Paulius Julius Mickys
Jak przekształcić państwo w narzędzie rewolucji: utworzenie Socjalistycznej Sowieckiej Republiki Litwy i Białorusi w 1919 roku
Streszczenie. Socjalistyczna Sowiecka Republika Litwy i Białorusi (SSRLiB) to jeden z najdziwniejszych okresów w burzliwej historii Litwy początku XX w. Niniejszy artykuł próbuje oderwać się od stereotypów otaczających Litbieł, które nie są w stanie wyjaśnić niektórych bardziej złożonych elementów krótkiego istnienia marionetkowej republiki. Radzieckie quasi-państwo jest analizowane przede wszystkim w oparciu o przypisaną mu rolę narzędzia rewolucji. Można wskazać kilka sposobów, w jakie ruch bolszewicki miał nadzieję wykorzystać terytorium nowej republiki radzieckiej. Chociaż SSRLiB została utworzona w celu wykorzystania jej na arenie międzynarodowej jako dyplomatycznej broni Rosji Radzieckiej, dowódcy komunistyczni szybko wykorzystali terytorium nowej republiki radzieckiej do swoich strategicznych, wojskowych i gospodarczych celów. Realizacja tych celów była całkowicie niezgodna z interesami miejscowej ludności, jednak zgodnie ze specyficznym komunistycznym sposobem myślenia, traktującym jednostki polityczne wyłącznie jako wielowymiarowe narzędzia rewolucji, wszystkie problemy lokalne ustępowały miejsca znacznie ważniejszemu celowi zwycięstwa rewolucji. SŁOWA KLUCZOWE: SSR Litwy i Białorusi, LitBieł, Rosja Radziecka, bolszewicy, Armia Czerwona, polityka agrarna, państwo marionetkowe.
Wstęp
Okres po I wojnie światowej w Europie Środkowej i Wschodniej charakteryzował się nie tylko próbami wytyczenia nowych granic politycznych i stworzenia dziesiątek nowych państw narodowych w tej części kontynentu. Z tym okresem równie nierozerwalnie związana jest dążenie bolszewików, którzy przejęli władzę w zrujnowanej wojną Rosji, do wzniecenia pożaru rewolucji nie tylko w byłym imperium, ale i w pozostałej części świata. Jedną z najbardziej uderzających cech politycznej reorganizacji prowadzonej przez tych ostatnich w Rosji i na innych terytoriach zajętych przez bolszewików było tworzenie republik radzieckich. Na przełomie 1918 i 1919 r., gdy bolszewicy zajęli całą Białoruś i większą część Litwy, również tam ogłoszono tego typu twory państwowe. Jednak niezwykle rzadko wspomina się, że zaledwie kilka miesięcy po powstaniu radzieckich republik Litwy i Białorusi, działający tam bolszewicy zdecydowali się połączyć swoje quasi-państwa w jeden wspólny twór państwowy. Tak narodził się jeden z najdziwniejszych, najbardziej tajemniczych, najmniej zrozumiałych i najczęściej zapominanych radzieckich eksperymentów politycznych Socjalistyczna Sowiecka Republika Litwy i Białorusi (SSRLiB), częściej nazywana po prostu Litbiełem. Prawdopodobnie żaden historyk nie jest w stanie kategorycznie odpowiedzieć, co zadecydowało o powstaniu SSRLiB, a tym bardziej – jaka była istota tej jednostki politycznej. Nie dziwi to, gdyż zrozumienie i właściwa ocena motywów oraz dążeń bolszewików w tym przypadku jest naprawdę skomplikowana. Z tego samego powodu w niniejszym artykule nie będzie się próbowało bez zastrzeżeń ujawnić natury omawianego quasi-państwa. Jednak zakładając niezwykle ważne i nie zawsze wystarczająco doceniane założenie, że bolszewicy tego okresu traktowali państwo jako formę organizacji politycznej niemal wyłącznie jako narzędzie, a nie cel sam w sobie, możliwe jest spojrzenie na krótkie, ale burzliwe życie Litbiełu z nieco innej perspektywy, pogłębiając w ten sposób jego zrozumienie. Zatem głównym celem niniejszego badania jest ujawnienie bolszewickiego rozumienia przeznaczenia utworzonej przez nich republiki radzieckiej i celów jej utworzenia. Będzie to dążenie do ujawnienia, w jaki sposób republika radziecka była wykorzystywana do umacniania interesów rewolucji socjalistycznej w płaszczyźnie geopolitycznej i strategicznej, a także do wszechstronnego wykorzystania gospodarczego SSRLiB na potrzeby trwającej rewolucji.
Najcenniejsze w badaniu tego tematu są dokumenty archiwalne. Ruch bolszewicki w badanym okresie (i nie tylko) całkowicie zatarł granice między działalnością państwową a partyjną (partii komunistycznej), dlatego nie dziwi, że duża część dokumentów związanych z SSRLiB znajduje się w zasobach Komitetu Centralnego Komunistycznej Partii Litwy w Litewskim Archiwum Specjalnym (LYA) (f. 77), gdzie przechowywane są dokumenty Komitetu Centralnego Komunistycznej Partii Litwy i Białorusi (LiBKP), protokoły posiedzeń rządów radzieckiej Litwy i Litbiełu, dekrety i uchwały, niektóre dokumenty dyplomatyczne, dokumenty milicji, różne raporty, pisma działaczy komunistycznych i inne. Dużo materiałów związanych z Litbiełem można znaleźć również w Litewskim Centralnym Archiwum Państwowym (LCVA), gdzie wiele instytucji SSRLiB ma własne zasoby. Pomimo ubóstwa niektórych z tych zasobów, użyteczne informacje można znaleźć w Ludowych Komisariatach: Pracy (f. R-12), Zaopatrzenia (f. R-21), Wyżywienia (f. R-246) oraz w niektórych innych zasobach. Duże znaczenie w badaniu SSRLiB ma również ówczesna prasa, a użyteczne informacje mogą dostarczyć zarówno gazety wydawane przez komunistów, jak i publikacje przypisywane innym prądom politycznym. Osobno warto powiedzieć o wspomnieniach niektórych litewskich działaczy politycznych i społecznych, którzy przeżyli wydarzenia omawiane w artykule [fn: G. Šapoka, 2013.] oraz ich wartości dla badania.
SSRLiB i związane z nią kwestie są stosunkowo mało badane i rzadko pojawiają się jako samodzielny obiekt badań. Ze względu na dość małe zainteresowanie i abstrakcyjność tematu trudno jest wyodrębnić klarowną koncepcję historiograficzną, można jedynie wskazać pewne, nie zawsze jasno powiązane, podejścia, którymi posługują się naukowcy badający Litbieł. W historiografii na powstanie tego tworu państwowego często patrzy się przez pryzmat różnych nacjonalizmów i ich wzajemnych konfliktów [fn: P. A. Rudling, 2014; N. P. Vakar, 1965; J. Smith, 1999; D. Mačiulis, D. Staliūnas, 2015.], ale także często akcentuje się rolę kontekstu międzynarodowego [fn: A. Eidintas, A. Žalys, E. Senn, 1997.]. W historiografii Zachodniej stosunkowo niewielu naukowców badało Litbieł jako odrębny obiekt, dlatego warto wspomnieć o artykule Stanisława Bordiczenki [fn: S. Bordiczenko, 2020.]. Natomiast w historiografii białoruskiej można zauważyć wyraźny wpływ historiografii radzieckiej, który przejawia się w traktowaniu Litbiełu (i niektórych innych republik radzieckich) jako legalnego i suwerennego państwa [fn: А. Тихомиров, 2003.]. Warto wspomnieć, że pierwszy okres bolszewicki był dość szeroko badany również w czasach radzieckich, a jednym z głównych i najszerszych dzieł poświęconych temu tematowi jest monografia Broniusa Vaitkevičiusa [fn: B. Vaitkevičius, 1967.]. Chociaż w historiografii radzieckiej wydarzenia związane z powstaniem i istnieniem Litbiełu są przedstawiane stronniczo, należy zauważyć, że właśnie w historiografii radzieckiej (i częściowo białoruskiej) procesy zachodzące w samej organizacji komunistycznej są przedstawione znacznie dokładniej, natomiast w historiografii Zachodniej ta płaszczyzna jest czasami całkowicie ignorowana. Podsumowując, można powiedzieć, że SSRLiB brakuje uwagi badaczy i głębszego zrozumienia, najczęściej ograniczając się do ogólniejszych stwierdzeń o pozornej i marionetkowej naturze Litbiełu, nie uwzględniając w ten sposób wielu ważnych niuansów związanych z badanym tematem.
Dlaczego powstała SSRLiB?
Chociaż Litbieł, jak wspomniano, nie cieszy się szczególnym zainteresowaniem, to wydaje się, że właśnie kwestia powstania wspólnej republiki radzieckiej, która zjednoczyła Litwę i Białoruś, najbardziej intryguje badaczy. Ze względu na dużą złożoność i niejasność omawianego okresu, naukowcy nie podejmują się kategorycznego określenia przyczyn jej powstania. Nie dąży do tego również autor niniejszego artykułu, jednak w oparciu o dostępne dokumenty archiwalne możliwe jest sformułowanie uzasadnionej opinii w tej kwestii. Należy podkreślić, że chociaż w publikacji nie będzie omawiany wpływ nacjonalizmu litewskiego czy białoruskiego, autor nie neguje roli tych czynników, a raczej po prostu nie zostały one opisane w badanym materiale.
Przed omówieniem powstania samego Litbiełu, warto poświęcić kilka słów poprzedniczkom tego quasi-państwa – litewskiej i białoruskiej republikom radzieckim oraz temu, dlaczego bolszewicy, którzy zajęli te terytoria, wybrali właśnie taką formę ich organizacji politycznej. Z jednej strony, powstanie tych republik radzieckich można by wytłumaczyć względnym liberalizmem ówczesnych przywódców rewolucji w kwestiach narodowościowych [fn: J. Smith, 1999, s. 6.], jednak to dość trudno zastosować do omawianych tu terytoriów. Ruch bolszewicki nie był monolitem, a niektóre jego części patrzyły na wszelkie kwestie narodowościowe niezwykle negatywnie i absolutnie nie rozumiały ich znaczenia [fn: Tamże, s. 21.]. Właśnie to można powiedzieć o wielu komunistach rządzących Białorusią [fn: А. Тихомиров, 2003, s. 21.], ale nie pozostawali w tyle również litewscy bolszewicy, którzy również nie widzieli potrzeby reorganizowania swojej ojczyzny w odrębną republikę radziecką. Jako przykład ilustrujący to twierdzenie można wskazać fakt, że Litewska RR faktycznie zaczęła istnieć po uznaniu jej przez Moskwę wstecz, chociaż żadna radziecka państwowość na Litwie nie została ogłoszona [fn: Lietuvos laikinosios revoliucinės darbininkų ir valstiečių valdžios manifestas, Vileika, 1918-12-16, w: Lietuvos ypatingasis archyvas (dalej – LYA), f. 77, ap. 1, b. 31, l. 1–8.]. Fakt ten ujawnia również, że polityczna organizacja terytoriów zajętych przez bolszewików była zazwyczaj determinowana właśnie pragmatycznymi interesami Moskwy, mającymi na celu szerzenie rewolucji. Potencjalna litewska i białoruska państwowość radziecka mogła służyć temu celowi dwojako: z jednej strony, stworzyć przeciwwagę dla próbujących się tworzyć państw litewskiego i białoruskiego, którym komuniści byli zbyt wrogo nastawieni [fn: „Ieško pagelbos“, w: Komunistas, 1919, nr 8, s. 4.], z drugiej strony, w ten sposób stworzyć połączenie między Rosją Radziecką a państwem, które bolszewicy przez pewien czas uważali za nowe ognisko rewolucji lub które wkrótce miało się nim stać – Niemcami. W dokumentach archiwalnych można znaleźć rozważania komunistów z tego okresu na temat szczególnej roli Litwy jako rewolucyjnej twierdzy i mostu między dwoma ogniskami rewolucji [fn: RKP(b) lietuvių sekcijų centro biuro pranešimas, Maskva, 1918-11-17, w: LYA, f. 77, ap. 1, b. 37, l. 1–3.]. Jednak dlaczego, zdaniem bolszewików, te terytoria należało połączyć? Prawdopodobnie najważniejszym czynnikiem, który zadecydował o tej decyzji, była sytuacja militarna, w jakiej znaleźli się bolszewicy na początku 1919 r. Kiedy Rosja pogrążała się w chaosie wojny domowej, w tym okresie zaostrzył się konflikt zbrojny bolszewików z odrodzoną Polską. Dokumenty archiwalne ujawniają, że dowódcy rewolucji w Moskwie wpadli na pomysł połączenia terytoriów przygranicznych w jeden twór państwowy, aby prawnie zabezpieczyć się przed polskimi działaniami wojskowymi [fn: Lietuvos ir Baltarusijos komunistų partijos centro komiteto posėdžio protokolas, Vilnius, 1919-01-29, w: LYA, f. 77, ap. 2, b. 5, l. 10.]. Pragmatyczny i utylitarny charakter tego projektowanego państwa wskazuje również fakt, że początkowo nie mówiono o wspólnej litewsko-białoruskiej republice radzieckiej, lecz jedynie o przyłączeniu guberni mińskiej do Litwy. Wówczas, zdaniem bolszewików, to państwo (niezależnie od jego nazwy), podobnie jak Polska powstałe na zasadzie wolnego samostanowienia narodów, teoretycznie miało chronić Rosję niczym tarcza przed agresją militarną z Zachodu. Choć ani litewscy, ani białoruscy komuniści nie darzyli tego pomysłu wielką sympatią, plan został zrealizowany: jednym z pierwszych kroków wspólnego rządu radzieckiej Litwy i Białorusi, utworzonego w lutym 1919 r., było rozpoczęcie rozmów pokojowych z Polską i nawiązanie z nią stosunków dyplomatycznych [fn: „Lenkijos Respublikos Valdžiai“, w: Komunistas, 1919, nr 26, s. 2.]. Co ciekawe, gdy plan całkowicie się nie powiódł, a Rosja Radziecka w kwietniu tego samego roku samodzielnie podjęła kroki dyplomatyczne w celu rozwiązania konfliktu z Polską, władze Litbiełu pozostały na marginesie tych procesów. Ta sytuacja, która całkowicie zaskoczyła litewskich i białoruskich komunistów [fn: Lietuvos ir Baltarusijos komunistų partijos centro komiteto posėdžio protokolas, Vilnius, 1919-04-05, w: LYA, f. 77, ap. 2, b. 5, l. 109–111.], pokazuje, że gdy Litbieł stracił swoją wartość jako narzędzie dyplomatyczne, zmieniło się również podejście Moskwy do tego terytorium.
Można wskazać również kilka mniejszych czynników, które zdaniem autora przyczyniły się do powstania SSRLiB. Warto podkreślić niezwykle istotny dla litewskich komunistów brak ludzi [fn: Lietuvos ir Baltarusijos komunistų partijos kovo–balandžio mėn. ataskaita (data nenurodyta), w: LYA, f. 77, ap. 2, b. 15, l. 2–3.], który być może próbowano rozwiązać poprzez połączenie właśnie radzieckiej Litwy i radzieckiej Białorusi. Nie mniej ważne jest zrozumienie, że komuniści w ogóle nie ukrywali swojego ostatecznego celu – zjednoczenia wszystkich kontrolowanych terytoriów w jeden system polityczny. Ciągle podkreślano, że Litbieł jest jedynie etapem przejściowym w kierunku tego celu [fn: Z. Angarietis, „Lietuvos nepriklausomybė ir susivienijimas su Baltarusija“, w: Komunistas, 1919, nr 25, s. 1.], można więc stwierdzić, że gdyby nie niezwykle niekorzystna sytuacja militarna, w jakiej znaleźli się bolszewicy w omawianym okresie, kontrolowane przez nich terytoria prawdopodobnie doświadczyłyby więcej takich transformacji. SSRLiB nie miała być ani jedyną, ani ostatnią z nich.
Fakt powstania SSRLiB i okoliczności z tym związane ujawniają, że bolszewicy reorganizowali podległe sobie terytoria, przede wszystkim oceniając interesy centrum rewolucji – Rosji. Omówione wydarzenia jasno pokazują wartość Litbiełu jako narzędzia dyplomatycznego i politycznego dla Moskwy. Ważne jest jednak zrozumienie, że wraz ze zmianą sytuacji zmieniały się również potrzeby Moskwy, a to właśnie te zmiany dyktowały, w jaki sposób dane terytorium będzie dalej zarządzane, tj. tworzony przez komunistów system polityczny był zazwyczaj powierzchowny i dynamiczny. Tworzone na terytorium Litwy i Białorusi republiki radzieckie nie miały realnej treści i były jedynie etykietami, które z tego czy innego powodu mogły być użyteczne dla rozwoju rewolucji. Jak już wspomniano, Litbieł dość szybko stał się niepotrzebny do zadania, dla którego został stworzony, jednak nie był to jedyny sposób, w jaki bolszewicy wykorzystali ten twór państwowy.
SSRLiB, Rosja Radziecka i Armia Czerwona: skomplikowane wzajemne stosunki
Przez cały okres istnienia SSRLiB quasi-państwo to było otoczone ciągłymi konfliktami zbrojnymi i wirami nagłych, trudnych do przewidzenia zmian politycznych. Dokładniejsze spojrzenie na te wydarzenia ujawnia, że nici historii wojskowej i dyplomatycznej (jeśli tak można to nazwać) Litbiełu są trudne do rozdzielenia. Jak wspomniano, najczęściej cały kontekst militarny i polityczny otaczający republikę radziecką wyjaśniany jest dość prosto: Litbieł był tworem marionetkowym, całkowicie zależnym od Rosji Radzieckiej, a na jego terytorium działała Armia Czerwona Rosji Radzieckiej. Chociaż te twierdzenia mają bez wątpienia mocne podstawy, warto jeszcze raz przyjrzeć się złożonej interakcji Litbiełu, Rosji Radzieckiej i działających tam jednostek wojskowych. Właśnie ta interakcja pomaga ujawnić prawdziwą naturę SSRLiB. Jednak, jak wkrótce się okaże, w tym temacie nie wszystko jest tak jednoznaczne, jak mogłoby się wydawać.
Mimo że dość powierzchownie, SSRLiB była jednak traktowana przez rządzących nią komunistów jako niepodległe państwo, które musiało posiadać jeden z podstawowych atrybutów niepodległego państwa – własne wojsko. Oczywiście, wysyłane przez przywódców radzieckiej Litwy na początku 1919 r. do Moskwy prośby o utworzenie własnego wojska [fn: Lietuvos laikinosios revoliucinės darbininkų ir valstiečių valdžios posėdžio protokolas. Vilnius, 1919-01-31, w: LYA, f. 77, ap. 2, b. 27, l. 24–25.] miały jasno określone, pragmatyczne przyczyny. Armia Czerwona, działająca na Litwie, zajmowała się bezprawnymi rekwizycjami, nierozerwalnie związanymi z prostym rabunkiem, który nierzadko utrudniał również pracę samej władzy radzieckiej [fn: Lietuvos laikinosios revoliucinės darbininkų ir valstiečių valdžios posėdžio protokolas. Daugpilis, 1919-01-02, w: LYA, f. 77, ap. 2, b. 27, l. 1–2.]. Łatwo zrozumieć, że celem utworzenia własnego wojska było złagodzenie stosunków między społeczeństwem a armią oraz ogólnie nadanie większej legitymacji władzy radzieckiej.
Niemniej, materiały archiwalne ujawniają, że ani radziecka Litwa, ani Litbieł nigdy nie stworzyły niczego, co przypominałoby własną armię. Chociaż te twory państwowe posiadały pewne instytucje wojskowe (Komisariat Ludowy Spraw Wojskowych i rewolucyjne rady wojskowe), a dyskusje o sytuacji militarnej były niezwykle częstym, nierzadko dominującym elementem protokołów rządów radzieckich [fn: Lietuvos ir Baltarusijos komunistų partijos centro komiteto posėdžio protokolas. Vilnius, 1919-04-05, w: LYA, f. 77, ap. 2, b. 5, l. 73–74.], można stwierdzić, że SSRLiB jako jednostka polityczna nie miała prawie żadnego wpływu na działające na jej terytorium jednostki wojskowe i musiała zajmować się wszechstronnym zaspokajaniem potrzeb tych jednostek.
Jednak wyjaśnienie, że Armia Czerwona działająca na terytorium Litbiełu była jedynie okupacyjną armią Rosji Radzieckiej, jest niewystarczające. Zdaniem autora, problem jest bardziej subtelny, niż mogłoby się wydawać, a aby go nieco szerzej naświetlić, konieczne jest zagłębienie się w sam sposób myślenia komunistów. Chociaż radziecka prasa jako źródło nie budzi wielkiego zaufania, należy poczynić ważną uwagę: pomijając jej typowy komunistyczny dogmatyzm, prasa bolszewicka z omawianego okresu była zaskakująco otwarta, a artykuły działaczy komunistycznych rzadko ukrywały lub zatajały ich prawdziwe motywy. Biorąc to pod uwagę, można łatwo zauważyć pewne powtarzające się motywy w sposobie mówienia bolszewików o Armii Czerwonej, które, sądząc również z dokumentów archiwalnych, wydają się być szczerymi przekonaniami ich autorów. Armia Czerwona w artykułach i dokumentach komunistów była zazwyczaj oceniana, z jednej strony, jako niemająca przynależności terytorialnej ani narodowej, z drugiej strony, jako główny gwarant sukcesu rewolucji. Jej szczególna rola w trwającej rewolucji była podkreślana niemal nieustannie [fn: Bl. Mt, „Remkime raudonąją armiją!“, w: Komunistas, 1919, nr 47, s. 1.], ale dość ciekawe jest również to, że w komunistycznym sposobie myślenia żołnierz Armii Czerwonej po prostu nie mógł być odpowiedzialny za swoje niewłaściwe lub niezgodne z prawem działania. Winą za to można było obarczać jedynie społeczeństwo, które niedostatecznie zadbało o dobro żołnierzy Armii Czerwonej [fn: Assa, „Laukų darbininkai ir raudonoji armija!“, w: Komunistas, 1919, nr 48, s. 2.]. Myślom bolszewików towarzyszą ich praktyczne działania dotyczące Armii Czerwonej. Chociaż władze SSRLiB próbowały zwalczać nadmierne grabieże dokonywane przez tę armię (było naprawdę wiele tego przejawów, na przykład powoływano specjalne komisje do badania przestępstw żołnierzy Armii Czerwonej [fn: Lietuvos laikinosios revoliucinės darbininkų ir valstiečių valdžios posėdžio protokolas. Vilnius, 1919-01-17, w: LYA, f. 77, ap. 2, b. 27, l. 14–15.]), dla komunistów znacznie ważniejsze wydawało się jak największe zaspokojenie potrzeb Armii Czerwonej. Potwierdza to wszechstronne ulgowe traktowanie żołnierzy Armii Czerwonej i ich rodzin [fn: LiBSSR Liaudies komisarų tarybos dekretas dėl savanorių į Raudonąją armiją aprūpinimo (data nenurodyta), w: LYA, f. 77, ap. 2, b. 25, l. 48.], wyrozumiałe podejście do ich przestępstw i amnestie [fn: LiBSSR Liaudies komisarų tarybos protokolas. Vilnius, 1919-03-11, w: LYA, f. 77, ap. 2, b. 25, l. 4–5.], prezenty dla żołnierzy Armii Czerwonej [fn: LiBSSR Liaudies komisarų tarybos posėdžio protokolas. Vilnius, 1919-04-04, w: LYA, f. 77, ap. 2, b. 25, l. 34–35.] i demonstracje [fn: „DRAUGAI“, w: Komunistas, 1919, nr 28, s. 1.]. Troska Litbiełu o ochronę socjalną tej armii wydaje się szczególnie niezwykła, pamiętając, że ani w praktyce, ani w teorii republika radziecka nie miała własnego wojska.
Opisana sytuacja może wydawać się nielogiczna, a nawet paradoksalna, jednak analiza logiki komunistycznej ujawnia również czynnik, który może łatwo wyjaśnić wspomnianą sytuację. Działania i myśli komunistów sugerują, że Armia Czerwona, jako instytucja, była przede wszystkim postrzegana jako atrybut komunistycznej organizacji politycznej, a nie jakiegokolwiek państwa. Co więcej, łatwo zauważyć, że bolszewicy w ogóle nie rozdzielali rozwoju politycznego od działań wojskowych: w kontekście trwającej rewolucji socjalistycznej, działania wojskowe były postrzegane jako rozwój polityczny. Związek między władzą radziecką a żołnierzami Armii Czerwonej był wzajemny: w razie potrzeby obie strony mogły stać się katalizatorem wzajemnego tworzenia. Czasami prowadziło to do dość kuriozalnych sytuacji, na przykład tworzenia instytucji władzy radzieckiej w Armii Czerwonej bez wiedzy centralnych władz Litbiełu [fn: „PRISAKYMAS No. 16“, w: Komunistas, 1919, nr 19, s. 4.]. Również tę myśl potwierdza fakt, że komuniści najczęściej priorytetowo traktowali właśnie polityczny aspekt tej armii [fn: Lietuvos ir Baltarusijos komunistų partijos centro komiteto posėdžio protokolas. Vilnius, 1919-04-05, w: LYA, f. 77, ap. 2, b. 5, l. 73–74.].
Zatem należy zauważyć, że Armii Czerwonej w omawianym okresie nie można oceniać jedynie jako sił zbrojnych. Dla bolszewików żołnierze Armii Czerwonej byli przede wszystkim swoistą klasą robotniczą, która z bronią w ręku pracowała na rzecz zwycięstwa rewolucji i była głównym gwarantem tego zwycięstwa. Wszechstronne zaopatrzenie tej niezwykle uprzywilejowanej warstwy społeczeństwa miało być najwyższym priorytetem instytucji radzieckich na wszystkich szczeblach władzy. Natomiast takie czynniki jak ścisła hierarchiczna subordynacja czy jasna prawna podległość jakiejkolwiek jednostce politycznej były jedynie drugorzędne. Armia Czerwona należała do rewolucji, a rewolucja wyobrażona przez bolszewików nie miała opierać się na granicach politycznych. Zdaniem autora artykułu, właśnie takie podejście może być bardzo pomocne w lepszym zrozumieniu natury opisanych tu wydarzeń, ponieważ logika komunistyczna nie była przeznaczona wyłącznie na strony gazet i protokołów, ale równie silnie odzwierciedlała się w ich polityce w najróżniejszych dziedzinach.
Z drugiej strony, nie można oczekiwać pełnego obrazu bez krótkiego wspomnienia jeszcze jednego kłopotliwego i skomplikowanego czynnika – problematyki stosunków SSRLiB i Rosji Radzieckiej. Powszechne wyjaśnienie, że Litbieł był jedynie marionetkowym państewkiem, całkowicie zależnym od Rosji Radzieckiej, również nie jest w stanie wyjaśnić niektórych bardziej subtelnych cech tych stosunków. Na przykład, dość dziwnie wygląda duża, częściowo z winy samych władz Litbiełu, zależność finansowa marionetkowego państwa od Rosji Radzieckiej. Dokumenty archiwalne pokazują, że absolutna większość władz radzieckich nie widziała potrzeby dbania o samodzielne finanse i dość ślepo ufała subsydiom Rosji Radzieckiej [fn: Lietuvos laikinosios revoliucinės darbininkų ir valstiečių valdžios posėdžio protokolas. Vilnius, 1919-01-17, w: LYA, f. 77, ap. 2, b. 27, l. 9–11.], a w niektórych innych źródłach odzwierciedla się duża nieefektywność i marnotrawstwo komunistycznego systemu finansowego, głównie na koszt Moskwy [fn: G. Šapoka, 2013, s. 316–317.]. Innymi słowy – zależność finansowa od Moskwy nie była jedynie wynikiem asymetrycznych stosunków między Rosją Radziecką a SSRLiB. Pytania budzi również ogólna dynamika stosunków między Litwą i Białorusią a bolszewikami moskiewskimi, ponieważ trudno ją zmieścić w tradycyjnych ramach państwa podporządkowanego i dominującego. Dla rządzących Litbiełem ważne było nie tylko zapewnienie interesów Moskwy. Litewscy i białoruscy komuniści wykazywali dużą chęć naśladowania polityki Moskwy we wszystkich aspektach i wszechstronnego zachęcania jak największej liczby osób z Moskwy do angażowania się w zarządzanie republiką. Można znaleźć najróżniejsze przejawy tego: kopiowanie ustaw [fn: LiBSSR Mažosios Liaudies komisarų tarybos posėdžio protokolas. Vilnius, 1919-03-08, w: LYA, f. 77, ap. 2, b. 25, l. 62–64.], przywileje dla komunistów przybyłych konkretnie z Moskwy [fn: Lietuvos laikinosios revoliucinės darbininkų ir valstiečių valdžios posėdžio protokolas. Daugpilis, 1919-01-07, w: LYA, f. 77, ap. 2, b. 27, l. 8.] i nawet taki absurd jak wprowadzenie czasu moskiewskiego w SSRLiB [fn: „VYRIAUSYBĖS ĮSAKYMAI IR PRANEŠIMAI“, w: Komunistas, nr 36, s. 4.]. Jednak chyba najbardziej zaskakujące jest to, że litewscy i białoruscy komuniści, wykorzystując stworzone przez siebie instytucje społeczne, zaczęli wysyłać bezrobotnych z miast do rosyjskich fabryk broni. W dokumentach komunistów odnotowujących te wydarzenia wyrażana jest wielka radość komunistów, że litewscy bezrobotni są wysyłani właśnie do tych fabryk, które zajmują się wyłącznie zaopatrzeniem Armii Czerwonej [fn: LiBSSR Darbo Liaudies komisariato pranešimas (data nenurodyta), w: Lietuvos centrinis valstybės archyvas (dalej – LCVA), f. R-12, ap. 1, b. 2, l. 62.].
Zatem, wydaje się, że konieczna jest również pewna rewizja stosunków Litbiełu i Moskwy zgodnie z nieco wcześniej wspomnianym schematem: jeśli bolszewicka logika i rewolucyjny światopogląd tak mocno przekształciły naturę sił zbrojnych, można przypuszczać, że podobnie przekształcono również koncepcję stosunków między państwami. Krótki przegląd stosunków między Moskwą a Litbiełem pokazuje, że sami bolszewicy postrzegali swoje wzajemne stosunki przede wszystkim nie jako stosunki międzypaństwowe, ale jako stosunki między centrum organizacji politycznej a jej oddziałem. Właśnie takie wyjaśnienie pozwala znacznie lepiej zrozumieć niektóre, wydawałoby się, paradoksalne aspekty tych stosunków. Zdaniem samych komunistów rządzących Litwą i Białorusią, Litbieł był jedynie oddziałem organizacji bolszewickiej, wciśniętym w ramy organizacji państwowej, którego dobro, w porównaniu z centrum rewolucyjnym, mogło być co najwyżej drugorzędne. Znacznie ważniejsze było jak najbardziej ekstensywne przyczynianie się do trwającej rewolucji i nie szczędzenie na ten cel niczego. Litewscy i białoruscy komuniści nie czuli się podporządkowani interesom Moskwy, te interesy były przede wszystkim rozumiane jako własne. Podsumowując, należy podkreślić, że specyficzny sposób myślenia bolszewików i ocena otaczającego ich świata niemal wyłącznie przez pryzmat rozwoju politycznego ich własnej organizacji, mocno wpłynęły na naturę Litbiełu w różnych aspektach i właśnie dlatego w historii tego quasi-państwa jest tak wiele abstrakcyjnych i trudnych do zrozumienia szczegółów.
Bolszewicka polityka agrarna
W artykule już omówiono, że Litbieł został stworzony jako narzędzie dyplomatyczne w rękach bolszewików moskiewskich, a zarządzany i administrowany jako narzędzie strategiczne, ekstensywnie wykorzystywane do wszelkich potrzeb rewolucji. Niemniej, jedno z najważniejszych przejawów wykorzystania SSRLiB jako instrumentu rewolucji – aspekt ekonomiczny – pozostało nieomówione.
Dyskusja o wykorzystaniu SSRLiB jako źródła zasobów jest nierozerwalnie związana z prowadzoną przez komunistów polityką agrarną i żywnościową. Zarówno jeden, jak i drugi aspekt tej ściśle powiązanej polityki z nieco innej perspektywy ujawnia, w jaki sposób bolszewicy postrzegali przeznaczenie Litbiełu.
Do opisania polityki agrarnej SSRLiB można posłużyć się sekwencją paradoksalnych wydarzeń. Na początku 1919 r. dekret o ziemi faktycznie nie zmienił dotychczas istniejącego w prowincji ustroju społeczno-gospodarczego, co niemal natychmiast wywołało ogromne niezadowolenie społeczne [fn: „Vilnius, Sausio 18 d.“, w: Laisvoji Lietuva, 1919, nr 6, s. 1.]. Komuniści nie tylko nie okazali się obrońcami biednych i bezrolnych, ale od pierwszych dni swojej władzy pilnie i z troską dbali o to, aby majątki ziemskie w żaden sposób nie były grabione ani dzielone [fn: Lietuvos laikinosios revoliucinės darbininkų ir valstiečių valdžios posėdžio protokolas. Daugpilis, 1919-01-04, w: LYA, f. 77, ap. 2, b. 27, l. 4.]. Co więcej, materiały archiwalne wskazują na pewne zagubienie i niezdolność do skrystalizowania sensownej polityki rolnej [fn: Aktyvių Lietuvos ir Baltarusijos komunistų partijos veikėjų pasitarimo dėl agrarinės politikos protokolas, 1919-06-08, w: LYA, f. 77, ap. 2, b. 13, l. 3–8.], a także ujawniają fakty zupełnie nieoczekiwane: bolszewickie zarządzanie rolnictwem opierało się na lokalnych właścicielach ziemskich i musiało dostosowywać się do ich interesów [fn: Tamże.]. Fakt, że bolszewicy nie podjęli niemal żadnych reform rolnych, wydaje się jeszcze dziwniejszy, pamiętając, że w ówczesnym społeczeństwie kwestia ziemi była bardziej niż kiedykolwiek dojrzała [fn: „Vilnius, sausio 7 d.“, w: Laisvoji Lietuva, 1919, nr 2, s. 1.]. Jej rozwiązanie było nie tylko kluczowe, ale także mogło zapewnić bolszewikom tak potrzebne poparcie i legitymację.
Wyjaśnienie, dlaczego bolszewicy działali niemal absolutnie przeciwnie do tego, czego wymagała zaistniała sytuacja, jest skomplikowane tylko na pierwszy rzut oka. Zdaniem Č. Laurinavičiusa, rewolucja socjalistyczna na Litwie z inicjatywy samych jej przywódców w ogóle nie miała stać się zjawiskiem angażującym szerokie warstwy społeczeństwa [fn: Č. Laurinavičius, 2008, s. 188–189.]. Zdaniem autora niniejszego artykułu, to stwierdzenie jest szczególnie ważne właśnie dla polityki gospodarczej bolszewików. Można wskazać prostą, ale bardzo ważną przyczynę sposobu jej prowadzenia: jak najmniejsze zakłócenie istniejącego systemu gospodarczego było warunkiem koniecznym do jak najbardziej ekstensywnego wykorzystania zasobów znajdujących się na terytorium SSRLiB.
Nie ma wątpliwości, że właśnie to było głównym motywem bolszewików. Horrendalna eksploatacja gospodarcza Litbiełu, całkowicie ignorująca lokalne potrzeby i interesy, została dość szczegółowo opisana przez S. Bordiczenkę. Można jedynie dodać, że materiał wykorzystany w niniejszym badaniu również ujawnia niezwykle smutny obraz spowodowany zgubną komunistyczną polityką gospodarczą. Niedobór żywności i głód stały się przyczyną szeregu innych problemów trapiących SSRLiB – epidemie tyfusu w miastach [fn: LiBSSR Liaudies komisarų tarybos dekretas dėl kovos priemonių su šiltine (data nenurodyta), w: LYA, f. 77, ap. 2, b. 25, l. 52.] i odnotowany znaczny wzrost przestępczości [fn: Milicijos suvestinė apie įvykius Vilniuje, siunčiama Lietuvos RKT. Vilnius, 1919-04-12, w: LCVA, f. R-246, ap. 1, b. 5, l. 4.] to tylko niektóre z nich. Przed okrutną totalną eksploatacją gospodarczą nie byli chronieni nawet ludzie związani z władzą radziecką. Wiele mówią dokumenty wileńskiej milicji radzieckiej, z których wynika, że w mieście panował chaos, podczas gdy głodni milicjanci praktycznie zmuszali piekarnie do sprzedaży im chleba [fn: Vilniaus milicijos įsakymas. Vilnius, 1919-01-23, w: LYA, f. 77, ap. 2, b. 36, l. 5–8.]. Wydaje się, że nawet użycie siły nie mogło zapewnić dostępu do żywności. W dokumentach archiwalnych można znaleźć przerażające szczegóły, na przykład jeden z wileńskich milicjantów zastrzelił się z głodu w środku dnia [fn: Lietuvos ir Baltarusijos komunistų partijos centro komiteto posėdžio protokolas. Vilnius, 1919-03-02, w: LYA, f. 77, ap. 2, b. 5, l. 73–74.]. Sytuacja nie była lepsza również na prowincji, gdzie również panował głód [fn: Z. Angarietis, „Gręsia badas“, w: Komunistas, 1919, nr 18, s. 2.], a masowy ubój zwierząt był zjawiskiem powszechnym [fn: „Liaudies Maitinimo Komisariato ĮSAKYMAS“, w: Komunistas, 1919, nr 15, s. 4.]. Przerażająca opisana sytuacja i całkowite lekceważenie przez bolszewików dobrobytu miejscowej ludności można wyjaśnić tą samą myślą rozwijaną w publikacji – Litbieł był jedynie narzędziem rewolucji, którego dobrobyt w kontekście rewolucji nie był priorytetem i w tej sytuacji lokalni komuniści nie widzieli żadnego paradoksu. SSRLiB była wykorzystywana na różne sposoby, jednak to właśnie ekonomiczna eksploatacja republiki radzieckiej najboleśniej dotknęła miejscową ludność, która z czasem czuła coraz większą nienawiść do swoich panów.
Wnioski
1. Pragmatyczne i zmienne, uwzględniające trwające działania wojskowe i wydarzenia rewolucyjne, interesy stały się głównym motywem utworzenia nie tylko SSRLiB, ale także poprzedzających ją radzieckich quasi-państw. Głównym czynnikiem, który skłonił bolszewików do reorganizacji ich wschodnioeuropejskich peryferii w rzekomo niezależną republikę radziecką, były nadzieje na wykorzystanie tego tworu państwowego jako powiedzmy prawnej tarczy przed państwem polskim, które w tym czasie nasilało działania wojenne przeciwko Rosji Radzieckiej. Przywódcy komunistyczni, tworząc Litbieł, mieli nadzieję rozwiązać jeszcze kilka trapiących ich problemów: umocnić niezwykle słabą litewską organizację komunistyczną, a także uczynić krok w kierunku jednego z głównych celów rewolucji – politycznego zjednoczenia wszystkich terytoriów zajętych przez bolszewików.
2. Cała bolszewicka strefa wpływów, niezależnie od jej podziału na republiki czy inne jednostki polityczne, była przez samych bolszewików postrzegana przede wszystkim jako organizacja polityczna. Za centrum tej organizacji uważano ognisko rewolucji – Rosję, a za jej oddziały – pozostałe terytoria peryferyjne. Stosunki między Litbiełem a Rosją Radziecką można również oceniać jako stosunki między centrum organizacji politycznej a jej oddziałem. Należałoby ponownie ocenić rolę Armii Czerwonej, ponieważ bolszewicy postrzegali siły zbrojne przede wszystkim jako integralną część organizacji politycznej, a nie atrybut państwa. Ta armia była nie tyle siłą zbrojną, co niezwykle uprzywilejowaną warstwą społeczeństwa, od której zależał sukces rewolucji. Jednym z kluczowych celów samej organizacji komunistycznej było wszechstronne zaopatrzenie tej warstwy. Było to również jedno z głównych zadań Litbiełu, całkowicie przysłaniające najważniejsze potrzeby lokalne.
3. Prowadzona przez bolszewików w SSRLiB polityka agrarna i żywnościowa całkowicie rozmijała się z potrzebami społeczeństwa, co doprowadziło do głodu i innych tragicznych zjawisk, z powodu których cierpieli mieszkańcy republiki radzieckiej. Przyczyną tego były dążenia przywódców komunistycznych do maksymalnego wykorzystania zasobów materialnych Litwy i Białorusi na potrzeby rewolucji. Było to prawdopodobnie najbardziej szkodliwe wykorzystanie Litbiełu jako narzędzia rewolucji. Należy zauważyć, że całkowite ignorowanie lokalnych interesów i priorytetów nie wydawało się bolszewikom paradoksalne i było raczej traktowane jako nieunikniona ofiara na rzecz rewolucji.
Bibliografia
Bordiczenko S., 2020 – Stanisław Bordiczenko, „A Buffer for Soviet Russia: a Brief History of the Litbel“, in: Revolutionary Russia, 2020, Vol. 33, No. 1, p. 88–105.
Laurinavičius Č., 2008 – Česlovas Laurinavičius, „Once Again on Soviet Statehood in Lithuania in 1918–1919“, in: Lithuania Historical studies, 2008, Vol. 13, p. 179–190.
Тихомиров А., 2003 – Александр Тихомиров, „Взаимоотношения БССР и РСФСР в 1919– 1921 гг. Протеворечивое Партнерство“, in: Белорусский журнал международного права и международных отношенй, 2003, No. 3, p. 46–55.
Eidintas A., Žalys A., Senn A. E., 1997 – Alfonsas Eidintas, Alfonsas Žalys, Alfred Erich Senn, Lithuania in European Politics: The Years of the First Republic. New York, 1997.
Mačiulis D., Staliūnas D., 2015 – Dangiras Mačiulis, Darius Staliūnas, Vilnius – Lietuvos sostinė: problema tautinės valstybės projekte. Vilnius, 2015.
Rudling P. A., 2014 – Per Anders Rudling, The rise and Fall of Belarusian Nationalism 1906–1931. Pittsburgh, 2014.
Smith J., 1999 – Jeremy Smith, The Bolsheviks and the National Question 1917–1923. Helsinki, 1999.
Šapoka G., 2013 – Gintautas Šapoka, Vilniaus klausimas 1918–1922 liudininkų akimis. Trakai, 2013.
Vaitkevičius B., 1967 – Bronius Vaitkevičius, Socialistinė Revoliucija Lietuvoje 1918–1919 metais. Vilnius, 1967.
Vakar N. P., 1965 – Nicholas Platonovich Vakar, Belorussia, The Making of a Nation. Cambridge, 1965.