Ramunė Šmigelskytė-Stukienė
Problem trwałości unii lubelskiej w obliczu centralizacji państwa: stanowisko szlachty litewskiej (pomiędzy Sejmem Czteroletnim a sejmem grodzieńskim)
Streszczenie
Artykuł ukazuje stanowisko różnych ugrupowań politycznych Wielkiego Księstwa Litewskiego wobec unii z Królestwem Polskim w okresie intensywnych procesów centralizacyjnych w państwie. Analizie poddano lata 1788-1793, które cechowały się znaczącymi zmianami w ustroju państwa: 1) okres Sejmu Czteroletniego, 2) działalność konfederacji generalnej Obojga Narodów w latach 1792–1793, która unieważniła reformy Sejmu Czteroletniego oraz 3) działalność ostatniego sejmu Rzeczypospolitej, obradującego w Grodnie w 1793 r., dążącego do przywrócenia status quo w relacjach polsko-litewskich. Artykuł nie omawia idei powstania z 1794 r. ani różnic, które ujawniły się w jego trakcie między dowódcami wojsk litewskich i polskich.
Na podstawie analizy historiografii i źródeł z omawianego okresu wyciągnięto wnioski, że w ostatnich dekadach XVIII w. dążenia do zachowania unii polsko-litewskiej były wspólne dla całej szlachty litewskiej, niezależnie od reprezentowanego przez nią nurtu politycznego. Uchwalenie Konstytucji 3 maja w 1791 r. było znaczącym ustępstwem ze strony przedstawicieli Litwy, na które zdecydowano się, biorąc pod uwagę złożoną sytuację całego państwa. Konsekwencją tego ustępstwa był kompromis osiągnięty 20 października 1791 r. Przyjęty przez sejm akt Zaręczenia Wzajemnego Obojga Narodów na nowo ugruntował unijny związek Litwy i Polski. Jednakże twórcy konfederacji w 1792 r., ignorując Zaręczenie Wzajemne Obojga Narodów, zadeklarowali przywrócenie relacji litewsko-polskich ustalonych aktem unii lubelskiej oraz ponowne usamodzielnienie wszystkich instytucji litewskich. W praktyce poszli nawet dalej – rozdzielono wspólne instytucje, które istniały od początku. Ta polityka odzwierciedlała program konserwatywnych litewskich republikanów o prorosyjskiej orientacji. Dzięki staraniom przedstawicieli Litwy na sejmie grodzieńskim w 1793 r. utrwalono dualistyczny model państwa.
Słowa kluczowe: unia lubelska, Rzeczpospolita Obojga Narodów, centralizacja, monarchia konstytucyjna, Sejm Czteroletni (1788–1792), konfederacja, sejm grodzieński 1793 r.
Wstęp
W ostatnich dekadach XVIII wieku Rzeczpospolita Obojga Narodów przeżywała okres tak zwanego „przewrotu umysłów”, który doprowadził państwo do epoki Konstytucji 3 maja z 1791 r., określanej mianem „łagodnej rewolucji”. Pod wpływem idei oświeceniowych myśl polityczna rozwijała się w szerokim spektrum wizji przyszłości państwa, realnych projektów reform ustrojowych i planów ich realizacji, w formie popularnej publicystyki politycznej, propozycji udoskonalenia ustroju publikowanych w ówczesnej prasie, a także polemicznych „listów”, „recenzji” czy „opinii”. Dzieła przedstawicieli zachodnioeuropejskiej myśli politycznej Oświecenia, takich jak Jean Jacques Rousseau, Charles Louis Montesquieu, David Hume i inni, były czytane, analizowane i omawiane w poszukiwaniu modelu dalszego rozwoju, odpowiedniego dla państwa polsko-litewskiego. W bogatej publicystyce politycznej tradycyjnemu szlacheckiemu republikanizmowi przeciwstawiali się zarówno republikanie-reformatorzy, jak i umiarkowani oraz radykalni monarchiści. W okresie Sejmu Czteroletniego do dyskursu politycznego aktywnie włączyli się także apologeci monarchii konstytucyjnej.
W warunkach protektoratu Imperium Rosyjskiego elita intelektualna Rzeczypospolitej Obojga Narodów wypracowała program fundamentalnych zmian, którego realizacją zajęła się grupa dworska Stanisława Augusta Poniatowskiego, kierująca rządy państwa ku centralizacji i modernizacji. Grupa królewska, dążąc do wzmocnienia roli monarchy, wprowadziła dziedziczny tron, scentralizowała organy władzy wykonawczej, zlikwidowała federacyjny charakter państwa i przeprowadziła inne reformy. Zaktualizowała przy tym kwestię unii polsko-litewskiej, aktywnie podnoszoną w pismach politycznych zarówno przez zwolenników, jak i przeciwników reform. W tym kontekście „zacieśnienie” unijnych relacji polsko-litewskich stało się jednym z punktów porządku obrad politycznych.
Problem unijnych relacji polsko-litewskich w okresie panowania Stanisława Augusta cieszył się już szerokim zainteresowaniem badaczy. Prace Ivana Lapasa i Adolfasa Šapoki ukształtowały tradycję państwowości litewskiej po unii lubelskiej [fn: Zob. szerzej: Jurgaitis, R., Šmigelskytė-Stukienė, R. Ketverių metų seimo epocha Adolfo Šapokos tyrimuose. Šapoka, Adolfas. Raštai, t. 2: Lietuva Reformų seimo metu. Iki 1791 m. gegužės 3 d. konstitucijos. Vilnius, 2008, s. 35–36.], a kompetentne wnioski w tej kwestii przedstawili Leonas Mulevičius [fn: Mulevičius, L. Lietuvos savarankiškumas ir Abiejų tautų savitarpio garantijos įstatymas. Lituanistica, 1992, nr 4 (12), s. 70–78.], Mečislovas Jučas [fn: Jučas, M. Lietuvos ir Lenkijos unija (XIV a. vid. – XIX a. pr.). Vilnius: Aidai, 2000.], Zigmantas Kiaupa [fn: Kiaupa, Z. The Rise of the Mutual Guarantee of the Two nations. Europa unii i federacji. Idea jedności narodów i państw od średniowiecza do czasów współczesnych. Praca zbiorowa pod redakcję Krzysztofa Ślusarka. Kraków, 2004, s. 91–98.] i inni autorzy. Z bogatej historiografii polskiej należy wymienić prace Juliusza Bardacha [fn: Bardach, J. Konstytucja 3 Maja a unia polsko-litewska. Przegląd Historyczny, t. LXXXII, z. 3–4, 1991, s. 383–410; Bardach, J. Konstytucja 3 Maja a Zaręczenie Wzajemne Obojga Narodów z 20 X 1791 roku. Lithuania, t. 3 (4), 1991, s. 23–32.], Jerzego Malca [fn: Malec, J. Problem stosunku Polski do Litwy w dobie Sejmu Wielkiego (1788–1792). Czasopismo Prawno-Historyczne, t. XXXIV, z. 1, 1982, s. 31–50; Malec, J. Walka szlachty litewskiej o zachowanie III Statutu w drugiej połowie XVIII wieku. Czasopismo Prawno-Historyczne, t. XLIV, z. 1–2, 1992, s. 65–71.], Andrzeja Zakrzewskiego [fn: Zakrzewski, A. B. Niepodległość w Rzeczypospolitej, czyli Litwa wobec Korony, wieki XVI–XVIII. Naywyższa Pani swoich praw… Idee wolności, niepodległości i suwerenności Rzeczypospolitej 1569–1795, pod redakcją A. Grześkowiak-Krwawicz. Warszawa, 2019, s. 87–101; Zakrzewski, A. B. Wielkie Księstwo Litewskie (XVI–XVIII w.) Prawo – Ustrój – Społeczeństwo. Warszawa, 2013.], Wojciecha Szczygielskiego [fn: Szczygielski, W. Referendum trzeciomajowe. Sejmiki lutowe 1792 roku. Łódź, 1994.], które zasadniczo zmieniły dominującą w polskich badaniach historycznych do ostatnich dekad XX w. tendencję, polegającą na postrzeganiu dążeń szlachty Wielkiego Księstwa Litewskiego do utrzymania federacyjnego modelu państwa i zasad unii lubelskiej jako „litewskiego partykularyzmu” lub „separatyzmu” [fn: Por. Michalski, J. Zagadnienie unii polsko-litewskiej w czasach panowania Stanisława Augusta. Zapiski Historyczne, t. 51, z. 1, 1986, s. 97–131. Oceny J. Michalskiego głęboko zakorzeniły się w polskiej historiografii i są cytowane nawet w najnowszych syntezach historii Polski, zob.: Augustyniak, U. Historia Polski, 1572–1795. Warszawa, 2008.].
Należy zauważyć, że ocena postawy przedstawicieli Litwy w historiografii była w dużej mierze uzależniona od poglądów na ustrój polityczny Rzeczypospolitej w okresie pounijnym. Historycy, którzy twierdzili, że w drugiej połowie XVIII w. Wielkie Księstwo Litewskie było tylko jedną z trzech prowincji, a nie równoprawną z Polską częścią składową państwa, traktowali żądania odrębności litewskiej i równości praw w państwie unijnym jako przejaw litewskiego separatyzmu, a nawet zdrady, a propagatorów idei odrębności litewskiej utożsamiali wyłącznie z konserwatywną szlachtą [fn: Michalski, J. Zagadnienie unii polsko-litewskiej w czasach panowania Stanisława Augusta. S. 97.]. Do uzasadnienia postępującej integracji i unifikacji państwa posługiwano się nawet argumentami filologicznymi. Na przykład, badaczka pism politycznych Ewa Bem-Wiśniewska zauważyła, że od lat 60. XVIII w. w źródłach Rzeczypospolitej Obojga Narodów stopniowo zanikał termin „Rzeczpospolita”, ustępując miejsca słowom „Polska” i „ojczyzna”. Procesy te, zdaniem badaczki, świadczyły o zmianie myślenia i postrzegania państwa przez szlachtę Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego [fn: Bem-Wiśniewska, E. Funkcjonowanie nazwy Polska w języku czasów nowożytnych. Warszawa, 1998.]. Taki pogląd skrytykowała znana specjalistka od epoki Oświecenia Anna Grześkowiak-Krwawicz, zwracając uwagę, że statystyczne badania pisarskie należy traktować z dużą ostrożnością, a wnioski E. Bem-Wiśniewskiej wcale nie odzwierciedlają wszystkich nurtów myśli politycznej państwa polsko-litewskiego ani całego dyskursu politycznego tamtej epoki [fn: Grześkowiak-Krwawicz, A. Dyskurs polityczny Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Toruń, 2018, s. 63.].
Nieco inaczej na kwestię zachowania unii patrzyli historycy, którzy uznawali istnienie federacyjnej Rzeczypospolitej, złożonej z dwóch państw – Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego. Przedstawiciele tego nurtu opierali swoje wnioski na wynikach badań parlamentaryzmu i analizie rozwoju instytucji państwowych, podkreślając, że utworzenie centralnych instytucji rządowych, takich jak Rada Nieustająca czy Komisja Edukacji Narodowej, nie zintegrowało Wielkiego Księstwa Litewskiego z Królestwem Polskim. Żądania podnoszone na sejmach i konfederacjach w drugiej połowie XVIII wieku, dotyczące utrzymania praw Wielkiego Księstwa Litewskiego w państwie unijnym, ustanowionych aktem unii z 1569 r., były naturalną obroną interesów szlachty litewskiej, która z kolei powstrzymywała centralizację państwa [fn: Zob. szczegółowo: Šmigelskytė-Stukienė, R. Liublino unija: idėjos tęstinumas Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės konfederacijose Stanislovo Augusto valdymo laikotarpiu. Liublino unija: idėja ir jos tęstinumas / Unia Lubelska: idea i jej kontynuacja. Mokslinių straipsnių rinkinys. Sudarė L. Glemža ir R. Šmigelskytė-Stukienė. Vilnius, 2011, s. 352–380.]. Uważając ochronę atrybutów państwowości litewskiej za główną wartość, niektórzy autorzy tego nurtu oceniali nawet działalność konfederacji litewskiej w latach 1792–1793 jako przejaw litewskiego patriotyzmu [fn: Na przykład A. Šapoka uważał zwolenników konfederacji targowickiej na Litwie za patriotów wyłącznie z powodu ich sprzeciwu wobec procesu centralizacji. Zob. wypisy A. Šapoki na temat „Targowiczan – patriotów”. Lietuvos mokslų akademijos Vrublevskių biblioteka, Rankraščių skyrius (LMAVB RS, f. 233, b. 129). Zob. szerzej: Jurgaitis, R., Šmigelskytė-Stukienė, R. Ketverių metų seimo epocha Adolfo Šapokos tyrimuose, s. 35–36.].
Należy również podkreślić, że w najnowszych pracach poświęconych reformom z ostatniej dekady XVIII wieku, główny nacisk kładzie się już nie na wewnętrzny spór polsko-litewski o zachowanie unijnych relacji, lecz na geopolityczny i polityczny kontekst tych reform. Rzeczpospolita Obojga Narodów jest traktowana jako wspólny byt polityczny, podkreśla się jednolitość polsko-litewskiej szlachty w dążeniu do wzmocnienia suwerenności państwa i wyzwolenia się spod „opieki” sąsiednich mocarstw. Na przykład, autorzy wydanej w 2018 r. syntezy historii państwowości białoruskiej akcentowali, że nawet w warunkach protektoratu Imperium Rosyjskiego, Stanisławowi Augustowi udało się zgromadzić zwolenników w Radzie Nieustającej i przeprowadzić reformy nie tylko w dziedzinie edukacji, ale także w gospodarce. Zmieniona sytuacja geopolityczna w przededniu Sejmu Czteroletniego stworzyła doskonałe warunki do dążenia do całkowitego zniesienia protektoratu Rosji i odzyskania suwerenności państwa. To dążenie do suwerenności zostało zrealizowane dzięki wspólnym wysiłkom zjednoczonej grupy królewskiej i ugrupowania reformatorów-patriotów, co zaowocowało uchwaleniem Konstytucji 3 maja. W ten sposób, oceniając znaczenie konstytucji, akcentuje się nie kwestię unii Litwy z Polską, lecz utrwalenie suwerenności całego państwa – „Rzeczypospolitej” (Речи Посполитой) (podkreślenie moje – R. Š.-S.). Patrząc na procesy historyczne przez pryzmat ówczesnych wyzwań geopolitycznych, wewnętrzny ustrój zreformowanego państwa, struktura instytucji litewskich i polskich oraz zasady reprezentacji stają się drugorzędne, a kwestie te nie są szczegółowo omawiane, zatem o ustawie z 20 października 1791 r. nie ma ani słowa [fn: История белорусской государственности. Том 1: Белорусская государственность: от истоков до конца XVIII в. Минск, 2018, s. 540–543.].
O tym, że taki punkt widzenia nie obejmuje całego spektrum problemu, świadczą spostrzeżenia historyka prawa Vaidotasa Vaičaitisa, który na nowo rozpatruje znaczenie Konstytucji 3 maja w szerokim kontekście litewskiego konstytucjonalizmu. Po omówieniu „litewskiego” wymiaru Konstytucji 3 maja, V. Vaičaitis trafnie zauważa, że szczególne miejsce, obok innych aktów towarzyszących Konstytucji 3 maja (tj. Ustawy o sejmikach z 24 marca 1791 r., Prawa o miastach z 18 kwietnia 1791 r. i Deklaracji sejmowej z 5 maja 1791 r.), zajmuje „Zaręczenie Wzajemne Obojga Narodów z 20 października 1791 r., ponieważ w nim «jedność narodu polskiego i litewskiego w wspólnym państwie jest traktowana jako wieczna i niezmienna zasada, zrównana z unią lubelską i wieczystymi pacta conventa przyszłych monarchów»” [fn: Vaičaitis, V. 1791 m. gegužės 3-iosios konstitucija ir Lietuvos konstitucingumo tradicija. Parlamento studijos, 2013, nr 14, http://www.lrs.lt/parlamentostudijos/Nr14/14_teise_1.htm [Dostęp: 9 listopada 2020 r.].]. Zdaniem autora, „Zaręczenie z 20 października, w przeciwieństwie do wcześniej wspomnianych aktów konstytucyjnych, nie wywodzi się z Konstytucji 3 maja, lecz ją przewyższa, mając wyższy status konstytucyjny, ponieważ jest niezmienne i «na wieki sporządzone», a powiązanie tego dokumentu z Konstytucją 3 maja umożliwia zawarte w nim odniesienie do «Prawa o rządzie» i jego nową interpretację – ma ono służyć «Koronie Polskiej i Wielkiemu Księstwu Litewskiemu»” [fn: Vaičaitis, V. 1791 m. gegužės 3-iosios konstitucija ir Lietuvos konstitucingumo tradicija. Parlamento studijos, 2013, nr 14, http://www.lrs.lt/parlamentostudijos/Nr14/14_teise_1.htm [Dostęp: 9 listopada 2020 r.].].
Zatem Zaręczenie Wzajemne Obojga Narodów i zawarte w nim postanowienia są jednym z punktów odniesienia, na podstawie którego możemy oceniać trwałość idei unii polsko-litewskiej w zmieniającym się społeczeństwie Rzeczypospolitej końca XVIII w. Celem tego artykułu jest – w oparciu o dorobek historiografii i źródła z analizowanego okresu – ujawnienie stanowiska szlachty Wielkiego Księstwa Litewskiego, reprezentującej różne nurty myśli politycznej, wobec unii. Do analizy wybraliśmy lata 1788-1793, które upłynęły pod znakiem trzech ważnych wydarzeń politycznych z ostatnich lat istnienia Rzeczypospolitej Obojga Narodów: Sejmu Czteroletniego, który uchwalił słynną Konstytucję 3 maja, konfederacji generalnej Obojga Narodów w latach 1792-1793, znanej pod nazwą konfederacji targowickiej, oraz ostatniego sejmu Rzeczypospolitej, obradującego w Grodnie w 1793 r. Idee powstania z 1794 r. i ujawnione w jego trakcie rozbieżności między dowódcami wojsk litewskich i polskich nie są w tym artykule analizowane.
Sejm Czteroletni i stanowisko szlachty litewskiej wobec unii
W przededniu Sejmu Czteroletniego w polu ideowym Rzeczypospolitej Obojga Narodów ujawniało się wiele różnorodnych nurtów myśli politycznej i reprezentujących je ugrupowań politycznych. Byli to zarówno radykalni republikanie, dążący do utrzymania niezmienionej formy rządu, dawnych wolności i praw szlachty, jak i umiarkowani republikanie, opowiadający się za pewnymi reformami ustrojowymi, oraz zwolennicy różnych form monarchii. Spośród tych ostatnich najaktywniejsza była grupa dworska króla Stanisława Augusta, która proponowała wprowadzenie monarchii konstytucyjnej i propagowała ideę stworzenia scentralizowanego państwa unitarnego [fn: Więcej o ugrupowaniach politycznych Sejmu Czteroletniego i ich ideach zob.: Lis, R. W poszukiwaniu prawdziwej Rzeczpospolitej. Główne nurty myśli politycznej Sejmu Czteroletniego. Kraków, 2018.]. Żadne z tych ugrupowań nie było jednorodne. Na każde z nich miały wpływ różne „partie” magnackie ze swoimi wizjami przyszłości Rzeczypospolitej Obojga Narodów, w których bodaj najważniejsze miejsce zajmowała kwestia związków Rzeczypospolitej z państwami sąsiednimi. Obok tradycyjnej orientacji prorosyjskiej w latach 80. XVIII w. szczególnie wzrosła liczba polityków o orientacji pruskiej, wiążących przyszłość Rzeczypospolitej z Królestwem Prus [fn: Zielińska, Z. Kołłątaj i orientacja pruska u progu Sejmu Czteroletniego. Warszawa, 1991, s. 13–19 i nast.].
Te nurty myśli politycznej były wspólne dla całej szlachty Rzeczypospolitej. Wśród magnatów i szlachty Wielkiego Księstwa Litewskiego byli zarówno radykalni, jak i umiarkowani republikanie, a także zwolennicy monarchii. Ważne jest jednak, aby podkreślić, że o ugrupowaniach politycznych działających w całej Rzeczypospolitej w omawianym okresie można mówić tylko warunkowo: w sferze działań politycznych szlachta Królestwa Polskiego (Korony) i Wielkiego Księstwa Litewskiego działała oddzielnie, organizując się w konfederacje (zarówno sejmowe, jak i pozasejmowe) i poprzez nie realizując swoje cele polityczne. Jedynym ugrupowaniem politycznym działającym w całej Rzeczypospolitej w omawianym okresie moglibyśmy uznać jedynie „partię dworską” króla Stanisława Augusta, uformowaną w wyniku konsekwentnej polityki króla, który stopniowo pozyskiwał część magnatów i średniej szlachty [fn: Proces formowania się grupy dworskiej Stanisława Augusta opisali Stanisław Kościałkowski i Dorota Dukwicz, zob.: Kościałkowski, S. Antoni Tyzenhauz. Podskarbi nadworny litewski. Studia nad wewnętrznymi dziejami Litwy w początkach panowania Stanisława Augusta (1765–1780), t. 1, Londyn, 1956; Dukwicz, D. Rosja wobec Sejmu Rozbiorowego Warszawskiego (1772–1775). Warszawa, 2015.]. Jednakże i tak zwana „partia dworska” nie była jednorodna. Widzimy w niej przeciwników tworzenia scentralizowanego państwa, takich jak podkanclerzy litewski Joachim Chreptowicz czy kasztelan trocki Kazimierz Konstanty Plater [fn: Zielińska, Z. Plater Kazimierz Konstanty. Polski Słownik Biograficzny (dalej – PSB), t. XXVI, 1981, s. 665–672.].
Oceniając stanowisko szlachty litewskiej wobec unijnych relacji z Polską na Sejmie Czteroletnim, oprzemy się na postawie konfederacji litewskiej, kierowanej przez marszałka sejmu litewskiego Kazimierza Nestora Sapiehę. Jak ujawniły badania historyka Andrzeja Stroynowskiego, konfederacja sejmu litewskiego w latach 1788-1791 konsekwentnie demonstrowała jednolitość, wysuwając koncepcję utrzymania dualistycznego charakteru Rzeczypospolitej jako przeciwwagę dla projektów centralizacji państwa, inicjowanych przez „partię dworską” i ugrupowanie patriotów-reformatorów, co prowadziło, jak ujął to badacz, do „używania nazwy Polska w tekście Konstytucji 3 maja” [fn: Stroynowski, A. Problem odrębności litewskiej na sejmach lat 1778–1786, in: Stroynowski, A. „Wieczory sejmowe“. Studia nad dziejami parlamentaryzmu w epoce stanisławowskiej. Częstochowa, 2013, s. 255.]. Uogólniona koncepcja dualistycznego modelu państwa została przedstawiona już w 1790 r. w projekcie formy rządu (Projekt do formy rządu), który sejmowi złożył marszałek wielki litewski Ignacy Potocki [fn: Tenże, s. 255.]. Nie brakowało także wystąpień posłów litewskich na sejmie, akcentujących wagę unii. Na przykład, słynny tłumacz dzieł Jeana Jacques’a Rousseau na język polski, poseł żmudzki na sejm, republikanin Maurycy Franciszek Karp, w mowie wygłoszonej na sejmie 14 marca 1791 r. w trakcie debaty nad ustawą o sejmikach, podkreślił, że „co do «formy» praw cywilnych i policyjnych, narody litewski i polski mogą się różnić, jednak w jednym narodzie połączonym w Unię muszą być jednakowe prawa polityczne” [fn: Karpis, M. P. Žemaitijos kunigaikštytės pasiuntinio rinktiniai raštai. Parengė D. Viliūnas. Vilnius, 2017, s. 39.].
Przeciwko centralizacji państwa opowiadała się również dość liczna grupa senatorów i ministrów litewskich: biskup inflancki Józef Kazimierz Kossakowski, hetman Michał Kazimierz Ogiński, kanclerz Aleksander Sapieha, wojewoda smoleński Franciszek Sapieha, kasztelan smoleński Antoni Suchodolski i inni. Znając taką postawę przedstawicieli Wielkiego Księstwa Litewskiego, nasuwa się pytanie, dlaczego posłowie litewscy jednak zagłosowali za Konstytucją 3 maja, która położyła podwaliny pod centralizację państwa, podczas gdy wstępne głosowanie w nocy z 2 na 3 maja pokazało, że popiera ją tylko połowa przedstawicieli Litwy. W historiografii na to pytanie podaje się kilka odpowiedzi. Obok oskarżeń o „spisek i oszustwo reformatorów” (A. Šapoka), podkreśla się również „fakt naturalnej dojrzałości politycznej przedstawicieli Litwy, która przejawiła się w przewartościowaniu wcześniejszych postaw i powstaniu nowych wiodących ugrupowań” (A. Stroynowski [fn: Stroynowski, A. „Wieczory sejmowe“. Studia nad dziejami parlamentaryzmu w epoce stanisławowskiej, s. 255.]) oraz zdolność szlachty litewskiej do mobilizacji w obliczu zewnętrznego zagrożenia, ich solidarność ze szlachtą polską w celu zapewnienia ciągłości reform i zachowania suwerenności państwa (J. Bardach, A. Zakrzewski, W. Szczygielski [fn: Zob. bibliografię w przypisach nr 2–8.]).
Jest oczywiste, że Konstytucja 3 maja 1791 r. została przyjęta na drodze politycznego kompromisu między szlachtą polską i litewską, kiedy to radykalni republikanie, zwolennicy monarchii konstytucyjnej, ideologowie scentralizowanego państwa unitarnego oraz zwolennicy odrębności Wielkiego Księstwa Litewskiego, reprezentujący różne nurty polityczne, zjednoczyli się przeciwko konserwatywnej szlachcie w obliczu agresji rosyjskiej. Jednak to zjednoczenie było tymczasowe. Po przyjęciu konstytucji, litewscy senatorowie i posłowie nie porzucili idei zachowania odrębności instytucji litewskich. O ile debata nad projektem ustawy o „Straży” tocząca się na sejmie w ostatnich dniach maja 1791 r. nie wywołała wielkich dyskusji (ustawa regulująca działalność tej instytucji została przyjęta 1 czerwca [fn: Šapoka, Adolfas. Raštai, t. 2, s. 297; Wojakowski, J. Straż Praw. Warszawa, 1982, s. 73.]), o tyle już w momencie rozpoczęcia debaty nad projektami ustaw o tworzeniu wspólnych komisji, na sejmie wybuchły burzliwe dyskusje. Jak pokazuje obszerna historiografia tematu, na nastroje posłów niemały wpływ miała przerwa w obradach sejmu, trwająca od 28 czerwca do 15 września. Po tej przerwie litewska konfederacja sejmowa zaczęła aktywnie domagać się odrębnej komisji skarbowej.
Szczególnie burzliwe dyskusje wybuchły na sejmie po odczytaniu na posiedzeniu 7 października 1791 r. projektu ustawy o komisji skarbowej, złożonego przez posła krakowskiego Mikołaja Russockiego, przewidującego połączenie obu komisji skarbowych [fn: Šmigelskytė-Stukienė, R. Nuo 1791 m. gegužės 3 d. iki spalio 20 d. ir po jos: Lietuvos ir Lenkijos valstybinių institucijų „suliejimo“ problema (Iždo komisijos pavyzdžiu). XVII amžiaus studijos, t. 1: Lietuvos Didžioji Kunigaikštystė: tarp tradicijų ir naujovių. Vilnius, 2014, s. 128–147.]. Namiętności na sali posiedzeń sejmu, dotyczące połączenia skarbów, nieco ostudził projekt ustawy o starostwach, przedstawiony do debaty 10 października, jednak już na sesjach 13 i 14 października powrócono do projektu ustawy o komisji skarbowej. Połączenie komisji skarbowych aktywnie wspierali senatorowie i posłowie polscy, a tylko nieliczni przedstawiciele Litwy. Wśród nich był wspomniany zwolennik reformy republikańskiej, zwolennik russoizmu Maurycy Franciszek Karp, który w mowie z 13 października 1791 r. twierdził, że utworzenie jednego ministerstwa finansów, zarządzanego przez przedstawicieli Małopolski, Wielkopolski i Litwy, doprowadziłoby do wzajemnej kontroli i zdrowej rywalizacji między przedstawicielami prowincji; powstałaby realna odpowiedzialność przed sejmem Rzeczypospolitej, na czym zyskałoby całe państwo i każda jego odrębna część [fn: Karpis, M. P. Žemaitijos kunigaikštytės pasiuntinio rinktiniai raštai. Parengė D. Viliūnas. Vilnius, 2017, s. 40.]. Jednak dość szybko (prawdopodobnie nie bez wpływu lidera litewskiej konfederacji sejmowej Kazimierza Nestora Sapiehy) poseł żmudzki zmienił zdanie i już podczas drugiego czytania projektu ustawy o komisji skarbowej (17 października) wraz z innymi przedstawicielami Litwy jednomyślnie opowiedział się za zachowaniem odrębnych komisji skarbowych. Przez trzy dni trwały intensywne negocjacje, podczas których posłowie litewscy zgodzili się na wspólną komisję skarbową, ale postawili nowe żądania: równej reprezentacji Korony i Litwy; odrębnego sądu komisji skarbowej dla Litwy i odrębnego skarbca państwowego w Wilnie, a także przeniesienia króla i wszystkich organów władzy centralnej do Wilna co trzeci  obradujący na Litwie dwuletni sejm [fn: Šapoka, Adolfas. Raštai, t. 2, s. 299–300; Šmigelskytė-Stukienė, R. Nuo 1791 m. gegužės 3 d. iki spalio 20 d. ir po jos. s. 128–147.]. Porozumienie między przedstawicielami Litwy i Polski w sprawie połączenia skarbów osiągnięto po kolejnych trzech dniach – 20 października. Po zatwierdzeniu tego porozumienia natychmiast przystąpiono do głosowania nad przyjęciem ustawy Zaręczenia Wzajemnego Obojga Narodów.
Po przyjęciu ustawy Zaręczenia Wzajemnego Obojga Narodów zalegalizowano zasadniczo wszystkie postulaty podniesione przez członków prowincji sejmu litewskiego dotyczące warunków połączenia instytucji litewskich i polskich, z wyjątkiem kwestii przeniesienia instytucji na Litwę. Zalegalizowano zmodyfikowaną dwuczłonową Rzeczpospolitą Polsko-Litewską, w której w instytucjach państwowych Litwa była reprezentowana w stosunku 1:1. W ten sposób na Sejmie Czteroletnim nie porzucono idei unii lubelskiej. Przyjmując dokument z 20 października, obywatele Wielkiego Księstwa Litewskiego, według słów Andrzeja Zakrzewskiego, „stopniowo zgadzali się na integrację obu części Rzeczypospolitej, jednakże nie tracąc – w znacznej mierze – odrębności własnego państwa” [fn: Zakrzewski, A. B. Wielkie Księstwo Litewskie (XVI–XVIII w.) Prawo – Ustrój – Społeczeństwo. Warszawa, 2013, s. 285. Słowo „państwa” zostało wyróżnione kursywą przez samego autora.].
Epoka Sejmu Czteroletniego nie tylko stworzyła nową treść unii polsko-litewskiej, ale także zasadniczo zmieniła codzienne życie ówczesnego społeczeństwa, w pierwszej kolejności jego szlacheckiej części. Obok zmian w systemie politycznym, przeprowadzono reformy administracyjne, zreformowano sądownictwo, powstały nowe instytucje samorządu lokalnego, miasta przeżywały rozkwit, odzyskując lub na nowo uzyskując prawa samorządowe. Reformy dotarły do najdalszych zakątków państwa i spotkały się z pozytywnym przyjęciem przez miejscową szlachtę, co pokazały udane sejmiki lutowe z 1792 r. na Litwie [fn: Szczygielski, W. Referendum trzeciomajowe. Sejmiki lutowe 1792 roku. Łódź, 1994, s. 355–357; Šmigelskytė-Stukienė, R. Už ar prieš reformas: Ketverių metų seimo nutarimų įgyvendinimas Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės pavietuose 1789–1792 metais. Istorija. Mokslo darbai, t. 74, 2009 / 2, s. 13–21.].
Jednakże taki scenariusz rozwoju nie satysfakcjonował szlachty konserwatywnej, która opowiadała się przeciwko wszelkim zmianom w ustroju państwa i utrwaleniu monarchii konstytucyjnej. Tę część społeczeństwa wkrótce wykorzystała Rosja, inspirując wiosną 1792 r. konfederację targowicką. Przy tworzeniu konfederacji na Litwie, postulat przywrócenia unijnych praw Litwy został wykorzystany jako środek agitacji szlachty litewskiej przeciwko reformom Sejmu Czteroletniego, a wrogość do reform miało wzmocnić eskalowanie zagrożenia absolutyzmem, wynikającego z wprowadzenia dziedzicznej monarchii.
Konfederacja w latach 1792–1793: podkreślenie przywrócenia więzi unijnej
Aby osiągnąć cele konfederacji, konieczne było przeprowadzenie pewnej „pracy ideologicznej” i aktywne kształtowanie opinii publicznej, z naciskiem na to, że Konstytucja 3 maja zniosła „fundamentalne” wartości szlacheckie – dawne prawa i wolności, a wśród nich – i prawa Wielkiego Księstwa Litewskiego w państwie wspólnym, gwarantowane aktem unii lubelskiej. Dlatego jest oczywiste, że dokumenty uchwalone przez sejm, które były sprzeczne z tą argumentacją, były po prostu pomijane. Badania dokumentów przyjętych przez sojusze szlachty wrogie reformom – konfederacje powiatowe i generalne – pokazały, że w żadnym z okólników wydanych w „duchu konfederacji targowickiej” nie wspomniano o ustawie Zaręczenia Wzajemnego Obojga Narodów z 20 października 1791 r. Zarówno przywódcy konfederacji polskiej, jak i litewskiej „nie zauważyli” tego dokumentu, domagając się „całkowitego przywrócenia unijnych praw Wielkiego Księstwa Litewskiego w relacjach z Koroną”. Właśnie takie dążenie zostało wpisane w akt konfederacji targowickiej i powtórzone w akcie konfederacji generalnej litewskiej w Wilnie. O tym, że dążono do świadomego kształtowania opinii, świadczą relacje przeciwnego obozu – zwolenników monarchii konstytucyjnej, którzy jednocześnie opowiadali się za utrzymaniem dwuczłonowego państwa. Na przykład podstarosta powiatu kowieńskiego, rezydent przedstawicielstwa Rzeczypospolitej w Hadze, Augustyn Middleton, z wielką radością przyjął wiadomość o przyjęciu 20 października 1791 r. ustawy Zaręczenia Wzajemnego Obojga Narodów, nazwał ten dokument „unią Litwy z Koroną” i w listach do Stanisława Augusta chwalił się poparciem swoich krewnych i współobywateli dla reform i Konstytucji [fn: List Middletona do Stanisława Augusta, Haga, 3 XI 1791. Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie (AGAD), f. Zbiór Popielów, 22, 105.]. Swoją determinację, aby nie wyrzec się „niepodległości Rzeczypospolitej, wolności społeczeństwa i jednostki, słowem, Prawa o rządzie z 3 i 5 maja, i wszystkich, które mu towarzyszą” [fn: Tekst dokumentu opublikowano: Wolański, A. Wojna polsko-rosyjska 1792 roku. Warszawa, 1996, s. 551–553.], ogłosiło 19 czerwca 1792 r. w Grodnie 139 przedstawicieli szlachty Wielkiego Księstwa Litewskiego, mając nadzieję, że do tej ważnej dla ojczyzny deklaracji przyłączą się także „najjaśniejsze prowincje Korony” [fn: Tamże, s. 553.]. Sformułowania deklaracji grodzieńskiej pokazują, że jej autorzy przyjęli i rozumieli konstytucję nie tylko jako dokument z 3 maja, ale jako całość – wraz z innymi aktami prawnymi, definiującymi funkcjonowanie zreformowanego państwa, w tym z ustawą Zaręczenia Wzajemnego Obojga Narodów. Za świadectwo istnienia struktury państwa federalnego można uznać zawarte w deklaracji wezwanie w imieniu Litwy do szlachty prowincji Korony. Wśród sygnatariuszy deklaracji grodzieńskiej byli: Tomasz Wawrzecki, Antoni Tyzenhauz, Tadeusz, Justyn, Karol i Antoni Narbuttowie, Ksawery Giedroyć i inni [fn: Rolnik, D. O postawach szlachty litewskiej wobec konfederacji targowickiej w 1792 roku. Wschodni Rocznik Humanistyczny, t. 1 (2004), s. 73–95.].
Jednakże zupełnie inne stanowisko przyjęli twórcy konfederacji, akcentując nie pakiet „ustaw towarzyszących” konstytucji, lecz wyłącznie Konstytucję 3 maja 1791 r. i złamanie praw unijnych. Przy tworzeniu pierwszych lokalnych sojuszy szlachty Wielkiego Księstwa Litewskiego w czerwcu 1792 r. przywrócenie praw Litwy było jednym z głównych deklarowanych celów. Na przykład w akcie konfederacji województwa wileńskiego, zredagowanym przez biskupa inflanckiego Józefa Kazimierza Kossakowskiego, podkreślono, że w wyniku decyzji ostatniego sejmu „naród litewski, związany z Polską uroczystym traktatem unijnym, stał się jakby prowincją podbitą, nieznaczącą więcej niż kraje poddane, ponieważ widać, jak stopniowo łamane są wszystkie jej prawa, a magistratury przenoszone do Polski” [fn: Reszta Wstępu do Aktu Konfederacyi Woiewodztwa Wileńskiego. Suplement do Gazety Warszawskiey, 8 VIII 1792, nr 63; Zob. szerzej: Šmigelskytė-Stukienė, R. Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės konfederacijos susidarymas ir veikla 1792–1793 metais. Vilnius, 2003, s. 137–141.].
W akcie konfederacji generalnej Wielkiego Księstwa Litewskiego, ogłoszonym 25 czerwca 1792 r., unijna więź Litwy i Polski została wysunięta na pierwszy plan. Preambuła aktu głosiła o „prawach, przywilejach, prerogatywach władzy, prawie do reprezentacji w instytucjach narodowych we własnym kraju i jednakowym znaczeniu i wadze z Koroną Polską, dla obywateli i szlachty narodu litewskiego, związanego węzłami unii z Koroną Polską”, jednocześnie zaznaczając wspólną troskę o „dobro powszechne, prawa krajowe i ducha wolności” [fn: Akt konfederacyi Generalney wolney W.X. Litt., 1–2, Suplement do Gazety Warszawskiey, 8 sierpnia 1792, nr 63.].
Obok deklaracji i manifestów, do wzmocnienia oddziaływania ideologicznego wykorzystano również odpowiedni ceremoniał – uroczystości utworzenia konfederacji generalnych polskiej i litewskiej, które miały zademonstrować szerokiej publiczności akt odnowienia unii lubelskiej. Uroczyste połączenie konfederacji litewskiej i polskiej odbyło się 11 września 1792 r. w byłym kościele jezuickim w Brześciu Litewskim. Dziennik wydany w 1792 r., opisujący połączenie konfederacji, pozwala spojrzeć, jak przebiegała ceremonia odnowienia unii: „W przeddzień zjazdu na rynku w Brześciu postawiono namioty, w których w dniu uroczystości, już o 8 rano, zbierali się konfederaci. Przy dźwiękach marszów wojskowych na plac przybył marszałek generalnej konfederacji targowickiej w Polsce Stanisław Szczęsny Potocki, a nieco później – marszałek konfederacji generalnej litewskiej Aleksander Sapieha. Po powitaniu się marszałków, konfederaci weszli do kościoła. Przywódcy konfederacji weszli do kościoła w towarzystwie doradców i dworzan, niosących laski marszałkowskie, przy dźwiękach muzyki. Uroczystość rozpoczęła się Mszą Świętą. Po mszy marszałkowie i doradcy zajęli miejsca przy stołach ustawionych na środku kościoła: przedstawiciele Korony – po prawej, Litwy – po lewej stronie. Po tym, jak ksiądz Sierakowski wygłosił kazanie odpowiednie do okazji, odczytano akt unii – połączenia obu konfederacji. Po wysłuchaniu aktu zebrani wykrzyknęli: «Zgadzamy się!», po czym ksiądz Sierakowski odczytał akt przystąpienia króla Stanisława Augusta do konfederacji. Po podpisaniu aktu unii zebrani odśpiewali dziękczynny hymn Te Deum laudamus” [fn: Dyaryusz aktu złączenia się konfederacyi wolnych Oboyga Narodów w Brześciu Litewskim, 1792, l. 16.].
Akt połączenia konfederacji litewskiej i polskiej odzwierciedlał ideologiczne założenia szlachty o konserwatywnym nurcie republikańskim. Główny nacisk położono na dążenie do przywrócenia republikańskiego modelu rządów, rozumianego przez część szlachty jako państwo, które powstało z wolnej woli samej szlachty, w którym każdy szlachcic, niezależnie od jego pozycji ekonomicznej i w hierarchii społecznej, ma prawo wybierać władcę. W akcie głoszono, że „unia, zapoczątkowana przez Jagiełłę, a umocniona przez królów polskich i książąt litewskich Aleksandra i Zygmunta Augusta, która połączyła oba narody w jedno ciało, zagwarantowała wolną elekcję królów i wszystkie inne wolności szlacheckie. Jednakże teraz, widząc to wszystko zrujnowane”, szlachta poczuła „konieczność ponownego połączenia się i umocnienia złamanej unii […], aby zniszczona przez spisek Rzeczpospolita została naszymi siłami odbudowana” [fn: Akt Unii czyli połączenia się Konfederacyi Obojga Narodów, [Warszawa?] 1792.].
I rzeczywiście, konfederacja generalna litewska zrealizowała wszystkie cele przywrócenia „naruszonej unii”: rozdzieliła połączone komisje skarbową i wojskową, zwracając je na Litwę, prowadziła politykę niezależną od konfederacji polskiej, a także podzieliła na dwie części wspólną od samego początku istnienia Komisję Edukacji Narodowej. Zauważmy jednak, że konfederacja nie uzyskała powszechnego poparcia szlachty litewskiej dla tej działalności. Do czasu przystąpienia króla Stanisława Augusta do Targowicy 23 lipca 1792 r., konfederację na Litwie popierała tylko niewielka część szlachty powiatowej [fn: Šmigelskytė-Stukienė, R. Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės konfederacijos susidarymas ir veikla, s. 160–161 i nast.].
Sejm grodzieński, zwołany w czerwcu 1793 r., który zalegalizował drugi rozbiór państwa, w ostatnich miesiącach swojej pracy stał się forum, na którym na nowo podniesiono kwestię relacji litewsko-polskich.
Sejm grodzieński: utrwalenie odrębności instytucji litewskich
Sejm grodzieński w 1793 r., podobnie jak sejm zebrany dwadzieścia lat wcześniej w Warszawie, pod presją wojsk sąsiednich państw, musiał zatwierdzić rozbiór państwa – „dobrowolne” oddanie terytoriów zagranicznym agresorom. Paradoksalnie, kwestii legalizacji rozbioru towarzyszyła nieustanna walka różnych ugrupowań politycznych o dalsze losy „okrojonego”, „buforowego” państwa, a także o jego przyszły ustrój. Obok przywódców konfederacji litewskiej, którzy na początku 1793 r. umocnili się w konfederacji generalnej Obojga Narodów i dążyli do przejęcia pracy sejmu w swoje ręce (Szymona Marcina i Józefa Kazimierza Kossakowskich, Ignacego Jakuba Massalskiego i innych), na forum sejmu grodzieńskiego stopniowo wzmocniła swoją pozycję grupa dworska króla, która postawiła sobie za cel nie tylko zachowanie jak największej liczby reform Sejmu Czteroletniego, ale także przekształcenie administracji i finansów państwa, scentralizowanie rządów i położenie podwalin pod modernizację gospodarczą Rzeczypospolitej. Tym planom przeciwstawiali się zarówno przywódcy konfederacji litewskiej, jak i litewscy senatorowie oraz członkowie izby poselskiej, należący do grupy dworskiej i zasadniczo popierający ideę modernizacji państwa. Przedstawiciele Litwy domagali się utrwalenia w ustawach dualistycznego modelu Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Podobnie jak na Sejmie Czteroletnim, tak i na sejmie grodzieńskim kwestia unii litewsko-polskiej wyszła na pierwszy plan podczas debaty nad projektem ustawy o komisji skarbowej, odzwierciedlającym dążenia Stanisława Augusta do centralizacji zarządzania finansami. Na sesji sejmu 27 sierpnia 1793 r. podskarbi wielki litewski Michał Kleofas Ogiński, „zachowując obywatelskość jako członek prowincji litewskiej”, przedłożył projekt zmiany ustawy i życzył sobie, „aby każda prowincja zachowała swoje skarby” [fn: 1793 m. rugpjūčio 27 d., 51 seimo sesijos dienoraštis. Cyt. za: Šmigelskytė-Stukienė, R. Liublino unija: idėjos tęstinumas Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės konfederacijose Stanislovo Augusto valdymo laikotarpiu, s. 362.]. Utworzeniu wspólnych instytucji litewskich i polskich sprzeciwiał się także poseł powiatu lidzkiego Aleksander Narbutt, który na sesji sejmu 27 sierpnia podkreślił, że „czyta ustawy z 1775 r. i widzi w nich odrębne wydatki prowincji litewskiej”, dlatego „poczytywałby za swój grzech, gdyby pozwolił na połączenie skarbów w jeden” [fn: Tamże.].
Posłowie Królestwa Polskiego starali się wpłynąć na przedstawicieli Litwy, przekonać ich o konieczności centralizacji. Na przykład poseł różański na sejm, Józef Młodzianowski, bronił interesów polskich, twierdząc, że „chociaż unia Korony z Wielkim Księstwem Litewskim utrwaliła odrębne prerogatywy, zawsze to samo było być Litwinem czy Polakiem, ponieważ zawsze [jedni i drudzy] byli synami jednej ojczyzny”. Aby zademonstrować bliskość więzi między Polakami a Litwinami, twierdził, że jest gotów nazywać się „Litwinem”: „I chociaż wtedy Koronę tworzyły dwie prowincje, a teraz, w wyniku rozbiorów, jej część utracono, my, obywatele Korony, będąc nieliczni, sami pójdziemy na Litwę. I jeśli nazywamy się Litwinami, niech Litwini nie usiłują się od nas, jako od swoich współobywateli, odłączyć” [fn: Tamże.].
Na takie eskalowanie kwestii unii nie pozostał obojętny biskup inflancki Józef Kazimierz Kossakowski, który podkreślił, że „sama unia nie jest niczym innym, jak umową narodu z narodem, której ostatecznie należy przestrzegać. Dlatego takie akcenty są niepotrzebne przy omawianiu ważnych kwestii, bo nikt tu nie mówi o odłączeniu, a jedynie przedstawia zupełnie niewinny dodatek, który musi zostać przyjęty, niezależnie od tego, że [przedstawił go] któryś z posłów prowincji litewskiej, a nie jej szanowny minister” [fn: Tamże.]. Poseł powiatu lidzkiego, A. Narbutt, pospieszył z przypomnieniem sejmowi historii stosunków polsko-litewskich i skarbu: „Prowincja litewska ze swoimi wolnościami, prawami i przywilejami łączyła się z Koroną, a prowincja litewska od niepamiętnych czasów miała swój odrębny skarb. I tylko poprzedni sejm połączył skarby obu narodów, a konfederacja targowicka znów je rozdzieliła, utrwalając odrębne komisje. Ponadto skarb litewski ma swoje wydatki ustalone ustawą z 1776 r.” – zwrócił uwagę A. Narbutt w swojej mowie [fn: Tamże, s. 363.]. Burzliwe wystąpienia na sejmie oraz jednolite stanowisko litewskich senatorów i posłów przyniosły namacalne rezultaty: sejm przyjął ustawę o utworzeniu dwóch komisji skarbowych – koronnej i litewskiej [fn: Volumina Legum, t. 10: Konstytucje Sejmu Grodzieńskiego z 1793 roku, Poznań, 1952, s. 211.].
Postawa przedstawicieli Litwy doprowadziła do tego, że na sejmie grodzieńskim w 1793 r. utrwalono dualistyczny model państwa. Prawa kardynalne przyjęte przez sejm w zasadzie nie różniły się od ustaw przyjętych w 1569 r., 1768 r. i 1775 r., w których głoszono, że Polska i Wielkie Księstwo Litewskie tworzą jedno i niepodzielne, na wieki złączone ciało – Rzeczpospolitą Obojga Narodów, w której „wszystkie prawa i przywileje, a mianowicie te, które posiadając, prowincje połączyły się w Rzeczpospolitą, muszą być zachowane” [fn: Tamże, s. 110–111.]. Wewnętrzna, federalna struktura Rzeczypospolitej pozostała niezmieniona, z wyjątkiem tego, że Korona, do drugiego rozbioru złożona z dwóch prowincji – wielkopolskiej i małopolskiej, stała się jednolitą prowincją polską.
Ugruntowana na sejmie w Lublinie w 1569 r. państwowa więź między Litwą a Polską pozostała w zasadzie niezmieniona aż do ostatnich lat istnienia Rzeczypospolitej Obojga Narodów.
Wnioski
1. Dążenia do zachowania unii polsko-litewskiej były wspólne dla całej szlachty litewskiej, niezależnie od reprezentowanego przez nią nurtu myśli politycznej.
2. Uchwalenie Konstytucji 3 maja w 1791 r. było jawnym ustępstwem ze strony przedstawicieli Litwy, na które zdecydowano się, biorąc pod uwagę złożoną sytuację całego państwa. Konsekwencją tego ustępstwa był kompromis osiągnięty 20 października 1791 r., kiedy to przyjęto ustawę Zaręczenia Wzajemnego Obojga Narodów, która na nowo umocniła unijną więź Litwy i Polski.
3. Twórcy konfederacji w 1792 r., ignorując ustawę z 20 października 1791 r., zadeklarowali przywrócenie relacji litewsko-polskich ustalonych aktem unii lubelskiej oraz ponowne usamodzielnienie wszystkich instytucji litewskich. W praktyce poszli nawet dalej – rozdzielono instytucje, które istniały wspólnie od samego początku.
4. Dzięki staraniom przedstawicieli Litwy, na sejmie grodzieńskim w 1793 r. utrwalono dualistyczny model państwa.