Milda Kruopienė Działalność filantropijna w Wilnie na początku XX wieku: album fotografii Wileńskiego Towarzystwa Opieki nad Dziećmi Streszczenie. Artykuł analizuje, w jaki sposób album fotografii (1906 r.) Wileńskiego Towarzystwa Opieki nad Dziećmi (1901–1940 r.) odzwierciedla praktyki opieki nad dziećmi stosowane przez organizacje charytatywne na początku XX w. w Wilnie. To źródło o charakterze reprezentacyjnym ukazuje dążenie towarzystwa do prowadzenia działalności filantropijnej poprzez udzielanie umiejętności niezbędnych do zawodu oraz wszechstronny rozwój ciała, duszy i umysłu. Album fotografii, przedstawiających celowo zaaranżowane mizansceny, ukazuje również, jaki wizerunek organizacji starali się kształtować jej członkowie. Słowa kluczowe: dobroczynność, Wileńskie Towarzystwo Opieki nad Dziećmi, album fotografii. W trakcie badania działalności Wileńskiego Towarzystwa Opieki nad Dziećmi (ros. Виленское общество попечения о детях, lit. Vilniaus vaikų globos draugija, 1901–1940 r.) w Oddziale Druków Rzadkich Biblioteki Litewskiej Akademii Nauk im. Wróblewskich odnaleziono album fotografii jednego z oddziałów Wileńskiego Towarzystwa Opieki nad Dziećmi [fn: Przytułek Wileńskiego Towarzystwa opieki nad dziećmi 1906, Lietuvos mokslų akademijos Vrublevskių biblioteka, Retų spaudinių skyrius (dalej – LMA VB RSS), A-571.]. To źródło z 1906 r. ukazuje działalność towarzystwa z początku XX w. oraz praktyki opieki nad dziećmi typowe dla ówczesnych organizacji filantropijnych. Z dedykacji na stronie tytułowej wiadomo, że album został przygotowany jako dar dla hrabiny Klementyny Tyszkiewiczowej, która od 1903 r. zobowiązała się przeznaczać co roku 1000 rubli dla Wileńskiego Towarzystwa Opieki nad Dziećmi, a dodatkowo przeznaczyła jeszcze 10 tys. rubli na budowę budynku dziennego przytułku z warsztatami rzemieślniczymi [fn: A. Bimbirytė-Mackevičienė, 2013, s. 46.]. Zatem album fotografii należy traktować jako źródło o charakterze reprezentacyjnym, w którym uwieczniono nie codzienną działalność organizacji, lecz jej „idealny” obraz. W historiografii litewskiej istnieje więcej fotografii o podobnym charakterze. Najbardziej znane są prace fotografów Jana Bułhaka i Aleksandry Jurašaitytė. J. Bułhak w 1916 r. dokumentował kuchnie ludowe w Wilnie i odwiedzające je dzieci [fn: Litewskie Muzeum Narodowe (dalej – LNM), EMik 1904/12, EMik 1904/13, EMik 1904/16, EMik 1904/10, EMik 1904/11, EMik 1904/9, EMik 1904/20, EMik 1904/8, EMik 1904/19, EMik 1904/7, EMik 1904/6 i in.], a A. Jurašaitytė w 1917 r. uwieczniła działalność Litewskiego Towarzystwa Pomocy Ofiarom Wojny [fn: LNM, ATV 19317, ATV 6744, ATV 15391, ATV 6742, ATV 15385, GRD 116372/18, ATV 15377, ATV 15358, ATV 15361, ATV 15363 i in.]. Prace tych fotografów odzwierciedlają nieco późniejszy okres, czasy I wojny światowej, natomiast album Wileńskiego Towarzystwa Opieki nad Dziećmi dostarcza wiedzy o opiece nad dziećmi na początku XX w., kiedy czynniki wywołane wojną nie wpływały jeszcze na działalność dobroczynną. Celem niniejszego artykułu jest zbadanie, w jaki sposób album fotografii Wileńskiego Towarzystwa Opieki nad Dziećmi odzwierciedla praktyki opieki nad dziećmi stosowane przez organizacje charytatywne na początku XX w. w Wilnie. Zostanie podjęta próba określenia, jakie metody wychowania dzieci stosowało Wileńskie Towarzystwo Opieki nad Dziećmi i jakie istotne problemy społeczne, wynikające z ubóstwa dzieci z najbiedniejszych rodzin, starało się rozwiązać. Biorąc pod uwagę reprezentacyjny charakter analizowanego albumu, zbadane zostanie, jakie aspekty Towarzystwo wykorzystywało w celu kreowania wizerunku udanej działalności. Przedmiotem niniejszego artykułu są praktyki filantropijnej opieki nad dziećmi z początku XX w., ujawniające się w albumie fotografii Wileńskiego Towarzystwa Opieki nad Dziećmi. Analizowany album fotografii datowany jest na 1906 r., jednak chronologiczne ramy badania zostały rozszerzone i obejmują lata 1901–1914. W 1901 r. zatwierdzono statut Wileńskiego Towarzystwa Opieki nad Dziećmi, a do 1914 r. możemy obserwować dość spójny okres działalności towarzystwa. Po wybuchu I wojny światowej kierunki działalności Wileńskiego Towarzystwa Opieki nad Dziećmi uległy znaczącej zmianie i zostały zorientowane na pomoc ofiarom wojny [fn: Протокол заседания Правления Виленского общества попечения о детях 29 Июля 1914 года, in: Lietuvos centrinis valstybės archyvas (dalej – LCVA), f. 355, ap. 2, b. 653, l. 55.]. Pole badań naukowych dotyczących Wileńskiego Towarzystwa Opieki nad Dziećmi nie jest jeszcze w pełni zapełnione, ponieważ historycy badający to towarzystwo [fn: M. E. Brensztejn, 1914, s. 134–163; A. Siedlaczek, 1998; S. Walasek, 2008; H. Ilgiewicz, 2015, s. 37–41; R. Jurkowski, 2016, s. 29–44; R. Jurkowski, 2016, s. 11–28; Z. Medišauskienė, 2018, s. 188–196; A. Griffante, 2019.] w swoich pracach głównie omawiają działalność towarzystwa, jego strukturę, sposoby finansowania, zakładanie oddziałów itp. Dlatego większość dotychczasowych badań ma charakter empiryczny, a brakuje analitycznych badań Wileńskiego Towarzystwa Opieki nad Dziećmi. Odrębnie można wyróżnić wspólną pracę Anety Bołdyrew i Olgi Mastianicy [fn: A. Bołdyrew, O. Mastianica, 2022, s. 31–59.], w której autorki przedstawiają niezwykle szczegółowy opis działalności towarzystwa, zestawiając go z omówieniem działalności Litewskiego Towarzystwa Opieki nad Ubogimi Dziećmi w Wilnie oraz Żydowskiego Towarzystwa Opieki nad Dziećmi w Wilnie. W ogólny przeglądzie zjawiska opieki nad dziećmi na przełomie XIX i XX w. pomagają kontekstowe badania analizujące tworzenie się i działalność państwowych i prywatnych organizacji charytatywnych [fn: V. Šadauskas, 2020; Н. C. Моторова, 2015, s. 20–24; A. Bołdyrew, 2016, s. 103–119.]. Wiele wartościowego materiału na temat praktyk opieki nad dziećmi w Polsce dostarcza monografia, której autorką jest A. Bołdyrew „Społeczeństwo Królestwa Polskiego wobec patologii społecznych w latach 1864–1914” [fn: A. Bołdyrew, 2016.]. Założyciele Wileńskiego Towarzystwa Opieki nad Dziećmi utrzymywali bliskie kontakty z organizacjami polskimi, dlatego dane zebrane przez A. Bołdyrew pozwalają umieścić działalność towarzystwa w kontekście i lepiej zrozumieć specyfikę regionu. Jednakże ogólnie istnieje potrzeba szerszych badań, które objęłyby wszystkie organizacje zajmujące się opieką nad dziećmi działające w Wilnie na początku XX w. Aby lepiej zrozumieć gatunek źródła (reprezentacyjny album fotografii), wykorzystano badania historii fotografii litewskiej, które analizują działalność fotografów i atelier fotograficznych z badanego okresu, ujawniając dostępność usług fotograficznych, kontekst społeczny, kulturowy i polityczny [fn: V. Juodakis, 1996; M. Matulytė, A. Narušytė, 2016; i inni.]. Należy tu osobno wspomnieć o szczegółowych badaniach starej fotografii autorstwa Dainiusa Junevičiusa [fn: D. Junevičius, 2018; D. Junevičius, 2019; D. Junevičius, 2021; i inni.]. Znaczącą pracę badawczą w zakresie historii fotografii litewskiej wykonało również Litewskie Muzeum Narodowe, wydając albumy starej fotografii wraz z towarzyszącymi badaniami historycznymi [fn: D. Keršytė, 2005; M. Matulytė, 2000; Ž. Būčys, D. Keršytė, 2021; D. Streikuvienė, V. Kuraitė, 2016; S. Žvirgždas, 2022; M. Matulytė, 2001; i inni.]. Osobno należy wspomnieć o licznych pracach Jūratė Gudaitė [fn: J. Gudaitė, 2007; J. Gudaitė, 2012; J. Gudaitė, 2016; J. Gudaitė, 2021; i inni.]. Analizując inicjatywy charytatywne z początku XX w., jednym z możliwych punktów wyjścia staje się dominujące w XIX w. w Europie przekonanie, że ubóstwo jest bezpośrednio związane z przestępczością i że pomoc udzielana ubogim jednocześnie gwarantuje większą stabilność społeczną [fn: B. Geremek, 1997, s. 249.]. Wychowanie i socjalizacja dzieci z najbiedniejszych warstw społecznych stanowiły jeden z głównych problemów społecznych, szeroko omawiany w prasie [fn: A. Bołdyrew, 2016, s. 260.]. Natomiast pomoc w zdobywaniu kwalifikacji zawodowych i wspieranie dzieci w odnalezieniu się w modernizującym się społeczeństwie były uważane za jedną z najważniejszych form opieki społecznej [fn: O. Mastianica, 2016, s. 48–69.]. W drugiej połowie XIX w. zwiększona liczba zaniedbanych i porzuconych dzieci zmuszała instytucje państwowe i organizacje charytatywne do zintensyfikowania wysiłków na rzecz opieki nad dziećmi [fn: A. Bołdyrew, 2016, s. 1.]. Wilno, będące częścią Imperium Rosyjskiego, również charakteryzowało się dużym zapotrzebowaniem na pomoc społeczną, a ponieważ nie istniał dobrze funkcjonujący państwowy system opieki społecznej, środki finansowe na ten cel mogła przeznaczyć jedynie stosunkowo niewielka grupa zamożniejszych mieszczan [fn: S. Walasek, 2008, s. 14.], którzy czuli moralną odpowiedzialność wobec społeczeństwa. W jej skład wchodziła zarówno szlachta, wśród której w pierwszej połowie XIX w. utrwaliło się przekonanie, że działalność charytatywna jest swego rodzaju społecznym obowiązkiem tej warstwy [fn: M. Korybut-Marciniak, 2011.], jak i nowy elitarny krąg miejski, który wyłonił się na początku XX w. i którego status społeczny nie był dziedziczony, lecz tworzony poprzez służbę państwową lub gromadzenie kapitału ekonomicznego. Często nie będąc pochodzenia szlacheckiego, ta nowa grupa społeczna dążyła do szlacheckiego stylu życia, co było nierozerwalnie związane z aktywnym zaangażowaniem w życie społeczne [fn: A. Ambrulevičiūtė, T. Voronič, D. Žiemelis, 2019, s. 33–34.]. Na początku XX w. na zmiany w mieście duży wpływ miał znacznie zwiększony odsetek niewykwalifikowanych pracowników w Wilnie, żyjących w warunkach niestabilności ekonomicznej i społecznej. Właśnie dzieci dorastające w takich rodzinach, borykających się z trudnościami, stały się przedmiotem zainteresowania różnych organizacji charytatywnych. Globalne zmiany w modernizującym się społeczeństwie wymusiły również zmianę praktyk opieki nad dziećmi, dlatego na przełomie XIX i XX w. w Wilnie zaczęły powstawać stowarzyszenia, których działalność była zorientowana na opiekę nad dziećmi w ciągu dnia, podczas gdy ich rodzice pracowali, lub które, biorąc pod uwagę zmienione spojrzenie na korzyści z przebywania na łonie natury, organizowały letnie obozy na obszarach wiejskich i w uzdrowiskach. Taką nowoczesną działalność prowadziło również Wileńskie Towarzystwo Opieki nad Dziećmi. W 1901 r., kiedy zatwierdzono statut towarzystwa, w mieście działała już grupa organizacji charytatywnych, których działalność obejmowała opiekę nad dziećmi. Do ważniejszych należy wymienić: „Wspierająca kopiejka” (ros. „Доброхотная копейка”), Wileńskie Towarzystwo Dobroczynności, Dom Opieki Dzieciątka Jezus, żydowski przytułek dla dzieci „Wileńska Talmud-Tora” (ros. „Виленская Талмуд-Тора”), przytułek dla dzieci więźniów (ros. Убежище для детей арестантов) i inne. Dziedzina dobroczynności charakteryzowała się dużą aktywnością, dlatego obok organizacji pomocy dzieciom założonych w XIX w. aktywnie powstawały nowe towarzystwa. Głównym celem wszystkich tych towarzystw charytatywnych było zmniejszenie ubóstwa, co osiągano poprzez udzielanie pomocy materialnej i umożliwianie podopiecznym zdobycia kwalifikacji zawodowych. Nie mniej ważnym zadaniem było fizyczne i moralne wychowanie dzieci, którego zasady dyktowały różne szkoły filozoficzne i pedagogiczne z przełomu XIX i XX w. Te cele włączył w swoją działalność jeden z oddziałów Wileńskiego Towarzystwa Opieki nad Dziećmi [fn: W Wileńskim Towarzystwie Opieki nad Dziećmi działały następujące główne oddziały: dzienny przytułek z warsztatami rzemieślniczymi dla chłopców, oddział letnich zabaw, patronat rzemieślniczy, oddział obozów letnich, oddział bezpłatnych obiadów.] – dzienny przytułek z warsztatami rzemieślniczymi dla chłopców. Terminem „dzienny przytułek” na początku XX w. określano również placówki wychowania przedszkolnego (przedszkola) [fn: O. Mastianica-Stankevič, 2023, s. 140.], jednak w niniejszym artykule termin ten [fn: W analizowanych źródłach po polsku „przytułek”, po rosyjsku „убежище”.] używany jest w innym znaczeniu i określa instytucję, w której wychowanie dzieci starszych (w wieku szkolnym) odbywa się w ciągu dnia. Fotografia jako Źródło Historyczne Badacze historii podkreślają, że fotografie są źródłem pierwotnym, dlatego muszą być do nich stosowane takie same metody krytyki, jakie stosuje się do dokumentów pisanych. I chociaż w XIX w. fotografie były cenione jako obiektywne źródło danych o świecie [fn: J. Januarius, 2008, s. 296.], w XX w. przyjęto stanowisko, że w przypadku wykorzystywania fotografii do badań historycznych najważniejszy jest jej kontekst, kanały rozpowszechniania i przyczyny powstania [fn: J. Jäger, 2018, s. 43.]. Ponadto podkreśla się, że spontaniczny, niezainicjowany przez fotografa i kompozycyjnie niezaplanowany kadr ujawnia więcej niż pozowane portrety czy zdjęcia grupowe, jednak i z tymi ostatnimi można się „rozmówić” [fn: P. Pastor, 2017, s. 53.]. Osobowość fotografa i jego motywy są w historiografii wyróżniane jako jeden z głównych czynników pomagających w trafniejszej ocenie kontekstu analizowanej fotografii [fn: J. Januarius, 2008, s. 302.]. Zwraca się uwagę, że fotografowie częściej używali jednej lub drugiej techniki fotograficznej z powodu tego, że pewne kompozycje lub obrazy w różnych okresach historycznych były bardziej cenione przez zleceniodawców z przyczyn estetycznych, komercyjnych lub politycznych [fn: M. Hill, V. Pollock, 1994, s. 11.]. Analizując fotografie, ważne jest, aby zadawać pytania: co fotograf umieszcza w kadrze, a co ważniejsze, co do kadru nie wchodzi? Czy fotograf wykonuje zdjęcie z własnej inicjatywy, czy na zlecenie? Gdzie stoi sam fotograf? Kim są ludzie, których widzimy na fotografii? Co robią? Jak są ubrani? Jaki jest ich związek z obiektywem (= fotografem) [fn: J. Januarius, 2008, s. 302.]? Te pytania są szczególnie istotne przy analizie albumu fotografii Wileńskiego Towarzystwa Opieki nad Dziećmi, który powstał nie z inicjatywy samego fotografa, lecz został zamówiony przez organizację charytatywną w celu reprezentatywnego przedstawienia działalności jednego z oddziałów towarzystwa. Historycy badający fotografie podkreślają również, że ważne jest odtworzenie „społecznego obiektywu, przez który twórcy i odbiorcy zdjęć patrzyli na swój świat” [fn: M. Berger, 2015, s. 3.]. Innymi słowy, należy dążyć do zrekonstruowania sytuacji, w której fotografia została wykonana, i starać się zebrać jak najwięcej informacji o związanych z nią osobach i okolicznościach historycznych [fn: J. Jäger, 2018, s. 51.]. Pomagają w tym napisy na zdjęciach lub obok nich, różne źródła kontekstowe. Należy również ocenić czynniki polityczne, kulturowe, społeczne i ekonomiczne z badanego okresu oraz to, w jakich okolicznościach zdjęcie zostało wykonane i w jakich – wykorzystane [fn: J. Januarius, 2008, s. 297.]. Uwaga najnowszych badań nad fotografią skierowana jest również na analizę klas, płci, ras i innych relacji społecznych [fn: J. Jäger, 2018, s. 51.]. Album i problem jego autorstwa Poznanie osobowości fotografa jest jednym z najważniejszych narzędzi analizy fotografii, jednak autorstwa albumu fotografii Wileńskiego Towarzystwa Opieki nad Dziećmi, niestety, dotychczas nie udało się ustalić. Brak informacji o tym, jaki fotograf wykonał zdjęcia, zarówno w samym albumie, jak i w rocznych sprawozdaniach towarzystwa [fn: Отчет Виленского общества попечения о детях за [1902–1913/14] год.] czy protokołach posiedzeń zarządu [fn: Виленское общество попечения о детях. Журнальные постановления правления, 1910–1917, in: LCVA, f. 355, ap. 2, b. 653.]. Niemniej jednak możemy przypuszczać, że zdjęcia prawdopodobnie wykonał wileński fotograf posiadający własne studio, ponieważ, zgodnie z obowiązującymi wówczas wymogami carskiej administracji, zajmowanie się fotografią było możliwe tylko po uzyskaniu zezwolenia władz miasta i założeniu legalnego atelier fotograficznego [fn: J. Gudaitė, 2012, s. 11.]. Na przełomie XIX i XX w. w Wilnie swoje studia zakładali fotografowie z różnych warstw społecznych. Historyk fotografii D. Junevičius wyliczył, że w 1906 r. w Wilnie mogło pracować ponad 20 fotografów [fn: D. Junevičius, 1997, s. 266–283.], z których do bardziej znanych należą bracia Henryk, Edward i Wacław Czyżowie, Stanisław Filibert Fleury, Anna Sleńdzińska, Adolf Struniewicz, Adomas Daukša, Leon i Miron Butkowscy, Icka Chonowicz i inni [fn: M. Matulytė, 2001, s. 43.]. W spisach członków Wileńskiego Towarzystwa Opieki nad Dziećmi można znaleźć dwóch ówczesnych fotografów: S. F. Fleury’ego (był członkiem w 1903 i 1904 r.) oraz H. Czyża (1904 r.). Towarzystwo w swojej działalności w dużej mierze polegało na osobistym zaangażowaniu członków, na przykład lekarze będący członkami towarzystwa bezpłatnie świadczyli usługi medyczne, inni członkowie pracowali jako opiekunowie, kierownicy zajęć itp. Dlatego można przypuszczać, że w razie potrzeby zamówienie na album fotografii trafiło do byłych członków towarzystwa, którzy byli fotografami. Taką możliwość autorstwa uzasadnia również fakt, że obaj ci fotografowie w badanym okresie wyróżniali się aktywną działalnością zawodową. Atelier braci Czyżów, otwarte w 1879 r., aż do wybuchu I wojny światowej było jednym z najpopularniejszych studiów fotograficznych w Wilnie [fn: Tamże, s. 33.]. Natomiast S. F. Fleury jako pierwszy uwiecznił na fotografiach targi, jarmarki, codzienne życie mieszczan z ówczesnymi realiami ekonomicznymi, kulturowymi i społecznymi charakterystycznymi dla Wilna [fn: J. Gudaitė, 2016, s. 18.]. S. F. Fleury fotografował również zorganizowaną w 1908 r. z inicjatywy Józefa Montwiłła, który był jednym z założycieli Wileńskiego Towarzystwa Opieki nad Dziećmi, wystawę „Dziecko” [fn: Tamże, s. 29.]. Analizowany album fotografii odpowiadał duchowi epoki i ówczesnym modom, ponieważ na początku XX w. popularne było wykonywanie zdjęć zbiorowych, a zamawiały je towarzystwa kulturalne, naukowe, społeczne, instytucje edukacyjne i inne [fn: Tamże, s. 14.], takie jak Wileńskie Towarzystwo Opieki nad Dziećmi. Odnosząc się do właściwości fizycznych analizowanego źródła, należy z zadowoleniem stwierdzić, że stan albumu jest dobry. Brzegi są tylko lekko postrzępione. Okładka miejscami jest nieco przyciemniona, nieznacznie poplamiona, w kolorze niebieskim, z grubego papieru, o wymiarach 29 × 22 × 3,8 cm. Na przedniej okładce wytłoczony jest napis złotymi literami w języku polskim „Przytułek Wileńskiego Towarzystwa Opieki nad Dziećmi 1906” oraz ramka w kolorze złotym. Album składa się z 12 stron z grubego kartonu (2 mm), w kolorze niebiesko-szarym. Wszystkie strony są dobrze zachowane, krawędzie kartonowych kartek częściowo zachowały złocenia. Blok stron jest połączony z okładką kremowym, błyszczącym papierem. Wewnętrzne strony albumu są nieco mniejsze od okładki, o wymiarach 20,7 × 26,3 cm. Strony są zszyte za pomocą niebieskiego materiału łączącego. Na wyklejce albumu znajduje się rysunek czarnym tuszem przedstawiający różne narzędzia rzemieślnicze oraz napis w języku polskim „J. W. HR: K. Tyszkiewiczowej, protektorce Tow-a opieki nad dziećmi. Personel przytułku”. W prawym dolnym rogu rysunku widnieje podpis „I. Mozejko” [fn: I. Mozejko w 1906 r. kierował warsztatami stolarskimi w dziennym przytułku.]. Zdjęcia są wklejone pojedynczo na stronę. Łącznie w albumie znajduje się ich 11. Zdjęcia można znaleźć w załącznikach do niniejszego artykułu. Każde zdjęcie jest obramowane podwójną rysunkową ramką: czarną i złotą. Pod każdym zdjęciem znajduje się ręczny napis w języku polskim, określający przedstawiony obiekt lub lokalizację. Większość zdjęć ma wymiary 11,2 × 8 cm, z wyjątkiem „Staliaus dirbtuvėse” (16 x 11,2 cm) i „Personalas” (14,5 × 10,3 cm). Zdjęcia są nieco wyblakłe, niezbyt ostre, jednak dobrze przyklejone i fizycznie nieuszkodzone. Kierunki działalności Wileńskiego Towarzystwa Opieki nad Dziećmi Z rocznych sprawozdań Wileńskiego Towarzystwa Opieki nad Dziećmi wiemy, że towarzystwo koncentrowało swoją działalność na kształceniu zawodowym chłopców, wychowaniu fizycznym dzieci i pomocy materialnej [fn: Отчет Виленского общества попечения о детях за [1902–1913/14] год.]. W działalności dziennego przytułku z warsztatami rzemieślniczymi można dostrzec przejawy wszystkich trzech kierunków. Ważne jest również wspomnienie, że Wileńskie Towarzystwo Opieki nad Dziećmi organizowało kształcenie zawodowe nie tylko w dziennym przytułku, ale także poprzez patronat rzemieślniczy. Chłopcy uczący się w ramach patronatu byli zakwaterowani u rzemieślników i w ich warsztatach uczyli się zawodu. Jednak ta metoda edukacji napotykała trudności, ponieważ towarzystwo nie płaciło rzemieślnikom za utrzymanie chłopców, a gdy już znaleziono kogoś, kto zgadzał się na taką działalność filantropijną, pojawiały się problemy z niewłaściwym zachowaniem podopiecznych, gdyż ci umniejszali „prestiż towarzystwa w oczach mistrzów” [fn: Отчет Виленского общества попечения о детях за 1902 год, Типография Иосифа Завадского в Вильне, 1903, s. 25.]. W celu utrzymania dobrych relacji z rzemieślnikami wprowadzono okres próbny, jednak ostatecznie działalność patronatu rzemieślniczego została wstrzymana, a w 1904 r. Wileńskie Towarzystwo Opieki nad Dziećmi założyło w zamian warsztaty ślusarskie. Nauka trwała tam trzy lata, do warsztatów przyjmowano chłopców w wieku od 15 do 18 lat, którzy ukończyli już warsztaty rzemieślnicze w dziennym przytułku towarzystwa. Wszyscy uczniowie warsztatów ślusarskich jednocześnie uczęszczali do szkoły rysunku J. Montwiłła, a opłatę za naukę w niej ponosiło towarzystwo. Od 1910 r. warsztaty zostały włączone do oddziału dziennego przytułku [fn: M. E. Brensztejn, 1914, s. 142.], jednak nadal funkcjonowały jako pewna samodzielna jednostka, którą towarzystwo promowało osobno [fn: Протокол заседания Правления Виленского Общества Попечения о детях 17 Мая 1911 года, in: LCVA, f. 355, ap. 2, b. 653, l. 15.]. W przeciwieństwie do patronatu rzemieślniczego, dzienny przytułek z warsztatami rzemieślniczymi pozwalał na znacznie efektywniejszą organizację kształcenia zawodowego. Codzienne na zajęcia mogło tu jednocześnie uczęszczać znacznie więcej chłopców, towarzystwo nie musiało troszczyć się o poszukiwanie rzemieślników, którzy zgodziliby się na działalność charytatywną i bezpłatne zakwaterowanie oraz naukę chłopców w swoich warsztatach. Co więcej, za naukę w dziennym przytułku rodzice chłopców musieli płacić sami: początkowa opłata wynosiła 3 ruble, miesięczna – 1 rubel. Taka praktyka była powszechna w badanym okresie, ponieważ uważano, że usługi otrzymywane za darmo „nie wzbudzają szacunku u ludzi” [fn: Z sali odczytowej, in: Goniec Wileński, 1908, nr 169, s. 3, https://www.epaveldas.lt/preview?id=C1B0000554504-1908-Nr.169.]. Niemniej jednak większość podopiecznych towarzystwa, widocznych na fotografiach albumu, pochodziła z rodzin rzemieślników, robotników dniówkowych i pracowników fizycznych, gdzie miesięczne wynagrodzenia były niskie. Pracowniczka pralni otrzymywała średnio 7,3 rubla miesięcznie, kucharka – 10 rubli, woźnica i stróż – po 23 ruble [fn: Mėnesinio atlyginimo dydis apskaičiuotas pagal informaciją, esančią: A. Ambrulevičiūtė, T. Voronič, D. Žiemelis, 2019, s. 36.]. Dlatego płacenie za dzienny przytułek dla chłopców było dla wielu rodzin trudne, a wpłaty docierały nieregularnie [fn: A. Bołdyrew, O. Mastianica, 2022, s. 41.]. Fakt, że miesięczna opłata za warsztaty rzemieślnicze była zbierana nie z pobudek ekonomicznych, lecz w celu zapewnienia, że do dziennego przytułku będą uczęszczać zmotywowani podopieczni zainteresowani korzyściami z edukacji, potwierdza również to, że nauka jednego chłopca w warsztatach, wsparcie w postaci odzieży, butów, pomocy naukowych itp. kosztowała Wileńskie Towarzystwo Opieki nad Dziećmi 82 ruble rocznie [fn: M. E. Brensztejn, Informator o towarzystwach naukowych, oświatowych, artystyczno-popularnych, filantropijnych, wzajemnej pomocy, sportowych i klubach na Litwie i Rusi Białej, Druk Józefa Zawadzkiego w Wilnie, 1914, s. 146.]. A od rodziców takiego chłopca towarzystwo maksymalnie mogło oczekiwać tylko do 15 rubli (3 ruble opłaty wstępnej i po 1 rublu miesięcznie). Na fotografiach przedstawiających warsztaty rzemieślnicze chłopcy na pierwszy rzut oka wyglądają na sfotografowanych spontanicznie: wszyscy trzymają w rękach narzędzia lub są skupieni nad wyrobem. Jest to jednak tylko pierwsze wrażenie, ponieważ fotografie są komponowane tak, aby ich podmioty były zwrócone do fotografa, czasami nawet kosztem logiki. Na przykład na zdjęciu „Siuvimo dirbtuvės” chłopcy, zamiast siedzieć w okręgu wokół dużego stołu do szycia, są ustawieni w dwóch rzędach za nim, stojący w dalszym rzędzie trzymają wyroby w rękach, a chłopiec pozostały po stronie stołu bliżej obiektywu siedzi i „szyje” niewygodnie odwrócony plecami do stołu. Na zdjęciach „Knygrišystės dirbtuvėse” oraz „Batsiuvių ir šaltkalvystės dirbtuvės” działalność jest uwieczniona nieco bardziej naturalnie, chłopcy siedzą po obu stronach stołu, ale ci, którzy w normalnych warunkach pracy musieliby siedzieć tyłem do fotografa, i tak są odwróceni i patrzą w obiektyw. Uwiecznione na fotografiach warsztaty rzemieślnicze odzwierciedlają kierunek przewidziany w momencie założenia Wileńskiego Towarzystwa Opieki nad Dziećmi: „troska o dzieci, które utraciły pożyteczny wpływ rodziny” [fn: Доклад правления общему собранию, 21 апреля 1902 г. о положении дел общества, 1902-04-21, in: Lietuvos valstybės istorijos archyvas (dalej – LVIA), f. 1264, ap. 1, b. 96, l. 9.]. Według członków towarzystwa, ponieważ oboje rodzice z rodzin żyjących w ubóstwie zazwyczaj pracowali, nawet najbardziej zainteresowane wychowaniem dzieci rodziny nie miały możliwości poświęcenia na to czasu. Dlatego dzieci, od wczesnego dzieciństwa zmuszone przez okoliczności społeczno-ekonomiczne do myślenia o zarobku, „wybierają jedną lub drugą działalność lub rzemiosło przypadkowo, idą do mistrzów i rzemieślników zupełnie nieprzygotowane do pracy i <…> wykonują działalność zawodową bez powodzenia” [fn: Tamże, l. 9.]. Zdaniem towarzystwa, dzieci powinny mieć możliwość nauczenia się nie byle jakiego rzemiosła, ale takiego, do którego mają zdolności i predyspozycje. Jednak chłopcy pod opieką towarzystwa, jak pokazuje analizowany album, mogli wykazywać jedynie predyspozycje do zawodu szewca, ślusarza, introligatora, krawca lub stolarza, ponieważ w dziennym przytułku nie uczono innych zawodów. Biorąc pod uwagę wspomniane wcześniej dążenie Wileńskiego Towarzystwa Opieki nad Dziećmi do kierowania podopiecznych w stronę udanej działalności zawodowej, można przypuszczać, że członkom towarzystwa właśnie te pięć zawodów wydawało się mieć najlepsze perspektywy. Dla założycieli towarzystwa niska uwaga rodziców na kwestie wychowania dzieci wydawała się ważniejszym problemem społecznym niż niedostatek materialny, którego doświadczały rodziny. Podczas walnego zgromadzenia członków w 1902 r. stwierdzono: „W Wilnie działa już kilka instytucji i towarzystw zajmujących się dobroczynnością dla ubogich i bezdomnych dzieci, zaopatrując je w żywność, odzież itp., <…> zarząd uważa, że w działalności naszego Towarzystwa zwykła dobroczynność powinna zejść na drugi plan.” [fn: Tamże, l. 9.] Szybko jednak okazało się, że „zwykła dobroczynność” nie może zejść na drugi plan, ponieważ wielu podopiecznych warsztatów rzemieślniczych nie uczęszczało na zajęcia w sezonie zimowym z powodu braku odpowiedniej odzieży i obuwia. Dlatego już w pierwszych latach działalności towarzystwo musiało poszerzyć zakres świadczonych usług, a podopieczni zaczęli otrzymywać pomoc w postaci butów, odzieży, pościeli i tkanin do szycia ubrań. Rozmiar pomocy materialnej dobrze ilustrują statystyki z 1904 r.: podopiecznym dziennego przytułku w tym roku rozdano 22 sztuki jesiennych i zimowych płaszczy, 70 sztuk roboczych bluzek, 64 pary butów i 66 kompletów bielizny [fn: Отчет Виленского общества попечения о детях за 1904 год, Типография Иосифа Завадского в Вильне, 1905, s. 39.], a łącznie w 1904 r. w dziennym przytułku uczyło się 100 chłopców. Jednak na zdjęciach w analizowanym albumie większość dzieci jest boso. Na zdjęciu „Rikiuotė” można naliczyć około 65 chłopców. Z nich, o ile pozwala na to jakość zdjęcia, tylko kilku ma buty. Podobny widok jest na innych zdjęciach. Może być tak, że pomimo obficie udzielanej pomocy, problem butów nie był tak łatwo rozwiązywalny. Co prawda, w rocznych sprawozdaniach towarzystwa nie jest wyszczególnione, czy pomoc materialna była udzielana wszystkim chłopcom w przytułku, czy też tym, którzy uczęszczali przez część roku szkolnego. Nie jest również jasne, kiedy dokładnie ta pomoc była dystrybuowana: na początku roku szkolnego, w jego trakcie czy pod koniec. Omówienie kwestii ubioru pozwala zauważyć, że ubiór wszystkich chłopców widocznych na fotografiach analizowanego albumu jest bardzo podobny. Noszą luźne koszule, przepasane paskiem, i spodnie. Na zdjęciach nie widać wyraźnych plam, bądź też ówczesna technika fotograficzna tego nie oddaje, jednak w sprawozdaniach towarzystwa odnotowano, że podopieczni „biegają w podartych butach, brudnych ubraniach i jedynych koszulkach (czasami niezmienianych miesiącami) bez płaszcza podczas mrozu, złej pogody, zamieci, szkodząc i tak już złemu zdrowiu” [fn: Отчет Виленского общества попечения о детях за 1903 год, Типография Иосифа Завадского в Вильне, 1904, s. 42.]. Na fotografii „Valgomajame” widać chłopców siedzących przy kilku dużych stołach z naczyniami. Na drugim planie kadru widzimy kilku pracowników dziennego przytułku. Obiady podopiecznym podawano nie z pobudek filantropijnych, ale jako część usług otrzymywanych za miesięczną opłatę za przytułek. Działalność filantropijną Wileńskiego Towarzystwa Opieki nad Dziećmi odzwierciedla natomiast decyzja tej organizacji o utworzeniu osobnego oddziału bezpłatnych obiadów, który rozpoczął swoją działalność w 1906 r. Na zdjęciach „Staliaus dirbtuvėse” oraz „Batsiuvių ir šaltkalvystės dirbtuvės” na ścianach widać różne rysunki i inne materiały dydaktyczne. Z rocznych sprawozdań towarzystwa wiemy, że ta organizacja charytatywna była najbardziej zainteresowana rozwijaniem umiejętności czytania i pisania u dzieci, dlatego jest prawdopodobne, że materiały wywieszone na ścianach były przeznaczone do samodzielnego studiowania przez podopiecznych. Za „piśmienne” towarzystwo uważało dziecko, które potrafiło czytać i pisać, „mało piśmienne” – potrafiące tylko czytać, a „niepiśmienne” – niepotrafiące ani czytać, ani pisać. W latach 1903–1904 ponad 90% chłopców przyjętych do przytułku było albo piśmiennych, albo mało piśmiennych [fn: Šaltiniai: Отчет Виленского общества попечения о детях за 1902 год, Типография Иосифа Завадского в Вильне, 1903; Отчет Виленского общества попечения о детях за 1903 год, Типография Иосифа Завадского в Вильне, 1904.]. Choć zwiększanie poziomu piśmienności nie było częścią kształcenia zawodowego towarzystwa, to właśnie umiejętność czytania i pisania decydowała o „pozycji startowej” podopiecznego w systemie warsztatów rzemieślniczych. Niepiśmienni chłopcy zaczynali pracę z słomą i rafią, a piśmienni – z tekturą i drewnem [fn: Отчет Виленского общества попечения о детях за 1902 год, Типография Иосифа Завадского в Вильне, 1903, s. 18.]. Na fotografiach albumu widoczni są wyłącznie chłopcy. We wczesnych dokumentach dotyczących działalności towarzystwa można znaleźć wzmianki, że w przyszłości planowane jest utworzenie dziennego przytułku z warsztatami rzemieślniczymi dla dziewcząt, jednak przez cały analizowany okres nie zostało to zrealizowane, a pierwszeństwo dawano chłopcom, ponieważ „ich jest więcej i potrzebują więcej opieki” [fn: Доклад правления общему собранию, 21 апреля 1902 г. о положении дел общества, 1902-04-21, in: LVIA, f. 1264, ap. 1, b. 96, s. 10.]. Przytułki dla dziewcząt, w których otrzymywały one podstawowe wykształcenie i uczyły się różnych umiejętności (prac domowych, szycia, haftowania, podstaw gotowania), zaczęto tworzyć w Wilnie w drugiej połowie XIX w. Działały w tym zakresie osoby prywatne i różne towarzystwa, na przykład „Wspierająca kopiejka”, które otworzyło tego typu przytułek dla dziewcząt w 1885 r. [fn: Обзор двадцатипятилетней деятельности состоящего под высочайшим покровительством ея императорскаго величества государыни императрицы Виленского благотворительного общества „Доброхотной копейки”, Вильна, Губернская Типография, 1894, s. 22.] W drugiej połowie XIX w. w Imperium Rosyjskim ogólnie wzrastała aktywność kobiet w rzemiośle, w prasie poruszano kwestię emancypacji kobiet i zachęcano do tworzenia technicznych szkół dla kobiet. W tym okresie w Wilnie powstawały różne prywatne szkoły, kursy, a kobiety coraz aktywniej uczestniczyły w wystawach rolniczych i przemysłowych [fn: J. Mulevičiūtė, 2002, s. 239.]. Dlatego niska uwaga Wileńskiego Towarzystwa Opieki nad Dziećmi na kształcenie zawodowe dziewcząt świadczy o pewnym opóźnieniu w stosunku do trendów badanego okresu. Metody wychowawcze Omówienie stosowanych przez towarzystwo metod wychowawczych dla dzieci powinno skupić się na fotografii „Klasėje”. Choć opis nie precyzuje, czego dotyczy ta zajęcia, z widocznych na zdjęciu dwóch tablic z zawieszonymi rysunkami oraz ze źródeł kontekstowych wiemy, że w dziennym przytułku chłopcy uczyli się rysunku i kaligrafii. Wynikało to prawdopodobnie z osobistych zainteresowań J. Montwiłła, założyciela Wileńskiego Towarzystwa Opieki nad Dziećmi, który w 1893 r. przy Wileńskiej Szkole Rysunkowej założył bezpłatne klasy rysunku technicznego i kreślarstwa. W szerszym kontekście, praca warsztatów rzemieślniczych była zorganizowana w oparciu o szwedzki system „slöjd”, opracowany przez Otto Solomona. Metodyka ta miała na celu rozwijanie sił fizycznych i moralnych chłopców, miłości do systematycznej pracy, czystości i porządku, a także kształtowanie dokładności, samodzielności, wzmacnianie zdolności koncentracji, zapewnienie harmonijnego rozwoju ciała, duszy i umysłu [fn: Отчет Виленского общества попечения о детях за 1902 год, Типография Иосифа Завадского в Вильне, 1903, s. 16.]. Na fotografii „Staliaus dirbtuvėse” widać chłopców, którzy zgodnie z systemem slöjd należą do grupy zaawansowanej, ponieważ pracują nad projektami z drewna. Ze źródeł kontekstowych wiemy, że w warsztatach rzemieślniczych dziennego przytułku chłopcy tworzyli wyroby inspirowane ideami modernizacji dominującymi w sztuce użytkowej. Na zorganizowanej w 1909 r. Wystawie Artykułów Gospodarstwa Domowego i Ogrodnictwa, w której uczestniczyli różni rzemieślnicy, szkoły rzemieślnicze i stowarzyszenia, Wileńskie Towarzystwo Opieki nad Dziećmi prezentowało meble do pokoju robotniczego wykonane przez podopiecznych w nowoczesnym stylu zakopiańskim, co jednocześnie odzwierciedlało dążenie założyciela Towarzystwa J. Montwiłła do „zapewnienia robotnikom możliwości nabycia mieszkań, posiadania lepszych, bardziej higienicznych warunków życia” [fn: E. Bagušinskaitė, 2017, s. 74.]. Na fotografiach albumu chłopcy w warsztatach są fotografowani z niedokończonymi wyrobami. Jednak w prawym rogu fotografii „Staliaus dirbtuvėse” na stole widoczna jest prostokątna drewniana szkatułka. Sądząc po jej pozycji w kadrze i po tym, że inne wyroby są dopiero rozpoczęte, można wnioskować, że zdjęcie zostało celowo skomponowane tak, aby widz mógł zobaczyć nie tylko proces pracy warsztatowej, ale i jej rezultat. Założyciele Wileńskiego Towarzystwa Opieki nad Dziećmi ściśle łączyli moralne wychowanie dzieci z wychowaniem fizycznym. Tytuł fotografii „Švediška gimnastika” wskazuje, że do poprawy zdrowia fizycznego wykorzystywano system szwedzki Pehry Henrika Linga, spopularyzowany w Imperium Rosyjskim przez Piotra Lesgafta, który założył pierwszy klub gimnastyczny w Rosji [fn: J. Paškauskas, 2017, s. 276.]. W szkołach carskiej Rosji lojalność wobec władcy i Imperium Rosyjskiego wpajano również poprzez zajęcia sportowe, a gimnastyka zyskała popularność przede wszystkim w instytucjach kształcących oficerów. Jednak założyciele Wileńskiego Towarzystwa Opieki nad Dziećmi stawiali jej korzyści ponad polityczne aspekty tego zjawiska i pozytywnie oceniali wpływ gimnastyki na zdrowie dzieci [fn: Tamże, s. 279.]. Na fotografii „Rikiuotė” można zobaczyć jeszcze jedno typowe zajęcie z wychowania fizycznego Wileńskiego Towarzystwa Opieki nad Dziećmi. Wileńskie Towarzystwo Opieki nad Dziećmi starało się również poprawić zdrowie fizyczne podopiecznych, zapewniając lepsze przestrzeganie norm higieny. Chociaż na fotografii „Dienos prieglaudos pastatas” widzimy tylko stronę budynku dziennego przytułku zwróconą w stronę ulicy, to z innych źródeł wiemy, że budynek zbudowany w 1904 r. przy ul. Kalnuotasis (ros. Гористый пер., ob. ul. K. Kalinausko, niezachowany) spełniał wszystkie najnowocześniejsze wymogi higieny. Ze studni na podwórku woda była dostarczana do kuchni i węzłów sanitarnych, a następnie odprowadzana rurami kanalizacyjnymi. Na sąsiedniej działce znajdował się zadbany ogród, w którym chłopcy uczący się w przytułku uprawiali sport i spacerowali [fn: Отчет Виленского общества попечения о детях за 1904 год, Типография Иосифа Завадского в Вильне, 1905, s. 28.]. Dzieci, które nie miały odpowiednich warunków sanitarnych w domach, mogły bezpłatnie lub za minimalną opłatą korzystać z miejskich łaźni, z którymi Wileńskie Towarzystwo Opieki nad Dziećmi zawarło umowy [fn: Отчет Виленского общества попечения о детях за 1902 год, Типография Иосифа Завадского в Вильне, 1903, s. 26.]. Tylko w 1903 r. rozdano 80 bezpłatnych biletów do łaźni [fn: Отчет Виленского общества попечения о детях за 1903 год, Типография Иосифа Завадского в Вильне, 1904, s. 45.]. Dzieci mogły również korzystać z węzłów sanitarnych w dziennym przytułku i raz w tygodniu brać tu prysznic [fn: Протокол заседания Правления Виленского Общества Попечения о детях 27 Апреля 1913 года, in: LCVA, f. 355, ap. 2, b. 653, l. 43.]. Na żadnej z fotografii albumu dziennego przytułku nie widać rodziców podopiecznych. Jest to zrozumiałe, ponieważ Wileńskie Towarzystwo Opieki nad Dziećmi stawiało sobie za cel opiekę nad dziećmi, których rodzice z różnych przyczyn nie mogli poświęcić czasu na wychowanie swoich pociech. Jednak ze źródeł kontekstowych wiemy również, że założyciele towarzystwa mieli paternalistyczne podejście do rodziców podopiecznych i byli przekonani, że właśnie towarzystwo jest najodpowiedniejszym wychowawcą dla podopiecznych. Takie podejście można uznać za typowe dla badanego okresu, ponieważ na przełomie XIX i XX w. działacze społeczni czuli, że mogą ingerować w życie rodzin, zwłaszcza z najbiedniejszych warstw społeczeństwa. Osoby świadczące pomoc charytatywną uważały również, że sam fakt uczęszczania dzieci do placówki opiekuńczej zmienia nastawienie ich rodziców, a poprzez dzieci do rodzin spodziewano się przekazać nowoczesne idee dotyczące wychowania, higieny, nawyków i zachowania [fn: A. Bołdyrew, 2016, s. 296.]. Na fotografii „Staliaus dirbtuvėse” widzimy chłopców pracujących w jasnym, przestronnym pomieszczeniu z piecem przy tylnej ścianie i szeroko otwartymi oknami po prawej stronie. Budynek dziennego przytułku stał w części Nowego Miasta, zabudowanej nowymi domami z nowoczesnymi udogodnieniami, wnętrza były jasne i przestronne, ulice w tej strefie miasta były szerokie i proste. Natomiast podopieczni przytułku spędzali większość czasu w dzielnicach robotniczych, takich jak Śnipiszki na przełomie XIX i XX w., gdzie w drewnianych domach typu barakowego w jednym pokoju tłoczyła się rodzina 5–6-osobowa [fn: Отчет Виленского общества попечения о детях за 1905 год, Вильна, Типография М. Р. Ромма, 1906, s. 19.]. Nowoczesne środowisko warsztatów rzemieślniczych miało zwiększać motywację chłopców, zachęcać ich do pracowitości i dawać możliwość choćby krótkiej ucieczki od życia w ciasnych, niehigienicznych pomieszczeniach. Obraz udanej działalności Przeznaczeniem analizowanego albumu Wileńskiego Towarzystwa Opieki nad Dziećmi jest funkcja reprezentacyjna. Jest to dar dla hrabiny K. Tyszkiewiczowej, która udzieliła wsparcia finansowego, dlatego trudno oczekiwać od fotografii odzwierciedlenia ówczesnej rzeczywistości społecznej. Jednakże ta reprezentatywna funkcja albumu pozwala na wgląd w „idealny” model opieki nad dziećmi, do którego dążyło towarzystwo. Celowo skomponowane układy wizualne ukazują również, jaki wizerunek organizacji starali się kształtować jej członkowie. Głównym celem dziennego przytułku z warsztatami rzemieślniczymi było dbanie o kształcenie zawodowe podopiecznych, dlatego nie dziwi, że na fotografiach dokumentujących naukę rzemiosła chłopcy wydają się intensywnie pracować. W rocznych sprawozdaniach Wileńskiego Towarzystwa Opieki nad Dziećmi znajdują się obserwacje, że znaczna część chłopców rzeczywiście pilnie uczyła się rzemiosła [fn: Отчет Виленского общества попечения о детях за 1903 год, Типография Иосифа Завадского в Вильне, 1904. s. 44.], jednak w rzeczywistości proces edukacyjny prawdopodobnie przebiegał znacznie trudniej. Wniosek ten można wysnuć z faktu, że na początku działalności towarzystwo stawiało sobie za cel, poprzez kształcenie zawodowe, „zaszczepienie poczucia godności i braterskiej miłości” [fn: Tamże, s. 44.], jednak w sprawozdaniach z późniejszych lat widzimy przejście na poziom praktyczny. Opisując proces edukacyjny, podkreśla się, że jest on zorganizowany w taki sposób, aby już pierwszy wykonany przedmiot podopieczni mogli łatwo sprzedać, a po ukończeniu całego kursu chłopcy zdobyliby tyle wiedzy, aby mogli rozpocząć samodzielną pracę [fn: Отчет Виленского общества попечения о детях за 1911/12 год, Типография Иосифа Завадского в Вильне, s. 14.]. W idealnym przypadku chłopcy mieli uczęszczać do dziennego przytułku przez cały rok szkolny, jednak po rozpoczęciu lata wielu rodziców wysyłało dzieci do pracy w mieście lub okolicy [fn: Отчет Виленского общества попечения о детях за 1903 год, Типография Иосифа Завадского в Вильне, 1904, s. 19.], dlatego od maja liczba chłopców uczęszczających na warsztaty rzemieślnicze zmniejszała się o połowę [fn: Отчет Виленского общества попечения о детях за 1910/11 год, Типография „ZNICZ“ в Вильне, 1911, s. 12.]. W Imperium Rosyjskim od 1882 r. zakazano pracy dzieci poniżej 12 roku życia w fabrykach i dużych zakładach produkcyjnych [fn: B. B. Gorshkov, 2009, s. 665.], jednak takie regulacje prawne miały niewielki wpływ na pracę dzieci w rolnictwie, służbie domowej czy małych warsztatach rzemieślniczych. Chłopcy w wieku 14–15 lat zazwyczaj całkowicie przestawali uczęszczać na warsztaty, ponieważ musieli szukać stałej pracy. Ten aspekt dobrze ilustruje fotografia „Grupė sode”. Na drugim planie widać kwitnące drzewa, więc zdjęcie mogło być wykonane pod koniec kwietnia lub w maju, a na pierwszym planie widoczne są głównie chłopcy nieosiągający wieku dojrzewania, czyli jeszcze w takim wieku, który nie wymagał znaczącego wkładu w budżet rodziny poprzez własne zarobki. Wiek chłopców na pozostałych fotografiach albumu, o ile można to ocenić, wydaje się podobny jak na fotografii „Grupė sode”. Zgodnie z rocznymi sprawozdaniami towarzystwa, do dziennego przytułku uczęszczali głównie dwunastoletni chłopcy, a w kontekście całego towarzystwa większość wsparcia przypadała dzieciom w wieku 9–12 lat. Taka grupa wiekowa nie tylko ilustruje potrzebę biedniejszych rodzin wysyłania nastoletnich chłopców do pracy, ale także dążenia założycieli Wileńskiego Towarzystwa Opieki nad Dziećmi do rozwijania wychowania moralnego podopiecznych. Dzieci w wieku 9–12 lat były już wystarczająco samodzielne, aby same uczestniczyć w działaniach organizowanych przez towarzystwo. Taki wiek podopiecznych pozwalał również ograniczyć liczbę dorosłych opiekunów. Widzimy to na fotografiach albumu, na przykład na jednej z nich, „Siuvimo dirbtuvės”, widzimy dwóch dorosłych, a w licznych „Staliaus dirbtuvėse” – zaledwie trzech. Najliczniejsze fotografie grupowe w albumie to „Grupė sode” (67 chłopców) i „Rikiuotė” (65 chłopców). Można przypuszczać, że tyle podopiecznych codziennie przebywało w przytułku, jednak przez cały rok szkolny, jak pokazują roczne sprawozdania Wileńskiego Towarzystwa Opieki nad Dziećmi, na warsztaty uczęszczało od 100 do 155 chłopców. Na wszystkich zdjęciach analizowanego albumu (z wyjątkiem „Dienos prieglaudos pastatas” i „Personalas”) na pierwszym planie widzimy chłopców. Na drugim (obok chłopców lub za nimi) – pracowników dziennego przytułku. Na zdjęciu „Personalas”, na podstawie listy pracowników dziennego przytułku z rocznego sprawozdania z 1906 r. [fn: Отчет Виленского общества попечения о детях за 1906 год, Типография Иосифа Завадского в Вильне, 1907, s. 13.], udało się zidentyfikować czterech z ośmiu pracowników dziennego przytułku. W pierwszym rzędzie, trzeci od lewej, siedzi starszy inżynier technolog Klaudiusz Hryhorowicz, pierwsza od prawej siedzi matrona M. Rutkowska, w drugim rzędzie, drugi od lewej, stoi szewc I. Putno, trzeci od lewej stoi nauczyciel arytmetyki i gimnastyki K. Wentskiewicz. Z tych osób tylko K. Hryhorowicz był członkiem Wileńskiego Towarzystwa Opieki nad Dziećmi (płacił składki członkowskie w latach 1904 i 1905) i w momencie wykonywania zdjęć albumu, w 1906 r., kierował dziennym przytułkiem [fn: Tamże, s. 11.]. Wyjątkowy status K. Hryhorowicza ujawniają zdjęcia wykonane w klasach warsztatów rzemieślniczych. Na wszystkich z nich widać starszego inżyniera technologa w jasnym garniturze. Na zdjęciu „Personalas” również zajmuje centralną pozycję i siedzi w pierwszym rzędzie. Jak wspomniano, Wileńskie Towarzystwo Opieki nad Dziećmi prowadziło działalność poprzez „aktywne osobiste uczestnictwo jak największej liczby członków” [fn: Доклад правления общему собранию, 21 апреля 1902 г. о положении дел общества, 1902-04-21, in: LVIA, f. 1264, ap. 1, b. 96, l. 10.], a w rocznych sprawozdaniach stale wspominani są członkowie, którzy poświęcali swój czas na działalność towarzystwa, dlatego logiczne jest, że pracownicy przytułku pozują na zdjęciach obok „owoców swojej pracy”. Dążenie Wileńskiego Towarzystwa Opieki nad Dziećmi do kształtowania określonego wizerunku swojej działalności za pomocą albumu fotografii ukazuje również ogólna narracja albumu. Fotografia „Dienos prieglaudos pastatas” nadaje ton: nowy, nowoczesny dom, od początku budowany jako instytucja edukacyjna. Następnie fotografie „Klasėje”, „Staliaus dirbtuvėse”, „Knygrišystės dirbtuvėse”, „Siuvimo dirbtuvės” i „Batsiuvių ir šaltkalvystės dirbtuvės” ukazują proces kształcenia zawodowego chłopców, fotografie „Švediška gimnastika”, „Rikiuotė” i „Valgomajame” ujawniają troskę o zdrowie fizyczne podopiecznych, „Grupė sode” tworzy wrażenie nieco luźniejszej, rodzinnej atmosfery, a opowieść kończy „Personalas”, odpowiedzialny za udaną pracę charytatywną. Warto podkreślić, że analizowane fotografie nie wykraczają poza ramy świata znanego członkom Wileńskiego Towarzystwa Opieki nad Dziećmi. Żadna z fotografii albumu nie została wykonana w domach podopiecznych, nie dokumentuje ich codzienności i trudności, które towarzystwo stara się złagodzić poprzez działalność filantropijną. Wnioski o sytuacji społecznej chłopców uczęszczających do dziennego przytułku można wysnuwać jedynie na podstawie detali widocznych na fotografiach i na podstawie źródeł kontekstowych. Takie podejście wybrane przez zleceniodawców albumu i fotografa kontrastuje ze zmianami, które w badanym okresie zaczęły zachodzić na międzynarodowej arenie fotografii, kiedy to fotografowie przestali romantyzować, a nawet idealizować biednych i podjęli się takich projektów społecznych jak, na przykład, Jacob Riis, który dokumentował biedotę Nowego Jorku w jej codziennym środowisku i w ten sposób dążył do reform społecznych [fn: P. Seixas, 1987, s. 382.]. Albo jak Lewis Hine, który od 1903 r. do 1906 r. fotografował imigrantów schodzących na ląd na Ellis Island (USA) [fn: K. S. Willmann, 2008, s. 225.]. Prace tego fotografa wywarły duży wpływ na społeczeństwo USA na początku XX w., a zdjęcia dokumentujące codzienność pracowników przemysłu tekstylnego, w tym dzieci, silnie przyczyniły się do przyjęcia w 1906 r. przepisów regulujących pracę dzieci [fn: F. N. Boney, 1986, s. 519.]. Fotografie analizowanego w niniejszym artykule albumu nie promują żadnych zmian społecznych i przedstawiają dość „wygładzony” obraz dziennego przytułku i jego podopiecznych. W celowo zaaranżowanych mizanscenach albumu trudno dostrzec problemy społeczne, z którymi borykały się najbiedniejsze rodziny w Wilnie na początku XX w. Wnioski Album fotograficzny Wileńskiego Towarzystwa Opieki nad Dziećmi przede wszystkim ukazuje dążenie tej organizacji do prowadzenia działalności filantropijnej poprzez zapewnianie umiejętności niezbędnych do wykonywania zawodu. Ta metoda wychowawcza, ukierunkowana na chłopców, stanowiła podstawę działalności dziennego przytułku z warsztatami rzemieślniczymi. Zdaniem Wileńskiego Towarzystwa Opieki nad Dziećmi, zdolność do zarabiania miała umożliwić podopiecznym wyjście z ubóstwa, stworzenie sobie lepszego życia i rozwijanie wartości duchowych. Poprzez naukę rzemiosł i stwarzanie warunków do uprawiania sportu, towarzystwo dążyło również do zapewnienia wszechstronnego rozwoju ciała, duszy i umysłu. Niemniej, realizację tych celów utrudniał niedostatek doświadczany przez rodziny objętych opieką chłopców, a problem braku obuwia, widoczny na większości fotografii albumu, nie został przez towarzystwo rozwiązany. Analizowany album pełnił funkcję reprezentacyjną, dlatego jego fotografie nie ujawniają kluczowych problemów społecznych, które mogły skłonić założycieli Wileńskiego Towarzystwa Opieki nad Dziećmi do utworzenia tej organizacji charytatywnej. O codzienności biednie żyjących wileńskich rodzin świadczą na zdjęciach jedynie pojedyncze detale, których rozpoznanie i interpretacja są możliwe dzięki innym źródłom związanym z działalnością towarzystwa. Na fotografiach albumu brakuje wizerunków rodziców i dziewcząt. Nieobecność rodziców można wytłumaczyć zarówno obiektywnymi przyczynami (pracowali w ciągu dnia), jak i subiektywnymi (towarzystwo samo dążyło do zmniejszenia wpływu rodziców na wychowanie). Natomiast ignorowanie potrzeb edukacji zawodowej dziewcząt można uznać za pewne zacofanie w stosunku do ówczesnych trendów. Album fotograficzny dziennego przytułku z warsztatami rzemieślniczymi celowo kształtuje wizerunek tego oddziału Wileńskiego Towarzystwa Opieki nad Dziećmi. Przemyślana kolejność fotografii, wybrane sceny i celowo skomponowane układy wizualne miały wywołać pozytywne wrażenie na adresatce albumu, hrabinie K. Tyszkiewiczowej, na temat działalności dziennego przytułku. Chociaż fotografie z analizowanego albumu nie są spontaniczne, to jednak pozwalają lepiej poznać praktyki organizacji filantropijnych w opiece nad dziećmi i stanowią cenny dokument rejestrujący działalność wileńskich towarzystw charytatywnych na początku XX wieku. Bibliografia LMA VB RSS – Biblioteka Wróblewskich Litewskiej Akademii Nauk, Oddział Druków Rzadkich. LNM – Litewskie Muzeum Narodowe. LVIA – Litewskie Państwowe Archiwum Historyczne. Ambrulevičiūtė A., 2013 – Aelita Ambrulevičiūtė, „Vartotojų visuomenės užuomazgos Lietuvoje (XIX a. antra pusė–XX a.)“, in: Sociologija. Mintis ir veiksmas, 2013, Nr. 2, p. 134–158. Ambrulevičiūtė A., Voronič T., Žiemelis D., 2019 – Aelita Ambrulevičiūtė, Tatjana Voronič, Darius Žiemelis, Modernėjantys Vilnius, Kaunas, Gardinas: miestų plėtra ir sanitarinės infrastruktūros pokyčiai 1870– 1914 metais, Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla, 2019. Bagušinskaitė E., 2017 – Eglė Bagušinskaitė, „Vilniaus baldininkystė XIX a. II pusėje – XX a. pr.: ugdymas ir parodos“, in: Menotyra, 2017, Nr. 1, p. 55–78. Berger M., 2015 – Martin Berger, „Photography, History, and the Historian“, in: American Art, 2015, Vol. 29, No. 1, p. 2–5, . Bimbirytė-Mackevičienė A., 2013 – Aistė Bimbirytė-Mackevičienė, „Visuomeninė aristokratės veikla XIX a. pab.–XX a. pr. Vilniuje: Klementinos Potockytės-Tiškevičienės atvejis“, in: Acta Academiae Artium Vilnensis, 2013, t. 68, p. 25–53. Bołdyrew A., Mastianica O., 2022 – Aneta Bołdyrew, Olga Mastianica, „Dziecko, naród, nowoczesność. Polskie, litewskie i żydowskie Towarzystwa opieki nad dziećmi w Wilnie na początku XX w.“, in: Piotrkowskie Zeszyty Historyczne, 2022, t. 23, z. 3, s. 31–59. Bołdyrew A., 2016 – Aneta Bołdyrew, Społeczeństwo Królestwa Polskiego wobec patologii społecznych w latach 1864–1914, Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, 2016. Boney F. N., 1986 – F. N. Boney, „Little Laborers: Children in Georgia’s Textile Mills“, in: The Georgia Historical Quarterly, Vol. 70, No. 3, 1986, p. 518–527, . Brensztejn M. E., 1914 – Michał Eustachy Brensztejn, Informator o towarzystwach naukowych, oświatowych, artystyczno-popularnych, filantropijnych, wzajemnej pomocy, sportowych i klubach na Litwie i Rusi Białej, Druk Józefa Zawadzkiego w Wilnie, 1914, p. 134–163. Būčys Ž., Keršytė D., 2021 – Žygintas Būčys, Dalia Keršytė, Vilnius Pirmojo pasaulinio karo metais. Dainiaus Raupelio kolekcija, Vilnius: Lietuvos nacionalinis muziejus, 2021. Geremek B. 1997 – Bronisław Geremek, Poverty: A History, Oxford: Blackwell, 1997. Gorshkov B. B., 2009 – Boris B. Gorshkov, „History of Child Labor in Imperial Russia“, in: The World of Child Labor: An Historical and Regional Survey, London: Routledge, 2009, p. 662–666. Griffante A., 2019 – Andrea Griffante, Children, Poverty and Nationalism in Lithuania, 1900–1940, Cham: Springer International Publishing AG, 2019. Gudaitė J., 2012 – Jūratė Gudaitė, Jan Bułhak, Vilnius. I knyga, Vilnius: Lietuvos nacionalinis muziejus, 2012. Gudaitė J., 2016 – Jūratė Gudaitė, Stanisław Filibert Fleury, 1858–1915: Fotografijos, Vilnius: Lietuvos nacionalinis muziejus, 2016. Gudaitė J., 2016 – Jūratė Gudaitė, Juozapas Čechavičius, 1818–1888: Fotografijos, Vilnius: Lietuvos nacionalinis muziejus, 2016. Gudaitė J., 2021 – Jūratė Gudaitė, Johanas Hiksa: Verkių dvaro fotografas, Vilnius: Lietuvos nacionalinis muziejus, 2021. Hill M., Pollock V., 1994 – Myrtle Hill, Vivienne Pollock, „Images of the Past: Photographs as Historical Evidence“, in: History Ireland, 1994, Vol. 2, No. 1, p. 9–14, . Ilgiewicz H., 2015 – Henryka Ilgiewicz, „Towarzystwo opieki nad dziećmi w Wilnie w latach 1901–1914“, in: Studium Vilnense, 2015, vol. 12, s. 37–41. Jäger J., 2018 – Jens Jäger, „Elective Affinities?: History and Photography“, in: Global Photographies: Memory – History – Archives, 2018, p. 39–56, . Januarius J., 2008 – Joeri Januarius, „Picturing the Everyday Life of Limburg Miners: Photographs as a Historical Source“, in: International Review of Social History, 2008, Vol. 53, No. 2, p. 293–312, . Junevičius D., 1997 – Dainius Junevičius, „1863–1904 m. Vilniaus gubernijos fotografai“, in: Kultūros istorijos tyrinėjimai, 1997, t. 3, Vilnius, p. 266–283. Junevičius D., 2018 – Dainius Junevičius, Abdonas Korzonas – pirmasis Vilniaus vaizdų fotografas, Vilnius: Vilniaus dailės akademijos leidykla, 2018. Junevičius D., 2019 – Dainius Junevičius, Iškilioji Lietuva, 1860–1918: stereoskopinių vaizdų albumas, Vilnius: Artprint, 2019. Junevičius D., 2021 – Dainius Junevičius, Sugrįžimas: grafas Benediktas Henrikas Tiškevičius (1852–1935), Vilnius: Dailės galerija „Klasika“, 2021. Juodakis V., 1996 – Virgilijus Juodakis, Lietuvos fotografijos istorija, 1854–1940, Vilnius: Austėja, 1996. Jurkowski R., 2016 – Roman Jurkowski, „Wileńskie instytucje i towarzystwa dobroczynne w latach 1905– 1907 w świetle doniesień „Kurjera Litewskiego” i „Dziennika Wileńskiego”. Część pierwsza“, in: Przegląd Wschodnioeuropejski, 2016, nr 1, p. 29–44. Jurkowski R., 2016 – Roman Jurkowski, „Wileńskie instytucje i towarzystwa dobroczynne w latach 1905– 1907 w świetle doniesień „Kurjera Litewskiego” i „Dziennika Wileńskiego”. Część druga“, in: Przegląd Wschodnioeuropejski, 2016, nr 2, p. 11–28. Keršytė D., 2005 – Dalia Keršytė, Vilniaus vaizdų atvirukai, 1897–1915, Vilnius: Lietuvos nacionalinis muziejus, 2005. Korybut-Marciniak M., 2011 – Maria Korybut-Marciniak, Vilniaus labdarybės draugija XIX a. pirmoje pusėje, iš lenkų k. vertė T. Bairašauskaitė, Olsztyn: Centrum Badań Europy Wschodniej, 2011. Mastianica O., 2016 – Olga Mastianica, „Profesinis lavinimas Lietuvoje XX a. pradžioje: tarp visuomenės poreikių ir žmogaus galimybių“, in: Istorija: Lietuvos aukštųjų mokyklų mokslo darbai, 2016, p. 48–68. Mastianica-Stankevič O., 2023 – Olga Mastianica-Stankevič, „Apie pirmuosius vaikų darželius Vilniuje“, in: Pasakojimai apie Vilnių ir vilniečius, t. 5, Vilnius, 2023, p. 135–154. Matulytė M., 2000 – Margarita Matulytė, Dagerotipai, ambrotipai, ferotipai Lietuvos muziejuose, Vilnius: Lietuvos nacionalinis muziejus, 2000. Matulytė M., 2001 – Margarita Matulytė, Photography of Vilnius, 1858–1915, Vilnius: Lietuvos nacionalinis muziejus, 2001. Matulytė M., Narušytė A., 2016 – Margarita Matulytė, Agnė Narušytė, Camera Obscura: Lietuvos fotografijos istorija 1839–1945, Vilnius: Vilniaus dailės akademijos leidykla, 2016. Medišauskienė Z., 2018 – Zita Medišauskienė, „Miestas „atranda“ vaikus“, in: Pasakojimai apie Vilnių ir vilniečius, I tomas, Vilnius: Lietuvos istorijos institutas, 2018, p. 188–196. Mulevičiūtė J., 2002 – Jolita Mulevičiūtė, „Moderniojo amatininko idėja pobaudžiavinėje Lietuvoje“, in: Kultūrologija, 2002, t. 9, p. 226–252. Paškauskas J., 2017 – Juozapas Paškauskas, Laisvalaikio kultūra didžiuosiuose Lietuvos miestuose ir provincijoje XIX a. pabaigoje–XX a. pradžioje: daktaro disertacija, Vilnius: Vilniaus universitetas, 2017. Pastor P., 2017 – Peter Pastor, „Photographs as Historic Documents: An Examination of Two of Evgenii Khaldei’s Budapest Photos“, in: Slavic Review, 2017, Vol. 76, No. 1, p. 53–62, . Seixas P., 1987 – Peter Seixas, „Lewis Hine: From ‘Social’ to ‘Interpretive’ Photographer“, in: American Quarterly, Vol. 39, No. 3, 1987, p. 381–409, . Siedlaczek A., 1998 – Aleksandra Siedlaczek, Wileńskie Towarzystwo Opieki nad Dziećmi w latach 1901– 1940, Częstochowa: Wydawnictwo Wyższej Szkoły Pedagogicznej, 1998. Streikuvienė D., Kuraitė V., 2016 – Diana Streikuvienė, Vida Kuraitė, Bažnyčių vaizdai XX amžiaus pradžioje: stiklo negatyvų rinkinys, Vilnius: Lietuvos nacionalinis muziejus, 2016. Šadauskas V., 2020 – Vilius Šadauskas, Tėvų globos netekusių vaikų globa ir ugdymas Lietuvoje XVIII a. pab.–XX a. pr.: mokslo daktaro disertacija, Kaunas: [Vytauto Didžiojo Universitetas], 2020. Walasek S., 2008 – Stefania Walasek, „Opieka nad dziećmi i młodzieżą w Wilnie (1900—1940)“, in: Opieka nad dziećmi i młodzieżą. Studia z dziejów oświaty w XX wieku, Kraków: Oficyna Wydawnicza Impuls, 2008, p. 11–22. Willmann K. S., 2008 – Kate Sampsell Willmann, „Lewis Hine, Ellis Island, and Pragmatism: Photographs as Lived Experience“, in: The Journal of the Gilded Age and Progressive Era, Vol. 7, No. 2, 2008, p. 221–252, . Žvirgždas S., 2022 – Stanislavas Žvirgždas, Vilniaus vizija: 1860 –1940 metų fotografijos, Vilnius: Lietuvos nacionalinis muziejus, 2022. Моторова Н. C., 2015 – Надежда Сергеевна Моторова, „Городские попечительства о бедных в Северо-Западном крае“, in: Вестник Псковского государственного университета, 2015, p. 20–24, . [Motorova N. S., 2015 – Nadežda Sergeevna Motorova, „Gorodskie popečitel’stva o bednyx v Severo-Zapadnom krae“, in: Vestnik Pskovskogo gosudarstvennogo universiteta, p. 20–24, .