskim z 1588 r.: „sąd ma sobie za swoją pracę pobierać opłatę sądową od kopy litewskiej – po dwa grosze litewskie” (Trzeci Statut Litewski z 1588 r., rozdział 4, art. 5). Grosze są wymieniane w wielu artykułach, ale w niektórych artykułach jest również powiedziane, że są to grosze litewskie (np. Trzeci Statut Litewski z 1588 r., rozdział IV, art. 31, art. 53, rozdział VII, art. 22, rozdział IX, art. 9). Zatem waluta – grosze litewskie – są wymieniane w obu Statutach i po przyjęciu aktu Unii Lubelskiej z 1569 r. pozostają, a w swojej istocie w tym postanowieniu możemy dostrzec sprzeczność z całym procesem integracji poprzez zachowanie grosza litewskiego jako części waluty narodowej.
W procesie integracji Litwy z Unią Europejską kwestia waluty została rozwiązana inaczej niż w przypadku tworzenia Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Unia Europejska została stworzona jako organizacja zorientowana przede wszystkim na współpracę gospodarczą, a wspólny rynek wewnętrzny, z którym ściśle związana jest kwestia wspólnej waluty, jest jedną z kluczowych zasad i celów Unii Europejskiej – art. 3 ust. 4 Traktatu o Unii Europejskiej stanowi, że „Unia ustanawia unię gospodarczą i walutową, której walutą jest euro” (Traktat o Unii Europejskiej, art. 3 ust. 4). Zatem, choć euro zostało wprowadzone w Republice Litewskiej znacznie później niż Litwa stała się członkiem Unii Europejskiej, wprowadzenie euro również można uznać za naturalną kontynuację procesu integracji Litwy z Unią Europejską, a zatem za istotną kwestię w kontekście niniejszej pracy naukowej. Konstytucyjną podstawą wprowadzenia euro jest wspomniany już akt konstytucyjny „W sprawie członkostwa Republiki Litewskiej w Unii Europejskiej” – ustanawia on, że „Republika Litewska, będąc państwem członkowskim Unii Europejskiej, dzieli lub powierza Unii Europejskiej kompetencje instytucji państwowych na mocy traktatów, na których opiera się Unia Europejska <…>”, a art. 3 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (dalej – TFUE) w tym zakresie przewiduje wyłączną kompetencję UE. Ustanowienie wyłącznej kompetencji UE – gdy tylko UE może przyjmować akty prawnie wiążące – pozwala mówić nie tylko o zmniejszeniu statusu waluty jako symbolu państwowości, ale także o początku całkowitego zaniechania tego symbolu. Jednak sam ten akt nie wystarczył do wprowadzenia euro na Litwie – akt ten jedynie stworzył podstawy dla innych zmian, które były niezbędne do legalizacji euro jako środka płatniczego. Analizując ten aspekt, celowe jest odstąpienie od stosowanej w pracy metodyki i rozpoczęcie analizy zmian w regulacji prawnej nie od poziomu konstytucyjnego, lecz od oceny regulacji prawnej na poziomie zwykłym – 29 września 2005 r. Rząd przyjął Krajowy Plan Wprowadzenia Euro, w którym, między innymi, wspomniano o dokonanych zmianach w aktach prawnych związanych z wprowadzeniem euro (Uchwała Rządu Republiki Litewskiej nr 1050 z 29 września 2005 r. „Dėl Nacionalinio euro įvedimo…”). Jedną z nich była zmiana Konstytucji. Przed wprowadzeniem euro na Litwie, art. 125 Konstytucji stanowił o wyłącznym prawie Banku Litewskiego do emisji pieniądza – „Prawo emisji pieniądza posiada tylko Bank Litewski”. Norma ta została uchylona 25 kwietnia 2006 r. ustawą o zmianie art. 125 Konstytucji Republiki Litewskiej, która również stanowiła, że „status prawny przewodniczącego zarządu Banku Litewskiego oraz podstawy jego odwołania określa ustawa”. Przez te zmiany w Konstytucji, można stwierdzić, że zrzeczenie się waluty państwowej jako symbolu państwowości zostało zakończone i stworzono prawne przesłanki dla wprowadzenia euro.
Chociaż wprowadzenie euro zostało zrealizowane, choć nie za pierwszym razem, ale z sukcesem, ta zmiana Konstytucji nie uniknęła kontroli konstytucyjności – wyrokiem Sądu Konstytucyjnego Republiki Litewskiej z 24 stycznia 2014 r. uznano, że poprawki te są sprzeczne z art. 147 Konstytucji. Aspekty naruszenia procedury uchwalania aktów prawnych, z powodu których ten akt został uznany za sprzeczny z Konstytucją, są nieistotne w niniejszej pracy, jednak należy zaznaczyć, że w wyroku Sąd Konstytucyjny szczególnie podkreśla przestrzeganie zobowiązań międzynarodowych – „wspomniany konstytucyjny imperatyw pełnoprawnego uczestnictwa Republiki Litewskiej w Unii Europejskiej i pełnoprawne członkostwo w Unii Europejskiej, jako wartość konstytucyjna, implikuje również konstytucyjne zobowiązanie Republiki Litewskiej jako pełnoprawnego członka do uczestnictwa inter alia w integracji państw unii gospodarczej i walutowej, inter alia poprzez wprowadzenie wspólnej waluty tej unii – euro, powierzając wyłączną kompetencję w dziedzinie polityki pieniężnej Unii Europejskiej. Należy zauważyć, że takie konstytucyjne zobowiązanie państwa litewskiego jest jednocześnie jego zobowiązaniem wynikającym z członkostwa w Unii Europejskiej, które należy wypełnić zgodnie z konstytucyjnie ugruntowaną orientacją geopolityczną państwa litewskiego oraz konstytucyjną zasadą pacta sunt servanda”.
Rozumie się samo przez się, że tak szeroko zakrojone zmiany nieuchronnie implikowały zmiany nie tylko w regulacji konstytucyjnej, ale i zwykłej, jednak w niniejszej pracy nie będą one analizowane, ponieważ dotyczyły one innych kwestii, a nie statusu waluty jako symbolu państwowości.
Zatem, porównując zmiany statusu waluty jako symbolu państwowości podczas tworzenia Rzeczypospolitej Obojga Narodów i integracji z UE, należy zaznaczyć, że choć dążenie do stworzenia wspólnej waluty istniało w obu przypadkach, faktyczny rezultat został osiągnięty tylko w przypadku przystąpienia do UE. Takie dążenie zostało określone zarówno w akcie Unii Lubelskiej, jak i w przypadku UE, w Traktacie o Unii Europejskiej. Jednak dostrzegalna jest wyraźna różnica w podejściu: w Trzecim Statucie Litewskim, przyjętym po unii lubelskiej, nadal wspominano o groszach litewskich, co było sprzeczne z tekstem Unii – natomiast w przypadku przystąpienia do UE istniejące sprzeczności zostały rozwiązane poprzez wprowadzenie poprawek do samej Konstytucji, nawet jeśli same poprawki były sprzeczne z Konstytucją, uznano przestrzeganie zobowiązań międzynarodowych za wartość konstytucyjną.
3. Autonomia systemu prawnego w kontekście integracji
Konsekwentnie, zgodnie z koncepcją niniejszej pracy naukowej, jak już wspomniano, po analizie zmian statusu poszczególnych symboli państwowości – przed i po analizowanych w pracy procesach integracyjnych – w pracy badane są zmiany w regulacjach prawnych związane z autonomią systemu prawnego – i w historiografii uznaje się, że Statut nie tylko zachował urzędy WKL, ale także gwarantował WKL samodzielny system prawny (Lappo, 1936, s. 145). Autonomia systemu prawnego w kontekście tej pracy jest rozumiana właśnie z punktu widzenia państwowości: bada się i porównuje, w jakim stopniu za jak autonomiczne należy uważać poszczególne elementy litewskiego systemu prawnego przed wystąpieniem zarówno fundamentalnych zmian w rzeczywistości prawnej związanych z integracją Wielkiego Księstwa Litewskiego z RON, jak i z przystąpieniem Republiki Litewskiej do UE. Porównanie analizowanych w pracy procesów integracji pod kątem autonomii systemu prawnego rozpoczyna się właśnie od unii lubelskiej: analizując ten proces, wyróżnia się pewne elementy systemu prawnego, których autonomię ocenia się, a następnie poszukuje, jak autonomia analogicznych elementów systemu prawnego zmieniała się przed i po procesie integracji Republiki Litewskiej z UE.
Czytając tekst Unii Lubelskiej z 1569 r. i biorąc pod uwagę specyfikę tego traktatu jako aktu prawnego ucieleśniającego proces integracyjny, tworzenia wspólnego państwa, można w nim dostrzec wiele postanowień, którymi próbuje się regulować zazwyczaj wyłącznie autonomiczne obszary. Na przykład, art. 4 Unii Lubelskiej stanowi, że „tymi dwoma narodomi już na zawsze rządzić będzie jedna głowa, jeden pan i jeden wspólny król, który będzie wybierany wspólnymi głosami Polaków i Litwinów, a tych wyborów nie może udaremnić, zgodnie z przywilejem Aleksandra, nieobecność którejś ze stron, ponieważ ex debito należy zwołać rady Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego oraz wszystkie stany”, a w punkcie 5 ustala się, że „wybór i wyniesienie wielkiego księcia litewskiego, które wcześniej odbywało się oddzielnie na Litwie, ma się już zakończyć, aby w przyszłości nie pozostał żaden znak ani podobieństwo, które wskazywałyby na wyniesienie lub inaugurację wielkiego księcia litewskiego”, w punkcie 7 ustala się porządek koronacji władcy i odpowiednie zobowiązania – „podczas koronacji nowego króla, przysięga koronowanego króla ma być ugruntowana i od razu w jednym piśmie jednakowymi słowami na zawsze potwierdzać prawa, przywileje i wolności wszystkich poddanych obu narodów i państw tak połączonych”. Z wymienionych postanowień można wnioskować, że w Unii Lubelskiej ugruntowano dążenie do posiadania wspólnego króla – zatem można mówić o autonomii władzy publicznej lub jej ograniczaniu. Ponadto, w punkcie 9 Unii Lubelskiej ustala się zobowiązanie do zachowania „mocnych i nienaruszonych” „<…> wszystkich praw, sądów, nagród, stanów książąt i rodów szlacheckich, wyroków sądowych <…>” – punkt mówi, między innymi, o dążeniu do zachowania niezależnych systemów sądowych WKL i Polski, zatem to postanowienie unii pozwala analizować i oceniać zmiany w rzeczywistości prawnej przez pryzmat niezależności systemu sądowego. Ponadto, w punkcie 13 ustala się, że „wszystkie cła i podatki w Polsce i na Litwie <…>, Jego Królewska Mość raczył znieść, aby już ex nunc żadne cła nie były pobierane <…>” – w akcie unii ugruntowuje się dążenie do stworzenia wspólnego systemu celnego i podatkowego (akt Unii Lubelskiej, 1569). Zatem można wyróżnić co najmniej trzy zazwyczaj autonomiczne elementy systemu prawnego, które tym aktem próbuje się regulować: króla, sądy i cła.
Co prawda, takie atrybuty jak podatki i cła czy system sądowy charakteryzują również współczesne systemy prawne, o ile porównanie procesów integracji WKL w Rzeczypospolitej Obojga Narodów i integracji Republiki Litewskiej z UE pod kątem autonomii tych aspektów jest, na pierwszy rzut oka, proste, o tyle takiego instytutu jak król we współczesnym kontekście już nie ma. Pojęcie króla można rozumieć jako władzę publiczną (i jej autonomię) w szerokim znaczeniu, jednak analiza tego aspektu nie jest istotna przy porównywaniu badanych w pracy procesów integracyjnych, ponieważ ich istota i osiągnięty poziom integracji są kardynalnie różne – w jednym przypadku stworzono państwo federalne, w drugim – zintegrowano się z organizacją międzynarodową. Dlatego w niniejszej pracy ograniczamy się tylko do analizy autonomii systemu wymiaru sprawiedliwości i systemu celnego.
W dalszej części niniejszej pracy naukowej, w pewnym sensie, odchodzi się od samego tekstu unii i analizuje się nie go samego, lecz jego wpływ na inne akty prawne – w przypadku integracji WKL z Rzecząpospolitą Obojga Narodów, ponownie, analizuje się, jak zmieniała się regulacja tych elementów systemu prawnego w porównaniu z redakcją Statutu Litewskiego obowiązującą przed unią lubelską – Drugim Statutem Litewskim – z „pouinijnym” Trzecim Statutem Litewskim, a następnie analizuje się, jak zmieniała się regulacja tych elementów w nowoczesnej Litwie – przed i po tym, jak Litwa stała się członkiem UE.
3.1. Autonomia wymiaru sprawiedliwości w kontekście procesów integracyjnych
Wracając do tekstu unii, należy zauważyć, że w przeciwieństwie do regulacji statusu króla, w przypadku wymiaru sprawiedliwości unia umacnia dążenie do zachowania niezależności systemu sądowego (którego główną funkcją jest wymiar sprawiedliwości) – odpowiadając na pytanie, czy to dążenie zostało zrealizowane, należy rozpocząć od analizy postanowień Drugiego Statutu Litewskiego. W doktrynie uznaje się, że system sądowy ugruntowany w Drugim Statucie Litewskim po reformie sądowej z lat 1564–1566 składał się z trzech rodzajów sądów powiatowych – ziemskiego, grodzkiego i podkomorskiego, w akcie prawnym wspomina się również o sądzie dworskim (Vaičaitis, 2013, s. 65). System ten uległ zasadniczej zmianie w 1581 r., kiedy Stefan Batory utworzył Trybunał Główny WKL – sąd apelacyjny (wówczas – najwyższej instancji). Powstanie tego sądu spowodowało również zmiany w kolejnej redakcji Statutu – Trybunał Główny WKL został ugruntowany w Trzecim Statucie Litewskim, na przykład w jego rozdziale I, art. 24; w tej redakcji Statutu odnotowano również inne zmiany w systemie sądowym WKL – zanikły sądy dworskie, wspomina się o sądach komisarzy (w doktrynie nazywanych również sądami komisarskimi) (np. TLS rozdział IV, art. 7). W doktrynie prawa zmiany Statutu związane z umocowaniem Trybunału Głównego WKL, ucieleśniające formowanie się względnie niezależnej władzy sądowniczej, są uważane za szczególnie ważne (Vaičaitis, 2014, s. 72). O znaczeniu umocowania Trybunału Głównego WKL przy uchwalaniu Trzeciego Statutu Litewskiego można wnioskować również z kontekstu historycznego – ta redakcja Statutu została przedstawiona Zygmuntowi Wazie w Krakowie wraz z postanowieniami Trybunału Głównego WKL jako pewien symbol autonomii WKL od Królestwa Polskiego (Kiaulpienė et al, 2013, s. 249). Zatem, patrząc na to, jak po unii lubelskiej zmieniała się regulacja związana z wymiarem sprawiedliwości w Statutach, należy wyciągnąć wniosek, że dążenie do zachowania sądów „mocnych i nienaruszonych”, określone w Unii Lubelskiej, zostało osiągnięte. Reformę na taką skalę, jak umocowanie Trybunału Głównego WKL w Trzecim Statucie Litewskim, należy ocenić właśnie jako dalszy rozwój autonomicznego systemu sądowego, o którym trudno byłoby mówić, gdyby autonomia tego systemu była ograniczona w stosunku do państwa federalnego.
W przypadku drugiego, badanego w pracy procesu integracyjnego – integracji Litwy z UE – autonomia wymiaru sprawiedliwości w UE musi być oceniana nieco z innej perspektywy niż przy analizie procesów zmian rzeczywistości prawnej związanych z unią lubelską. W tym kontekście należy zauważyć, że aby ujawnić wpływ integracji Litwy z UE na autonomię wymiaru sprawiedliwości, analiza wpływu na instytucjonalny system sądowy jest nieistotna – litewski system prawny nie doświadczył żadnych reform instytucjonalnych sądów związanych z członkostwem w UE. Nie oznacza to jednak w żaden sposób, że jest to jedyny możliwy sposób wpływu na autonomię wymiaru sprawiedliwości lub że ten proces integracyjny nie wywarł żadnego wpływu. O wpływie tego ostatniego procesu integracyjnego na autonomię wymiaru sprawiedliwości pozwala mówić już samo postanowienie badanego w pracy aktu konstytucyjnego o członkostwie w UE: „Normy prawa Unii Europejskiej stanowią integralną część systemu prawnego Republiki Litewskiej. Jeżeli wynika to z traktatów, na których opiera się Unia Europejska, normy prawa Unii Europejskiej są stosowane bezpośrednio, a w przypadku kolizji norm prawnych mają pierwszeństwo przed ustawami i innymi aktami prawnymi Republiki Litewskiej.” To postanowienie zobowiązywało sądy litewskie do stosowania w wymiarze sprawiedliwości nie tylko prawa krajowego, ale także prawa materialnego UE. Aby stworzyć warunki do wdrożenia tego postanowienia konstytucyjnego, nieuniknione były również inne, zwykłe zmiany w aktach prawnych związanych z wymiarem sprawiedliwości. Na przykład, ustawą z 8 kwietnia 2003 r. zmieniono Ustawę o sądach, Ustawę o postępowaniu w sprawach administracyjnych, Kodeks Cywilny i Kodeks Karny (Ustawy o sądach Republiki Litewskiej, Administracyjnych…, 2003-09-16). Te zmiany miały na celu, jak wskazano w uzasadnieniu, ugruntowanie wielu postanowień świadczących o wpływie integracji z UE na autonomię wymiaru sprawiedliwości, takich jak: ustalenie obowiązku Sądu Najwyższego Litwy i Najwyższego Sądu Administracyjnego Litwy do analizowania i uogólniania praktyki sądów powszechnych i administracyjnych w zakresie stosowania norm prawa UE, kierując się wykładniami instytucji sądowych UE, oraz do przedstawiania rekomendacji dotyczących współpracy sądów litewskich i instytucji sądowych UE w celu zapewnienia jednolitej wykładni i stosowania aktów prawnych UE w Republice Litewskiej (Ustawy o sądach Republiki Litewskiej, Administracyjnych…, 2003-01-21). Inne zmiany dotyczą wdrożenia postanowień art. 234 obowiązującego wówczas Traktatu o Wspólnocie Europejskiej (odpowiadającego art. 267 TFUE), które ustanawiają jurysdykcję Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej w zakresie wydawania orzeczeń prejudycjalnych (decyzji wstępnych) w sprawie wykładni norm prawa UE: ustanawia się prawo (lub, w niektórych przypadkach, obowiązek) do zwracania się o wydanie orzeczenia prejudycjalnego, uregulowano kwestie wstrzymania lub odroczenia postępowania związane z tą procedurą (Traktat WE, art. 234).
Porównując wpływ obu analizowanych w pracy procesów integracyjnych na autonomię wymiaru sprawiedliwości, należy zaznaczyć, że w przypadku integracji z RON wdrożono postanowienia unii lubelskiej dotyczące niezależnych sądów, zatem proces ten nie miał wpływu, natomiast w przypadku integracji Republiki Litewskiej z UE autonomia uległa zmniejszeniu – wpływ objawił się poprzez zmiany w niektórych normach proceduralnych, niezbędne do właściwego i rzeczywistego stosowania materialnego prawa UE.
3.2. Autonomia systemu celnego w kontekście procesów integracyjnych
Jak już wspomniano, w tekście Unii Lubelskiej ugruntowano dążenie do stworzenia wspólnego systemu celnego i podatkowego. Podobnie jak w przypadku realizacji zmian związanych z autonomią innych elementów systemu prawnego, w celu realizacji tego dążenia dokonano korekt Statutów. Na przykład, rozdział III Statutu z 1588 r. został uzupełniony odpowiednimi postanowieniami: w art. 29 stwierdza się, że stare zamki i mosty będą naprawiane, a nowe budowane „z nowo wprowadzonych opłat celnych, co będzie oddzielnie zapewnione konstytucją sejmową, jak opisano w Konstytucji Sejmu Unii Lubelskiej dla ziem wołyńskiej, podlaskiej i kijowskiej”. Ponadto, rozdział został uzupełniony o art. 51, który zakazuje monopolu – ustanawiania podatków i ceł „bez zgody wszystkich stanów na sejmie powszechnym”: „Rzeczpospolita” jest wymieniana już w samym tytule artykułu, a w tekście artykułu stwierdza się, że „monopolu tych spraw, które z naszych państw, tak Polski, jak i Litwy, wynikają, ustanawiać nie mamy” (Trzeci Statut Litewski z 1588 r., rozdz. 3, art. 51). Postanowienia te pozwalają stwierdzić, że dążenie do stworzenia wspólnych ceł, określone w Unii Lubelskiej, zostało osiągnięte i ugruntowane w regulacjach prawnych – co prowadzi do wniosku, że autonomia tego elementu systemu prawnego zmniejszyła się, a nawet została zanegowana – żadnych ceł nie można było ustanawiać bez wspólnej zgody sejmu.
W odniesieniu do tego aspektu w kontekście integracji Litwy z UE, przede wszystkim należy zauważyć, że unia celna jest jedną z podstawowych idei UE, podstawą umożliwiającą skuteczne wdrożenie swobodnego przepływu towarów. Jest to również ustanowione w podstawowych aktach prawnych UE: na przykład, w art. 23 Traktatu o Wspólnocie Europejskiej (dalej – WE), obowiązującego w momencie przystąpienia Litwy do UE (odpowiadającego art. 28 TFUE), stwierdzono, że „Wspólnota opiera się na unii celnej obejmującej cały handel towarami, w ramach której między państwami członkowskimi zakazane są cła importowe i eksportowe oraz wszelkie opłaty o skutku równoważnym, a w stosunkach z państwami trzecimi ustanawia się wspólną taryfę celną”, a także w rozporządzeniu Rady (EWG) nr 2913/92, ustanawiającym Wspólnotowy Kodeks Celny, w preambule stwierdza się, że „Wspólnota opiera się na unii celnej” (Traktat WE, art. 23 ust. 1), Rozporządzenie Rady (EWG) nr 2913/92). Wraz z przystąpieniem Litwy do UE, te kluczowe postanowienia musiały zostać wdrożone również w krajowych regulacjach prawnych – a w przypadku ceł można to również wyprowadzić z zobowiązań ustanowionych w akcie konstytucyjnym „W sprawie członkostwa Republiki Litewskiej w Unii Europejskiej” z 2004 r. W 2004 r. dokonano wielu zmian w prawie zwykłym związanych z członkostwem w UE, jedną z najbardziej fundamentalnych z nich jest przyjęta 27 kwietnia 2004 r. Ustawa o cłach Republiki Litewskiej, która zmieniła obowiązujący wówczas Kodeks Celny i inne akty prawne, zaczęto bezpośrednio stosować Wspólnotowy Kodeks Celny, a pierwszeństwo prawa UE jest również ustanowione w art. 108 samej ustawy (Ustawa o cłach Republiki Litewskiej, 2004). Litewska Służba Celna stała się członkiem unii celnej, bezpośrednio stosując wspólne akty prawne dotyczące ceł, zaczęła realizować wspólną politykę celną (Poviliauskienė, 2006, s. 6). Zatem po przystąpieniu do unii celnej handel Litwy z państwami członkowskimi UE stał się handlem wewnętrznym. Te zmiany regulacyjne należy bez wątpienia ocenić jako zmniejszenie autonomii badanego elementu systemu prawnego.
Zatem, porównując integrację WKL z RON i integrację Republiki Litewskiej z UE z punktu widzenia możliwości autonomicznego ustanawiania ceł, można dostrzec podobieństwa: w obu przypadkach autonomia została utracona. W jednym przypadku stało się to prerogatywą wspólnego sejmu, w drugim – instytucji UE.
Wnioski
1. Procesy integracyjne – przystąpienie do międzynarodowych struktur lub tworzenie państwa federalnego – niewątpliwie wpływają na regulacje prawne państwa – konstytucyjne i zwykłe. Takie zmiany dotykają wielu obszarów, jednak dla zrozumienia problematyki państwowości w kontekście procesów integracyjnych najistotniejsza i najbardziej aktualna jest analiza właśnie aspektów konstytucyjnych, określających istotę państwowości. Takimi aspektami są symbole państwowości: język państwowy, herb i stolica, waluta państwowa oraz autonomia niektórych elementów systemu prawnego.
2. Integracja Republiki Litewskiej z Unią Europejską nie jest jedynym procesem integracyjnym, w którym historycznie brało udział państwo litewskie. Istotne jest również uwzględnienie unii lubelskiej z 1569 r. oraz integracji Litwy z Rzecząpospolitą Obojga Narodów – umożliwia to „konstytucjonalizacja” Statutów Litewskich w preambule obecnej Konstytucji, a porównanie tych procesów jest pomocne w rozwiązywaniu współczesnych wyzwań regulacji prawnej. Nauce prawa konstytucyjnego zaleca się, aby w badaniu problematyki państwowości w kontekście procesów integracyjnych rozwijać również badania historyczne, na przykład analizować również historyczne doświadczenia integracji WKL z Rzecząpospolitą Obojga Narodów.
3. Wpływ procesów integracyjnych na status symboli państwowości niekoniecznie przejawia się zmniejszeniem ich statusu: status prawny litewskiego języka państwowego nie zmniejszył się ani po unii lubelskiej z 1569 r., ani podczas integracji z UE, a po przystąpieniu Litwy do UE język litewski zyskał nawet szerszy status niż język państwowy. Wymienione procesy integracyjne nie miały również wpływu na status prawny stolicy czy herbu państwowego. Prawda, waluta narodowa jako symbol państwowości nie była odporna na procesy integracji z UE.
4. Oceniając wpływ badanych w pracy procesów integracyjnych na autonomię systemu prawnego, należy rozważyć ich wpływ na poszczególne, zazwyczaj autonomiczne elementy systemu prawnego, takie jak autonomia wymiaru sprawiedliwości czy systemu celnego. O ile wymiar sprawiedliwości w przypadku integracji WKL z RON zachował autonomię, o tyle w przypadku integracji z UE jego autonomia zmniejszyła się, a autonomia systemu celnego została utracona w obu przypadkach.
Lista źródeł
Akty normatywne:
1. 1992 m. spalio 12 d. Tarybos reglamentas (EEB) Nr. 2913/92 nustatantis Bendrijos muitinės kodeksą, OL L 302 , 19/10/1992 p. 0001 - 0050
2. Consolidated Version of the Treaty Establishing the European Community, OJ C
3. Čekijos Respublikos, Estijos, Kipro, Latvijos, Lietuvos, Vengrijos, Maltos, Lenkijos, Slovėnijos ir Slovakijos stojimo sutartis (2003), OL L 236, 23.9.2003.
4. Europos Sąjungos pagrindinių teisių chartija (2016), OL C 202, 7.6.2016
5. Europos Sąjungos sutarties suvestinė redakcija (2016), OJ:C:2016:202
6. Europos Sutartis, steigianti asociaciją tarp Europos Bendrijų bei jų Šalių Narių, iš vienos pusės, ir Lietuvos Respublikos, iš kitos pusės. Valstybės žinios, 1998, 11-266.
7. Lietuvos Respublikos Konstitucijos papildymo Konstituciniu aktu „Dėl Lietuvos Respublikos narystės Europos Sąjungoje“ ir Lietuvos Respublikos Konstitucijos 150 straipsnio papildymo įstatymas, (2004), 111-4123.
8. Lietuvos Respublikos muitinės įstatymas, 2004-04-27, IX-2183.
9. Lietuvos Respublikos teismų įstatymo, Administracinių bylų teisenos įstatymo, Civilinio proceso kodekso, Baudžiamojo proceso kodekso pakeitimo ir papildymo įstatymas, 2003-04-08, IX-1490.
10. Lietuvos Respublikos valstybinės kalbos įstatymas. Valstybės žinios, 1995, 15-344.
11. Lietuvos Respublikos Vyriausybės 2005 m. rugsėjo 29 d. nutarimas Nr. 1050 Dėl Nacionalinio euro įvedimo plano bei Lietuvos visuomenės informavimo apie euro įvedimą ir komunikacijos strategijos patvirtinimo. Valstybės žinios, 2005-10-01, 117-4235.
12. Povilauskienė D. Teisė ir muitinės veikla. Vilnius: MRU Leidybos centras, 2006. P. 6.
13. Sutartis dėl Europos Sąjungos veikimo (2016) OJ C 202, 7.6.2016
14. Teismų įstatymo, Administracinių bylų teisenos įstatymo, Civilinio proceso kodekso, Baudžiamojo proceso kodekso pakeitimo ir papildymo įstatymo projekto aiškinamasis raštas, 2003-01-21, IXP-2241
Literatura specjalistyczna:
15. Archiwum Komisyi Prawnej. Tom siódmy. (1900) Statuty Liteswkie drugiej redakcji (1566).
16. Kiaulpienė, J.; Lukšaitė, I. Lietuvos istorija. V tomas. Vilnius: Lietuvos istorijos institutas, 2013, p. 249.
17. Lappo, J. 1588 m. Lietuvos Statutas. I tomas. Kaunas, 1936, t. 1, d. 2, p. 145.
18. Patkauskaitė, J. (1995) Socialinė K. R. Poperio teorija. Problemos, 48, 67-76.
19. Peciukonienė, I., Žilinskas, J. (2003) Lietuvos teisės derinimas rengiantis narystei Europos Sąjungoje bei į ją įstojus. Jurisprudencija, 44(36), 51-58.
20. Povilauskienė D. Teisė ir muitinės veikla. Vilnius: MRU Leidybos centras, 2006. P. 6.
21. Ragauskienė, R. (2013) Kalbinė padėtis Lietuvos Didžiojoje Kunigaikštystėje (iki XVI a. vid.): interpretacijos istoriografijoje. Lituanistica, 59, 3(93), 138-157.
23. Vaičaitis, V. A. (2013) Lietuvos statutai kaip Lietuvos konstitucionalizmo šaltinis. Teisė, 89, 55-68.
24. Vaičaitis, V. A. (2014) Lietuvos statutų priėmimo priežastys, jų santykis su Liublino unija ir LDK parlamentarizmo bruožai. Teisė, 93, 67-81.
25. Vaičaitis, V. A. (2016). Lietuvos konstitucionalizmo istorija. Monografija. Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla.
26. Vainiūtė, M. (2010) Lietuvių kalbos kaip valstybinės konstitucinis statusas: pagrindiniai aspektai. Jurisprudencija, 4(122), 25-41.
27. Vainiūtė, M. (2012) Konstitucijos preambulė – raktas konstitucinio reguliavimo sistemai suprasti. Jurisprudencija, 19(3), 907-921.
Uchwały Sądu Konstytucyjnego Republiki Litewskiej:
28. Lietuvos Respublikos Konstitucinio Teismo 1995 m. sausio 24 d. išvada. Valstybės žinios, 9-199.
29. Lietuvos Respublikos Konstitucinio Teismo 1999 m. spalio 21 d. nutarimas. Valstybės žinios,
30. Lietuvos Respublikos Konstitucinio Teismo 2003 m. gruodžio 30 d. nutarimas, Valstybės žinios, 124-5643.
31. Lietuvos Respublikos Konstitucinio Teismo 2004 m. gruodžio 13 d. nutarimas. Valstybės žinios, 181-6708.
32. Lietuvos Respublikos Konstitucinio Teismo 2007 m. gegužės 5 d. nutarimas, Valstybės žinios, 52-2025.
33. Lietuvos Respublikos Konstitucinio Teismo 2009 m. lapkričio 6 d. sprendimas, Valstybės žinios, 134- 5859.
34. Lietuvos Respublikos Konstitucinio Teismo 2014 m. sausio 24 d. nutarimas
Dokumenty elektroniczne:
35. Trečiasis Lietuvos Statutas [interaktyvus]. Prieiga per internetą: < https://www.3statutas.lt> [žiūrėta: 2022 m. gruodžio 15 d.]
36. Liublino unija 1569 m. liepos 1 d., (2018) [interaktyvus]. Prieiga per internetą: http://agad.gov.pl/wp-content/uploads/2018/07/unia-2CLT.pdf [žiūrėta 2023 m. kovo 2 d.]
Streszczenie
Obserwując współczesne procesy globalizacji i wiążąc integrację Litwy przede wszystkim z integracją z Unią Europejską, często zapominamy o podobnych procesach, które miały miejsce w XVII wieku, gdy Wielkie Księstwo Litewskie i Królestwo Polskie utworzyły wspólną federacyjną monarchię arystokratyczną. Patrząc wstecz i dostrzegając pewne prawidłowości, możemy analizować zdobyte wówczas doświadczenia i zastosować je do oceny bieżących, niedawnych i wciąż trwających procesów integracji Litwy z Unią Europejską. Jest to dla nas cenne doświadczenie w przewidywaniu potencjalnych wyzwań.
W niniejszej pracy naukowej analizowane są procesy integracyjne i różnice między integracją Wielkiego Księstwa Litewskiego z Rzecząpospolitą Obojga Narodów w kontekście Unii Lubelskiej z 1569 roku a integracją Republiki Litewskiej po przystąpieniu do Unii Europejskiej. Temat ten jest przedstawiony przez pryzmat aspektów konstytucyjnych, badając ogólne zmiany integracyjne, ich wpływ na symbole państwowości – takie jak waluta, herb, flaga, stolica, status języka, a także omawiając aspekty autonomii w zakresie wymiaru sprawiedliwości i regulacji celnych. Integracja sama w sobie niekoniecznie oznacza umniejszenie znaczenia symboli narodowych, co doskonale odzwierciedla analizowany w pracy status języka. Jednakże, jak pokazują zmiany walutowe, nieuchronnie zachodzą również procesy odwrotne.