Tomas Petreikis
Anonimowość, piractwo i kontrafakcja w drugiej połowie XVI wieku w drukach polskojęzycznych Wielkiego Księstwa Litewskiego
Streszczenie. W artykule, w oparciu o analizę bibliograficzną polskojęzycznych druków z drugiej połowy XVI w. wydanych w Wielkim Księstwie Litewskim, zrekonstruowano zjawiska anonimowości, kontrafakcji i piractwa. W kraju istniało liberalne i słabo ograniczone życie wydawnicze. W czasie walk politycznych i religijnych autorzy, tłumacze, redaktorzy, wydawcy i drukarze często decydowali się na zatajenie danych o autorstwie i druku w swoich publikacjach. Grupy polityczne i religijne musiały brać pod uwagę opinię władcy i zwierzchników, dlatego tylko anonimowe oddziaływanie na opinię publiczną pozwalało na obronę własnych pozycji i wpływ na społeczeństwo. Strategia anonimowości chroniła twórców przed nieprzyjemnościami, a drukarniom rozszerzała możliwości działalności komercyjnej. Zjawisko piractwa było stymulowane przez odmienne regulacje prawne dotyczące druku w Wielkim Księstwie Litewskim i w Polsce, a także przez poczucie bezkarności wynikające z dużej odległości geograficznej. Autorzy i drukarnie działały w sposób transparentny w przypadkach, gdy wydawane publikacje nie miały kontrowersyjnej treści lub posiadały autorytatywne wsparcie, bądź też ich produkcja była prawnie chroniona przywilejami. Słowa kluczowe: anonimowość, kontrafakcja, wydawnictwo, piractwo, Wielkie Księstwo Litewskie, Wilno, XVI w.
Uwagi wprowadzające
Przegląd badań. W Wielkim Księstwie Litewskim (dalej – WKL) w drugiej połowie XVI w. miały miejsce ważne wydarzenia społeczne, religijne i polityczne: walczyły ze sobą siły reformacji i kontrreformacji, unici i prawosławni, zwolennicy unii z Polską i grupy ją odrzucające. Druk w drugiej połowie XVI w. stopniowo stawał się dostępną technologią masowej komunikacji, jedną z sił napędowych procesów społecznych. W praktyce wydawniczej WKL autorzy, tłumacze, wydawcy i drukarze dzieł, nie mogąc lub unikając publicznego wypowiadania się, wybierali sposób wycofania się w cień. Polska księgoznawczyni Maria B. Topolska już w 1976 r. zwróciła uwagę na anonimowość druków WKL i możliwości ich badania. Szczególnie podkreślono anonimowość druków wileńskich [fn: TOPOLSKA, Maria B. Książka na Litwie i Białorusi w latach 1553–1660 (analiza statystyczna). Odrodzenie i reformacja w Polsce, 1976, t. 21, s. 145–164.]. Irena Petrauskienė, omawiając działalność drukarni Akademii Wileńskiej, wyróżniła podstawowe metody nadzoru nad drukiem, wskazała na skomplikowane związki między jezuitami wileńskimi a ich przełożonymi w Rzymie [fn: PETRAUSKIENĖ, Irena. Vilniaus akademijos spaustuvė, 1575–1773. Vilnius: Mokslas, 1976, s. 13–19, 30–34, 39, 50, 60–63 i in.]. Nieco później ciekawe przypadki piractwa, kontrafakcji i anonimowości zostały omówione również w pracach Levasa Vladimirovasa [fn: VLADIMIROVAS, Levas. Knygos istorija: Senovė, viduramžiai, Renesansas, XVI–XVII amžius. Vilnius: Mokslas, 1979, s. 394–523.]. Autorzy ci wiązali te zjawiska wydawnicze z wpływem reformacji, jednak statystyki z dość ograniczonych badań bibliograficznych nie pozwalały wówczas na dokładniejsze określenie skali i zasięgu cienia w druku. W ciągu ostatnich dziesięcioleci wykonano ważne prace, które pozwoliły na uszczegółowienie i wzbogacenie danych bibliograficznych o drukach z tego okresu, a także na ocenę związków wydawniczych Litwy i Polski. Obok perspektyw kompleksowej analizy należy wspomnieć o wkładzie bibliologów, historyków i filologów, którzy ujawnili historię poszczególnych drukarni, życia, działalności i twórczości autorów, a także powiązań między twórcami i wydawcami z Polski, Litwy i innych krajów. W tej tematyce ważne są badania Dainory Pociūtė-Abukevičienė, które ujawniły współpracę twórców reformacji z Litwy, Włoch i Polski, a także podkreśliły wpływ cenzury Kościoła katolickiego na wydawnictwa [fn: POCIŪTĖ, Dainora. Maištininkų katedros: ankstyvoji reformacija ir lietuvių–italų evangelikų ryšiai. Vilnius: Versus Aureus, [2008], s. 266–290, 328–382, 397–520 i in.]. Polska księgoznawczyni Paulina Buchwald-Pelcowa jako pierwsza omówiła istotne aspekty prawne regulacji druku w drugiej połowie XVI w. [fn: BUCHWALD-PELCOWA, Paulina. Cenzura w dawnej Polsce: między prasą drukarską a stosem. Warszawa: SBP, 1997, s. 36 i in.]. Daiva Narbutienė uzupełniła ją o realia litewskie, omawiając sytuację anonimowości ksiąg łacińskich w WKL [fn: NARBUTIENĖ, Daiva. Lietuvos Didžiosios Kunigaikštijos lotyniškoji knyga XV–XVII a. Vilnius: Lietuvių literatūros ir tautosakos institutas, 2004, s. 83–95.]. Ostatnio Ina Kažuro analizowała sytuację prawną drukarni [fn: KAŽURO, Ina. Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės spaustuvių privilegijos. Knygotyra, 2017, t. 68, s. 38–82. https://doi.org/10.15388/Knygotyra.68.10716.]. Możliwości badania tekstologicznego zademonstrował Darius Antanavičius, dążąc do oceny utrwalonej już w historiografii tradycyjnej interpretacji pseudonimu Cnotliwy Litwin [fn: ANTANAVIČIUS, Darius. „Cnotliwy Litwin“ (1592 m.) autorius ir teksto šaltiniai. Iš Istorijos šaltinių tyrimai. Vilnius: Lietuvos istorijos instituto leidykla, 2011, t. 3, s. 111–129; ANTANAVIČIUS, Darius. „Cnotliwy Litwin“ (1592 m.) autorius ir teksto šaltiniai. Iš Istorijos šaltinių tyrimai. Vilnius: Lietuvos istorijos instituto leidykla, 2012, t. 4, s. 133–155.]. W studium Tomasa Petreikisa i Jolanty Dapkievicz „Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės knyga lenkų kalba XVI a. antroje pusėje“ (2020) poruszono podstawowe prawidłowości rozwoju wydawnictw w tamtym okresie. Skoncentrowano się na kwestii autorstwa, praktykach wydawniczych stosowanych przez drukarnie, nie pomijając zjawisk anonimowości, kontrafakcji i piractwa [fn: PETREIKIS, Tomas; DAPKIEVICZ, Jolanta. Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės knyga lenkų kalba XVI a. antroje pusėje. Iš XVI a. Lietuvos knyga lenkų kalba. Vilnius: Lietuvos nacionalinė Martyno Mažvydo biblioteka, 2020, s. 24–25, 35–36, 49–50 i in.]. W badaniach wciąż nie widać ogólnego obrazu cienia wydawniczego WKL, ponieważ nigdy nie był on systematycznie badany, ale całość prac tworzy sprzyjający kontekst, pozwalający na ocenę okoliczności i rozmiarów tego zjawiska.
Źródła bibliograficzne. Reformacja ostro postawiła kwestię języka ojczystego, który w WKL, głównie dzięki wysiłkom magnatów, stał się wówczas wyraźnym impulsem do aktualizacji języka polskiego. Język ten de facto funkcjonował w kraju od drugiej połowy XVI w. jako język urzędowy, stąd też poznanie tej części piśmiennictwa przez długi czas było priorytetem nie tylko polskich, ale i litewskich bibliografów i badaczy piśmiennictwa. Litewski bibliograf i historyk kultury Juozas Tumelis w opracowanym w 2003 r. manuskrypcie bibliografii druków WKL z XVI w. wskazał, że najaktywniej drukowano dzieła w językach łacińskim (210 pozycji) i polskim (194) [fn: TUMELIS, Juozas. Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės XVI amžiaus spauda. Vilnius, 2003. Lietuvos nacionalinės Martyno Mažvydo bibliotekos Retų knygų ir rankraščių skyrius (dalej – LNB RKRS), f. 130, b. 2630, s. 6.]. Dzięki wysiłkom księgoznawczyń J. Dapkievicz [fn: Dziękuję koleżance J. Dapkievicz za znaczące wsparcie w przygotowaniu niniejszej publikacji.] i Kariny Basiul lista J. Tumelisa została uzupełniona o kolejne 23 pozycje w języku polskim. W liście kontrolnej „XVI a. Lietuvos knygos lenkų kalba“ (2020) zarejestrowano 217 pozycji. Z tego 29 nie zachowało się, opisano je na podstawie źródeł, a z jednej pozycji zachowały się tylko fragmenty. Dane dotyczące kolejnych 12 pozycji są wątpliwe, ich istnienie jest jedynie przypuszczalne. Wiarygodne dane bibliograficzne zebrane de visu lub na podstawie kopii dotyczą 176 druków. Lista kontrolna została przygotowana w oparciu o podstawowe rozwiązania metodologiczne fundamentalnej „Lietuvos bibliografija“. Dane z zapisów bibliograficznych listy opierają się na samodzielnych badaniach bibliografów, źródłach bibliograficznych i historiograficznych poprzedników oraz na kompendiach. Zatem niniejsza lista kontrolna posiada dość solidne podstawy akademickie i stanowi główne źródło badań dla niniejszego artykułu [fn: BRAZIŪNIENĖ, Alma. Kiek knygų lenkų kalba buvo išspausdinta XVI a. Lietuvoje? Knygotyra, 2021, t. 77, s. 387–391. https://doi.org/10.15388/Knygotyra.2021.77.100.].
Przedmiotem badania są zjawiska anonimowości, kontrafakcji i piractwa, które istniały w drukach polskojęzycznych wydawanych w WKL w drugiej połowie XVI w. Ustalenie anonimowości obejmie zatajenie danych o autorstwie, wydawnictwie i druku poprzez ich nieumieszczanie w publikacjach. Kontrafakcja jest rozumiana jako zatajenie danych wydawniczych i drukarskich poprzez podanie fałszywych danych w celu wprowadzenia w błąd instytucji nadzorczych. W przypadku piractwa widoczne jest naruszenie praw autorskich, którymi w tamtym czasie dysponowały drukarnie i poszczególni wydawcy. Badanie obejmuje geograficznie produkcję ośrodków drukarskich w Łosku, Brześciu Litewskim, Nieświeżu, Zasławiu i Wilnie. Ramy chronologiczne to lata 1553–1600. Pierwsza data wiąże się z utworzeniem drukarni Radziwiłłów w Brześciu Litewskim, a ostatnia – została wybrana z uwzględnieniem zakresu wspomnianego badania bibliograficznego.
Cel i zadania. Celem jest ujawnienie, na podstawie nowych danych bibliograficznych i historiografii, praktyk wydawniczych istniejących w drukach polskojęzycznych WKL w drugiej połowie XVI w., mających na celu nieujawnianie danych o autorstwie, wydawnictwie i druku. Zadania: 1) zbadanie zjawiska anonimowości, 2) ustalenie przyczyn i motywów powstawania kontrafakcji, 3) omówienie pojawienia się zjawiska piractwa.
Rozwiązania metodologiczne. W badaniach nad starodrukami brakuje danych bibliograficznych, często brak jest dodatkowych danych archiwalnych, które pomogłyby uzupełnić luki, a dorobek historiograficzny jest niewielki, dlatego same książki stają się głównym źródłem badań. Dane bibliograficzne dotyczące produkcji drukarni WKL w drugiej połowie XVI w. rosną, ale w celu omówienia takich zjawisk jak anonimowość, kontrafakcja czy piractwo musimy należycie ocenić wiarygodność danych. Zaufanie do poprzedników bibliografów nie może być bezwarunkowe, zwłaszcza gdy nie ma możliwości sprawdzenia wszystkich danych. W tej sytuacji uwzględnia się międzynarodowe założenie, że wiarygodne wyniki badań uzyskuje się tylko wtedy, gdy analizowane są wyłącznie wiarygodne dane, tj. sprawdzone i przygotowane według jednego standardu [fn: LATHI, Leo; MARJANEN, Jani; ROIVAINEN, Hege; TOLONEN, Mikko. Bibliographic data science and history of book (c. 1500–1800). Cataloging & Quarterly, 2019, vol. 57, nr 1, s. 5–23. https://doi.org/10.1080/01639374.2018.1543747.]. Wspomniano, że wiarygodne dane bibliograficzne posiadamy dla 176 druków, które zostały ponownie przejrzane i opisane zgodnie z najnowszymi wymogami opisu bibliograficznego. Do próby badawczej nie włączono 41 niezachowanych druków, których dane bibliograficzne z różnych źródeł zostały opracowane do połowy XX w. Wyselekcjonowane dane bibliograficzne zostały usystematyzowane metodą statystyki opisowej. Na podstawie danych bibliograficznych przygotowano macierz opartą na 11 kryteriach (autor, miejsce wydania, wydawca, miejsce druku, czas publikacji, tematyka itp.), która jest wykorzystywana jako klasyfikator. Dane zostały przetworzone za pomocą oprogramowania Microsoft Office Excel.
Warunki prawne i koniunktura polityczna
Wielki książę litewski Zygmunt Stary od 1521 r. starał się, za pomocą wydawanych edyktów, zapobiec rozprzestrzenianiu się idei reformacji w kraju. Wysiłki władcy nie miały większego wpływu, ponieważ jego następca Zygmunt August (faktycznie rządzący od 1544 r.) liberalnie podchodził do idei reformacji [fn: POCIŪTĖ, Dainora. Maištininkų katedros: ankstyvoji reformacija ir lietuvių–italų evangelikų ryšiai. Vilnius: Versus Aureus, [2008], s. 390–391.]. Za ustnym zezwoleniem władcy w 1553 r. w Brześciu Litewskim założono pierwszą drukarnię reformacką [fn: POCIŪTĖ, Dainora. XVI–XVII a. protestantų bažnytinės giesmės: LDK ir Prūsų Lietuva. Vilnius, 1995, s. 213.]. Ustna tradycja nadawania przywilejów drukarniom była powszechna na początku rozwoju drukarstwa, dlatego w tym przypadku zignorowano istniejącą już pisemną praktykę w Królestwie Polskim. Nieco później, w 1556 r., Zygmunt August wydał w Wilnie rozporządzenie, którym wzmocnił zakaz drukowania, sprowadzania i posiadania ksiąg heretyckich [fn: BUCHWALD-PELCOWA, Paulina. Cenzura w dawnej Polsce, s. 36.]. Rozporządzenie to negatywnie wpływało na warunki wydawnicze, jednak jego oddziaływanie było niewielkie [fn: NARBUTIENĖ, Daiva. Lietuvos Didžiosios Kunigaikštijos lotyniškoji knyga XV–XVII a., s. 85.]. Wpływowi magnaci Radziwiłłowie, Kiszkowie, Hlebowiczowie i inni utrzymywali i opiekowali się drukarniami. W drugiej połowie XVI w. ukształtowała się praktyka prawna, na którą wpłynęło przekonanie magnatów WKL, że ich protekcja wystarcza do pomyślnego funkcjonowania drukarni bez specjalnych przywilejów.
Przywileje przynosiły także dodatkowe korzyści, których nie mogło zapewnić wsparcie magnatów: zapewniały ochronę prawną dla produkcji wydawniczej. W przypadku piractwa można było dążyć do ustalenia sprawcy i wyegzekwowania kary. Z drugiej strony, ponieważ duża część produkcji wydawniczej WKL związana była z ruchem reformacyjnym, a zamówienia do drukarni przychodziły już z niezbędnymi środkami, właściciele drukarni nie widzieli większego sensu w staraniach o przywilej od władcy. Przywilejów szukały tylko te drukarnie, które nie miały wsparcia magnatów. W latach 1553–1600 w kraju działało 11 drukarni, które drukowały książki w języku polskim, ale tylko trzy z nich posiadały przywileje królewskie: Cypriana Bazylika (nadany w 1569 r.), Mamonowiczów (1586; powtórzony w 1590 r.), Bractwa Świętej Trójcy w Wilnie (1589; powtórzony w 1592 r.; cofnięty w 1596 r.) [fn: KAŽURO, Ina. Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės spaustuvių privilegijos, s. 54, 58–59, 67–68.]. Przywilej uzyskała również drukarnia braci Salomona i Ulricha Sultzerów [fn: NARBUTIENĖ, Daiva. Lietuvos Didžiosios Kunigaikštijos lotyniškoji knyga XV–XVII a., s. 74.], jednak brak jest informacji o jej drukach w języku polskim.
Przywileje królewskie czasem przynosiły też dodatkowe kłopoty. W przywileju nadanym drukarzowi brzeskiemu KC Bazylikowi przez Zygmunta Augusta w 1569 r. zawarto również życzenie: <…> Chcielibyśmy jednak również, aby wyżej wymieniony Cyprian nie używał tego przywileju do podejrzanych ksiąg innych teologii lub sprzecznych z katolicyzmem (tłumaczenie z łaciny Tomas Vaičiulis) [fn: BARLETI, Marin. Historya o żywoćie y zacnych spráwách Jerzego Kástryotá, ktorego pospolićie Szkánderbegiem zową, kśiążęćiá epireńskiego: na trzynaśćie kśiąg rozdźielona. [Drukowano w Brześćiu Litewskiem], [1569], ark. [4].]. Był to pierwszy pisemny przywilej dla drukarni w WKL. Ponieważ został on opublikowany w tym samym roku w wydanej publikacji, przywilej ten nadał ton innym właścicielom drukarni, którzy mogli ocenić zalety i wady takich dokumentów.
Władca Stefan Batory wydał w 1580 r. regulamin dla drukarni. Drukarniom zabroniono bez uprzedniego zezwolenia drukować publikacji związanych z historią i bieżącymi wydarzeniami Rzeczypospolitej (tj. zabroniono drukować paszkwili). Informacja ta miała być publicznie ogłoszona w Krakowie, Poznaniu i Wilnie [fn: BUCHWALD-PELCOWA, Paulina. Cenzura w dawnej Polsce, s. 38.]. Od następnego roku wykonaniem postanowienia władcy zajęli się hierarchowie Kościoła katolickiego, żądając od drukarzy obowiązkowej uprzedniej aprobaty [fn: VLADIMIROVAS, Levas. Knygos istorija, s. 520–521.]. Po zamieszkach w Wilnie w 1581 r. Stefan Batory nieco złagodził napięcie między protestantami a katolikami, nie pozwalając tym ostatnim na samowolne i publiczne palenie ksiąg heretyckich. Choć katolicy zostali nieco upomniani, to po zamieszkach prawa protestantów do ich druków nie zostały uznane, a zatem warunki prawne ich wydawania nie uległy zmianie [fn: BUCHWALD-PELCOWA, Paulina. Cenzura w dawnej Polsce, s. 41–42.]. Biskup wileński Jerzy Radziwiłł ostrzegł w 1582 r., że autorom i wydawcom książek, które ukazały się bez oficjalnego zezwolenia biskupa, grozi konfiskata nakładu oraz kara pieniężna lub cielesna. Pomimo deklaracji Kościół katolicki był w stanie kontrolować, jeśli widział w tym sens, tylko druki wydawane we własnym środowisku [fn: NARBUTIENĖ, Daiva. Lietuvos Didžiosios Kunigaikštijos lotyniškoji knyga XV–XVII a., s. 86, 91.].
Bibliografowie odnaleźli niewiele oficjalnych aprobat kościelnych, zaledwie cztery w drukach wydanych w latach 1588–1599. Ewangelicy reformowani nie odnotowywali aprobat w drukach polskojęzycznych. Jedyny znany przypadek pochodzi z praktyki wydawniczej arian – dzieło „O przednieyszych wiary christiańskiey artikulech“ (Łosk, 1576) ukazało się z informacją, że publikacja jest drukowana „<…> za pozwoleniem niektórych braci, opublikowane na Litwie i w Rosji”. Wiadomo, że uwagi braci spotkały również Szymona Teofila Turnowskiego w związku z pojawieniem się dzieła „Zwierciadlo nabozenstwa chrzescianskiego w Polszcze“ (Wilno, 1594) [fn: BUCHWALD-PELCOWA, Paulina. Cenzura w dawnej Polsce, s. 187.].
Obok obowiązujących w WKL regulacji prawnych istniały również listy ksiąg zakazanych Kościoła katolickiego. W okresie reformacji przede wszystkim celowano w druki wspierające rozwój reformacji. Dzieła popularnych autorów przekraczały granice jednego kraju, dlatego sporządzanie list ksiąg zakazanych było stałym zadaniem Kościoła katolickiego. Pierwsza zbiorcza lista ksiąg zakazanych została wydana w 1559 r. Zakazano: 1) całej istniejącej i przyszłej twórczości autorów wrogich Kościołowi katolickiemu, 2) konkretnych dzieł autorskich niezgodnych z nauczaniem Kościoła katolickiego, 3) anonimowych dzieł antykatolickich, 4) wszystkich dzieł drukarzy wspierających reformację, 5) niektórych ksiąg Biblii i Nowego Testamentu. Z każdym nowym wydaniem indeksu lista gwałtownie rosła i rozszerzała się.
Jednym z najczęściej tłumaczonych i wydawanych na Litwie zagranicznych reformatorów był Włoch Pier Paolo Vergerio, który od 1554 r. był już objęty miejscowym indeksem weneckim. D. Pociūtė-Abukevičienė wskazała, że do powszechnego indeksu z 1596 r. nie trafiła produkcja drukarni WKL, choć później, od 1603 r., na listy zaczęły trafiać dzieła Szymona Budnego, Andrzeja Wolana, Andrzeja Chrząstowskiego, Marcina Czechowica i innych reformatorów, a także zakazano Biblii brzeskiej i nieświeskiej [fn: POCIŪTĖ, Dainora. Maištininkų katedros, s. 390–394.].
Potrzeby i sytuacja anonimowości autorstwa
Interesy prawne, polityczne, komercyjne i moralne skłaniały autorów, tłumaczy, redaktorów, wydawców i drukarzy do wyboru określonych form anonimowości w praktyce wydawniczej. Druki z drugiej połowy XVI w. w WKL odziedziczyły po epoce inkunabułów dość swobodną interpretację danych dotyczących autorstwa i wydawnictwa. W epoce paleotypów stopniowo standaryzowano sposób prezentowania danych wydawniczych i autorstwa. Zaczęto odczuwać potrzebę dokładnego identyfikowania autorów, tłumaczy, redaktorów w publikacjach, wskazywania wkładu mecenasów czy wydawców, publicznego podawania miejsca i czasu publikacji, a także drukarni lub drukarza. Dane te były umieszczane na stronie tytułowej lub w kolofonie, a część – w dedykacjach i innych miejscach książki.
Nowa praktyka wydawnicza dopiero się kształtowała, dlatego w drukach z drugiej połowy XVI w. w znacznej części brakowało danych bibliograficznych. Było to charakterystyczne dla całej produkcji wydawniczej WKL [fn: NARBUTIENĖ, Daiva. Lietuvos Didžiosios Kunigaikštijos lotyniškoji knyga XV–XVII a., s. 94.]. Można wyróżnić trzy poziomy prezentacji autorstwa publikacji: 1) całkowicie anonimowe, 2) częściowo anonimowe, 3) nieanonimowe. Statystycznie obliczono, że w badanym przypadku aż 65,9 proc. (czyli 116 z 176) publikacji ukazało się z brakami w danych dotyczących autorstwa i/lub wydawnictwa. Odnotowano 17 druków, które całkowicie nie posiadają żadnych danych o autorstwie i wydawnictwie, część z nich nawet bez roku wydania. Chociaż luki utrudniają badania naukowe, jednocześnie wskazują, że ukrywano się dość sprytnie, nawet stosując dzisiejsze metody i otwierając archiwa często nie udaje się doprecyzować podstawowych danych o autorstwie i wydawnictwie. Większość cienia wydawniczego stanowiły publikacje, które posiadały tylko część publicznie dostępnych danych wydawniczych lub danych o autorstwie. Ta kategoria jest najtrudniejsza do analizy i wyjaśnienia.
Różne kombinacje przedstawiania i zatajania danych bibliograficznych odnotowuje się w publikacjach częściowo anonimowych. Najrzadziej ukrywano datę publikacji, która niewiele mogła ujawnić o dziele, dlatego jej ukrywanie nie miało większego sensu. Dość często w drukach widzimy również dane o autorstwie, zatem autor w tamtym czasie nie był już anonimem średniowiecznym, ale często publicznie widocznym twórcą treści intelektualnych. Pozycja wydawcy również pozostała silna – nie obawiano się podawać źródła finansowania, sponsora. Ich imię chroniło autorów i drukarzy przed nieprzyjemnościami. Najczęściej starano się zataić informacje o drukarniach, których ujawnienie mogło być kluczem do ujawnienia całego procesu wydawniczego (zob. tabela 1). Dane statystyczne pozwalają jedynie na ustalenie ogólnych tendencji, które łatwiej byłoby wyjaśnić, analizując to zjawisko na mikro poziomie. Wobec braku wystarczających danych często nie można wyjaśnić motywów decyzji autorów i drukarzy. Istnieje prawdopodobieństwo, że nie zawsze działali oni świadomie, zdarzały się pozasystemowe decyzje, dlatego należy bardzo ostrożnie wyciągać wnioski o zmieniającej się praktyce wydawniczej.
Oceniając dane, które udało się zebrać na temat autorstwa zachowanych ksiąg i ich twórców, oraz analizując kontyngent autorów polskojęzycznych druków WKL, można dostrzec kilka kluczowych tendencji. Większość autorów to twórcy żyjący (58 osób, 117 książek), mniejsza część to autorzy spuścizny (11 osób, 15 książek). W wielu przypadkach autorzy i wydawcy musieli zatem ocenić swoją osobistą odpowiedzialność. Całkowita anonimowość charakteryzuje twórczość 21 autorów (35 książek), 43 autorów działało jawnie (70 książek), a książki kolejnych 5 autorów wydawano niespójnie, zatajając autorstwo (7 książek anonimowych, 18 nieanonimowych). Ponad połowa autorów pozostała więc całkowicie nieznana czytelnikom, a część zatajała dane, niespójnie dostosowując się do konkretnej sytuacji. Autorstwo najczęściej ukrywali autorzy mieszkający w WKL (9 autorów, 17 książek) i w Polsce (7 autorów, 10 książek). W mniejszym stopniu autorstwo ukrywano w przypadku autorów z Włoch (2 autorów, 5 książek), Hiszpanii, Niderlandów i starożytnych Żydów (po 1 autorze, po 1 książce), których popularyzacją zajmowali się litewscy tłumacze. Naturalne jest, że główne obawy wydawców WKL pojawiały się we współpracy z autorami lokalnymi i polskimi. Tym ostatnim nie groziło nic na Litwie za wyrażane idee, ale rynki książki WKL i Polski wzajemnie na siebie oddziaływały, istniały wspólne warunki prawne, więc z punktu widzenia autorstwa najbezpieczniej było pozostać niezauważonym.
Istniało kilka form autorstwa: dzieło autorskie, praca zbiorowa i tłumaczenie. Wyróżnia się trzy strategie zatajania autorstwa: 1) akrostych, 2) pseudonim i 3) całkowita anonimowość. Wiadomo, że jedynie Stanisław Laurenciusz zakodował swoje imię w akrostychu anonimowej książeczki „Lament nieszcźęsnego Hrehorá Ośćiká“ (Wilno, 1580). Ta forma kodowania autorstwa była wówczas popularna w Polsce, używano jej także na Litwie [fn: LEMEŠKIN, Ilja. „Pirkit mane ir skaitykit“. Pirmieji spausdinti LDK akrostichai: Anatolijaus Nepokupno atminimui. Acta linguistica Lithuanica, 2017, t. 77, s. 9–52.]. Pseudonimów używało 11 (spośród 27 anonimowych) autorów i 3 (spośród 20 anonimowych) tłumaczy (zob. tabela 2). Pseudonimy częściej wybierali twórcy mieszkający na Litwie. Autorstwo obcokrajowców najczęściej ukrywano, całkowicie pomijając je w publikacjach. Patrząc na aktywność twórców WKL w wyborze drogi pseudonimu, widać pewną chęć poinformowania społeczeństwa o osobistej opinii żyjącego człowieka. Wybór pseudonimu często był jednorazowy, ale czasami stawał się również dobrze widocznym, swoistym znakiem towarowym autora, którego prawdziwej tożsamości społeczeństwo nie znało. W tym kierunku aktywnie działali jezuici wileńscy.
Nie możemy twierdzić, że autorstwo ukrywano jedynie ze strachu lub podobnych przyczyn, ponieważ dysponujemy 14 dziełami autorów spuścizny, którym już nic bezpośrednio nie groziło, ale wśród nich książki Fulvio Androzziego, Anzelma Polaka, Józefa Flawiusza ukazały się bez danych o autorstwie. Wśród nich znajdują się również dzieła popularnego humanisty Erazma z Rotterdamu. Chociaż nazwisko Erazma z Rotterdamu było dobrze znane za granicą, to jednak dość wcześnie trafił on na listy ksiąg zakazanych, co sprawiało pewne niedogodności zarówno wydawcom, jak i czytelnikom [fn: POCIŪTĖ, Dainora. Maištininkų katedros, s. 390, 393.]. Cenzura Kościoła katolickiego wymagała, aby dane o autorstwie były przedstawiane z dopiskiem – „autora potępionego” [fn: ALIŠAUSKAS, Vytautas. Sakymas ir rašymas: kultūros modelių tvermė ir kaita Lietuvos Didžiojoje Kunigaikštystėje. Vilnius: Aidai, 2009, s. 186.]. Trzyczęściowy konwolut dzieł humanisty, wydrukowany w 1585 r. w drukarni Jana Karcana, za fundusze Walentego Kownackiego, ukazał się całkowicie bez danych o autorstwie, nie wskazując ani autora, ani tłumacza Wojciecha Nowomiejskiego. W tym przypadku anonimowość twórczości Erazma z Rotterdamu jest względna, ponieważ jego dzieła były już wówczas dobrze znane, więc ukrycie autorstwa było w zasadzie niemożliwe, ale zatajenie autorstwa wydawało się rozważne.
Dane dotyczące autorstwa były relatywnie najczęściej ukrywane w latach 1559–1561, 1564, 1565, 1570, 1594, 1596, 1597, 1600 (zob. ryc. 1). Dokładniej wiadomo, że w sumie nie podano autorstwa 52 publikacji. Oprócz tych publikacji, orientacyjnie można jeszcze wskazać 7 książek i broszur, które mogły mieć redaktorów lub autorów, ale do dnia dzisiejszego nikt ich nie ustalił. Ukrywanie prawdziwych autorów wskazuje na wyraźną tendencję, że w WKL w drugiej połowie XVI w. niemal co druga publikacja ukazywała się bez danych o autorstwie. Całkowicie nie znamy indywidualnych przyczyn, dla których w jednych publikacjach autorstwo było podkreślane, a w innych ukrywane. Nie wiemy również, jak żyjący autorzy reagowali na ponowne wydawanie ich dzieł na Litwie z anonimowym oznaczeniem, jakie było ich prawdziwe zainteresowanie publicznością. Analizując dane historyczne i bibliograficzne, można jedynie domyślać się przyczyn tego zachowania wydawniczego. Należałoby je podzielić na kilka grup: 1) interesy komercyjne, 2) okoliczności prawne i strach, 3) tradycja i skromność zachowana ze średniowiecza.
Pierwsze ożywienie anonimowego druku w WKL wiąże się z produkcją drukarni Radziwiłłów w Brześciu Litewskim w latach 1559–1561. W tym czasie ukazały się anonimowe dzieła autorytetów reformacji: Włocha Piera Paolo Vergerio (4) i Polaka Szymona Zacjusza (2). Drukarnia prowadzona przez Stanisława Murmeliusa świadomie unikała powiązań z tymi autorami, z których, jak wiemy, ten pierwszy od dawna znajdował się na listach ksiąg zakazanych opracowywanych przez Kościół katolicki. Pirackie dzieła Bartłomieja Groickiego i Jana Palczowskiego, które ukazały się w Brześciu Litewskim w latach 1560–1561, również ukazały się niemal anonimowo, jedynie jedna książka B. Groickiego „Porządek sądow y spraw mieyskich prawa maydeburskiego“ (1560) miała podane inicjały autora w przedrukowanej dedykacji (szerzej o zjawisku piractwa w innej części artykułu).
Wydawnictwa z drukarni w Brześciu Litewskim i Nieświeżu z lat 1564–1565 powiększyły grupę druków anonimowych. W tym czasie rozwinęła się literatura publicystyczna, satyryczna, polemiczna i religijna. Wyłoniły się postaci reformatorów Cypriana Bazylika i Grzegorza Pawła z Brzezin. Dzieła ewangelika reformowanego K. Bazylika były wówczas i w przyszłości wydawane wyłącznie anonimowo. Kontrowersyjne w Polsce polemiczne dzieła Grzegorza Pawła z Brzezin, drukowane w Nieświeżu i Brześciu Litewskim, jedne ukazywały się z ujawnionym autorstwem (3), a inne bez niego (2). Widoczna jest tendencja, że te książki Grzegorza Pawła z Brzezin, które miały podane autorstwo, ukazywały się bez danych wydawniczych, a te, które nie miały autorstwa – ukazywały się z danymi wydawniczymi. W jednym przypadku droga informacji wiodła do drukarni, w drugim – do autora.
Kwestia autorstwa była delikatna dla twórców pełniących funkcje państwowe, ponieważ publicznie wypowiedziana myśl polemiczna mogła być rozumiana jako opinia grupy osób, warstwy, a nawet instytucji. Pierwszy anonimowo wyraził swoje stanowisko w kwestiach edukacyjnych i prawnych wójt wileński Augustyn Rotundus w książeczce „Rozmowá Polaká z Litwinem“ (ok. 1565 r.), wydrukowanej w Brześciu Litewskim. D. Antanavičius zwrócił uwagę, że Eliasz Pielgrzymowski, pełniący funkcje państwowe, po tym, jak w 1583 r. został pisarzem WKL, niczego już nie publikował pod własnym nazwiskiem. Pseudonim „Cnotliwy Litwin” i polemiczną książeczkę, zbiór źródeł „Cnotliwy Litwin ku wiádomośći bráćiey swey narodu litewskiego podáie…“ (1592), przypisuje wspomnianemu autorowi [fn: Tradycyjnie autorstwo przypisywano Chryzostomowi Wołodkiewiczowi.]. Otwarta mowa o prawach WKL do Inflant była niebezpieczna, ponieważ wiązało się to bezpośrednio z interesami Królestwa Polskiego i zawartymi porozumieniami o wspólnym panowaniu. Z winiet przypuszcza się, że książka została wydrukowana u J. Karcana w Wilnie. Później u J. Morkūnasa w Wilnie E. Pielgrzymowski wydrukował jeszcze kilka broszur poetyckich o treści politycznej. Pod pseudonimem E. P. Philalethes Lithuaniae ukazała się książeczka „Dialog sláchćicá litewskiego prawdźiwy woyny inflantskiey, Krolá Jego M. Stepháná, świętey y drogiey pámięći Páná nászego, z Kśiędzem Moskiewskim“ (1594) [fn: ANTANAVIČIUS, Darius. „Cnotliwy Litwin“ (1592 m.) autorius ir teksto šaltiniai. Iš Istorijos šaltinių tyrimai. Vilnius: Lietuvos istorijos instituto leidykla, 2011, t. 3, s. 112–116, 125–126.], która ponownie dotyczyła walki o Inflanty. Po pewnym czasie ukazał się niepodpisany dwujęzyczny poemat-dialog o treści patriotycznej „Philopatris ad senatum populumque Lituanum“ (1597), w którym w językach łacińskim i polskim poruszano kwestie państwowości WKL, wspominając również o panowaniu w Inflantach [fn: ULČINAITĖ, Eugenija. Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės XVI–XVII amžiaus dvikalbis tekstas: adresatas ir kalbinė raiška. Senoji Lietuvos literatūra, 2006, kn. 21, s. 64–70.]. E. Pielgrzymowski reprezentował patriotycznie nastawioną szlachtę WKL, ale podnoszenie politycznie wrażliwych kwestii mogło sprowadzić kłopoty na autora tych idei, więc pozostanie w cieniu było rozważne.
Po stosunkowo nieproduktywnym okresie wydawniczym w latach 1566–1569, w 1570 r. w Brześciu Litewskim w drukarni C. Bazylika ukazały się 3 książki. W tym czasie C. Bazylik posiadał już wspomniany przywilej władcy, w którym wyrażono życzenie dotyczące selekcji treści wydawnictw. Ponieważ C. Bazylik ignorował opinię władcy, drukując pisma zwolenników reformacji, nadal musiał ukrywać autorów w publikacjach swojej drukarni.
Jednym z najbardziej produktywnych autorów literatury polemicznej był wileński kalwinista Andrzej Chrząstowski. W latach 1583–1585, 1592 i 1594 opublikowano 5 jego książek. Autor drukował swoje książki w Wilnie u Jakūbasa Morkūnasa i J. Karcana. Jedynie pierwsza polemiczna książeczka tego autora „Perla z Abákuká Proroká świętego wyięta“ (1583) ukazała się anonimowo w drukarni J. Karcana. Kolejne – z ujawnieniem wszystkich danych o autorstwie i druku. Jest to rzadki przypadek jawności literatury polemicznej, świadczący o sile pozycji autora, o jego zapleczu, któremu on sam i komercyjne firmy wydawnicze ufali. Chociaż literatura polemiczna najczęściej ukazywała się anonimowo, to jednak ten przypadek świadczy o tym, że sama treść literatury polemicznej nie była decydującą przyczyną ukrywania się. Wspomniano, że dzieła tego autora później trafiły na listy ksiąg zakazanych Kościoła katolickiego, więc ujawnianie danych o autorstwie nie było szczególnie rozważne.
Wzrost aktywności literatury polemicznej w latach 1594–1597 wiąże się z Unią Brzeską, która wywołała wiele dyskusji politycznych i której sprzeciwiała się część prawosławnych. Aktywną pracę propagandową prowadzili jezuici wileńscy. Wspomniano, że władcy nie życzyli sobie, aby grupy społeczne dyskutowały i wywoływały niepokój w ostrej literaturze polemicznej. Podobnego zdania było również kierownictwo jezuitów w Rzymie, które nie popierało wydawania literatury polemicznej przez jezuitów wileńskich. Nieprzypadkowo jezuita Marcin Łaszcz, ukrywając się pod różnymi pseudonimami, w latach 1594–1596 wydał w Wilnie 6 książek polemicznych (1 przypuszczalnie) (zob. tabela 2). W żadnej z tych publikacji nie figurowało nazwisko drukarni jezuitów, całkowicie zatajając odpowiedzialność lub przypisując ją poszczególnym drukarzom, później związanym z drukarnią akademii. Innym autorem literatury polemicznej był jezuita Marcin Śmiglecki. Chociaż wszystkie jego 7 dzieł zostało wydrukowanych w drukarni Akademii Jezuickiej w Wilnie, najczęściej bez ukrywania się, to jednak raz, pod pseudonimem Teofil Kosmopolski, ukazała się książeczka „Absurda synodu toruńskiego“ (1595) bez danych wydawniczych, jedynie z datą publikacji. W tym przypadku wybrano niemal maksymalny poziom anonimowości, choć we wszystkich innych przypadkach M. Śmiglecki starannie podpisywał się pod swoimi dziełami. Pod pseudonimem ukrywał się również inny jezuita Hieronim Stefanowski, który w latach 1599–1600 wydał trzy broszury polemiczne. W jego publikacjach z 1600 r. zatajono również dane o drukarni.
Tworzenie i tłumaczenie zbiorów dzieł lub Pisma Świętego zawsze było problematyczne z punktu widzenia autorstwa. Z przyczyn osobistych redaktorzy i tłumacze często nie dążyli do ujawnienia się czytelnikom. Na przykład w 1584 r. Kasper Wilkowski, który nawrócił się z arianizmu na katolicyzm, oraz ówczesny przełożony domu jezuitów w Krakowie P. Skarga przetłumaczyli i wydali w Wilnie historie męczeństwa angielskiego jezuity Edmunda Campiona. W tłumaczeniu P. Skargi tłumacz nie podpisał się, ale drukarnia jest podana, natomiast K. Wilkowski nie podał miejsca wydania i drukarni, ale podpisał się pod tłumaczeniem. Gita Drungilienė zwraca uwagę, że tłumaczenie P. Skargi było przeznaczone dla środowiska akademickiego, natomiast K. Wilkowskiego – jako wyznanie konwertyty, wykonane w swobodnym stylu i przeznaczone dla szerszej publiczności [fn: DRUNGILIENĖ, Gita. Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės katalikiškoji hagiografija: recepcija, sklaida ir šventųjų kulto bruožai XIV a. pabaigoje – XVII a. pradžioje: daktaro disertacija. Vilnius, 2016. LNB RKRS, f. 132, b. 7847, s. 103–104.]. Zatem dwa bardzo podobne przypadki i zupełnie różne przykłady zarządzania danymi świadczą o tym, że w zarządzaniu danymi o autorstwie i druku istniały różnorodne rozwiązania.
Kościół katolicki prześladował niezaaprobowane tłumaczenia Pisma Świętego. Wszystkie księgi Pisma Świętego i jego części (14) ukazały się bez autorstwa tłumaczy, z wyjątkiem jednego „Nowy Testáment“ (Łosk, 1574) przetłumaczonego przez Szymona Budnego, którego autorstwo jest domniemane z dedykacji. Autorstwo katechizmów jest częstsze. Superintendent dystryktu wileńskiego Stanisław Sudrowski opracował dwa katechizmy ewangelików reformowanych: „Kathechism“ (pierwsze wydanie 1581 r.) i „Nauka y utwierdzenie“ (Wilno, 1598), ale tylko ten drugi podpisał. Katechizm Melchiora Pietkiewicza „Polski z litewskim Katechism“ (Wilno, 1598) ukazał się z oznaczeniem autorstwa. Obrzędnik S. Sudrowskiego „Forma, albo Porządek spráwowánia swiatości Páńskich“ (Wilno, 1598) również ukazał się bez danych o autorstwie i druku. Modlitewniki, choć niewiele ich przygotowano, również nie zawierały danych o autorstwie. Modlitewnik włoskiego jezuity Fulvio Androzziego „Skárbnicá duchowna“ (Wilno, 1600), tłumaczony przez Szymona Wysockiego i drukowany w drukarni Akademii Jezuickiej w Wilnie, ukazał się bez danych o autorstwie i publikacji. To tłumaczenie dzieł F. Androzziego na ludowy język polski było przeznaczone dla prawosławnych [fn: KORZO, Margarita A. Druki jezuickie w kręgach prawosławnych: dwa przykłady z XVII-wiecznej Rzeczypospolitej. Biblioteka, 2018, nr 22, s. 65–72. DOI: 10.14746/b.2018.22.4.]. Jest to być może jedyny przypadek, gdy podczas adaptacji języka ukrywano autorstwo, aby poszerzyć grono czytelników książki wśród obozów konkurentów religijnych.
Anonimowość wydawnicza i drukarska, piractwo i kontrafakcja
Autorzy mieli więcej możliwości uniknięcia jawności, ukrywając się pod pseudonimami lub pozostając całkowicie nieznanymi. Drukarnie znacznie bardziej ryzykowały naruszenie prawa, drukarzom groziły również szkody wizerunkowe. Wielu drukarzy pracujących w WKL było wcześniejszymi pracownikami drukarni krakowskich, którzy w warunkach reformacji, jeszcze przed przybyciem na Litwę, nauczyli się sztuczek swojego rzemiosła. Na Litwie doskonale o tym wiedział Mikołaj Radziwiłł Czarny, którego anonimowość wydawnicza dzieł była zapewniona przez drukarzy krakowskich [fn: POCIŪTĖ, Dainora. Maištininkų katedros, s. 382–383.]. Później okazało się, że nie tylko drukarze WKL, ale i ich koledzy z Królestwa Polskiego podrabiali dane, wskazując litewskie centra wydawnicze [fn: Jako miejsce publikacji zbioru wykładów Marcina Lutra „Kommentharz, albo Wykład na Proroczthwo Hozeasza Proroka…“ (1559) wskazano Brześć Litewski, ale został on wydrukowany w Krakowie w drukarni Macieja Wirzbięty. Więcej zob.: KOCOT, Anna. Artyści “czarnej sztuki”: typografia druków Floriana Unglera i Macieja Wirzbięty. Kraków: Biblioteka Jagiellońska: Księgarnia Akademicka, 2015, s. 230, 331–332.]. Odnotowuje się pojedyncze przypadki, gdy reformowane druki, które ukazały się w Niemczech, oficjalnie kierowały uwagę cenzury na Wilno [fn: NARBUTIENĖ, Daiva. Lietuvos Didžiosios Kunigaikštijos lotyniškoji knyga XV–XVII a. Vilnius: Lietuvių literatūros ir tautosakos institutas, 2004, s. 94.]. W warunkach reformacji techniki anonimowości stosowane przez drukarnie były znane i wielokrotnie testowane.
Zbadanie produkcji drugiego drukarza brzeskiego Stanisława Murmeliusa ujawnia pewne prawidłowości w jego modelu postępowania. W wielu przypadkach w publikacjach brzeskich z lat 1559–1565 brak jest danych o publikacji: ani miejscowości, ani wydawcy, ani drukarza (16). S. Murmelius jako drukarz pojawia się w publikacjach trzykrotnie w 1559 r. Wszystkie te publikacje zostały wydane za środki właściciela drukarni, wielkiego kanclerza WKL Mikołaja Radziwiłła Czarnego. Wobec braku imienia M. Radziwiłła Czarnego w drukach, S. Murmelius nie ryzykował.
Wyjątkową część anonimowej prasy stanowią pirackie publikacje S. Murmeliusa. W Brześciu Litewskim w latach 1560–1561 przedrukowano wydane w Krakowie książki o tematyce prawniczej Bartłomieja Groickiego (4) i Jana Palczowskiego (2). Wiadomo, że drukarz w 1559 r. odwiedził Kraków, aby uzyskać prawa mieszczanina [fn: KOWALSKI, Waldemar. Krakowski drukarz Stanisław Murmelius i jego księgozbiór (1571). Odrodzenie i reformacja w Polsce, 2018, t. 62, s. 9. DOI: 10.12775/OiRwP.2018.01.]. Prawdopodobnie podczas tej podróży nowy drukarz brzeski miał okazję zapoznać się z nowościami książkowymi.
B. Groicki specjalizował się w prawie miejskim, pisał oryginalne prace, a także aktywnie tłumaczył aktualne teksty prawne z łaciny na polski. Ten autor współpracował z krakowskim drukarzem Łazarzem Andrysowiczem. S. Murmelius w 1560 r. nielegalnie przedrukował publikacje, które ukazały się w tej drukarni: „Artykuły prawa maydeburskiego“ (wydania z lat 1558–1559), „Porządek sądow y spraw mieyskich prawa maydeburskiego“ (1559), „Posthępek wybran iest z Praw Cesarskich, ktory Carolus V. Cesarz kazał wydać po wszytkich swoich państwiech“ (1559) oraz „Ustawa placey u sądow w prawie maydeburskim“ (1558–1559). S. Murmelius dążył do jak największego ukrycia swojej nielegalnej działalności, dlatego przedrukowywał nie tylko teksty, ale także dedykacje dla sponsorów, które znajdowały się w książkach. Porównując prace L. Andrysowicza i przedruki S. Murmeliusa, widać, że ten ostatni stosował dość wyraziste zdobienia książek, dlatego niektóre publikacje wizualnie wyglądały lepiej niż druki L. Andrysowicza. Oczywiście, S. Murmelius był ostrożny i nie używał tych samych winiet i frontyspisów w drukach wielokrotnie, ponieważ mogłoby to pomóc w ustaleniu drukarni zajmującej się działalnością piracką.
Nie jest do końca jasne, czy książki o treści prawniczej dworzanina Zygmunta Augusta J. Palczowskiego „Ustawy prawa polskiego napotrzebneysze“ (1560) i „Ustawy prawa polskiego dla pamięci krotko wypisane“ (1561) zostały wydrukowane z naruszeniem praw któregokolwiek drukarza. Publikacje te ukazały się rok po roku bez danych o autorstwie i druku. Prawdziwi autorzy i wydawcy dzieł ujawnili się dopiero pod koniec XIX w. Jedno jest pewne: ani książki B. Groickiego, ani J. Palczowskiego nie miały popytu na Litwie, były to wyłącznie komercyjne pomysły S. Murmeliusa. M. Radziwiłł Czarny nie zajmował się ich rozpowszechnianiem, nie obchodziły go one, ponieważ nie były to literatura przeznaczona do rozwoju reformacji.
Analizując postępowanie S. Murmeliusa, można zauważyć jeden wyjątek. Jest to słynna Biblia Brzeska z 1563 r., w której kolofonie podano miejsce druku, wydawcę i rok, ale bez nazwiska drukarza S. Murmeliusa. Prawdopodobnie już wtedy S. Murmelius myślał o zakończeniu swojej kariery w Brześciu Litewskim. W umowie pożyczki z 1565 r. z lubelskim kupcem Jakubem Kanopnicą drukarz był nazywany drukarzem brzeskim. Kupcy w tamtym czasie zajmowali się również rozpowszechnianiem książek, więc wspomniany J. Kanopnica mógł być kontaktem handlowym w dystrybucji publikacji na rynku polskim. S. Murmelius potrzebował pożyczki, aby osiedlić się u arcybiskupa gnieźnieńskiego Jakuba Uchańskiego w Łowiczu. Tam przez około rok drukował publikacje jezuickie, ale ta działalność nie szła najlepiej. Drukarz stracił opiekę arcybiskupa, musiał szukać służby u znanego drukarza krakowskiego, być może i krewnego Mikołaja Szarfenbergera [fn: Tamże, s. 5–10.]. Zatem strategia S. Murmeliusa w zarządzaniu danymi o druku pozwoliła mu uniknąć odpowiedzialności za piractwo i otworzyła drogi do obozu zwolenników kontrreformacji, choć sam nie był sympatykiem tego ruchu.
Po wyjeździe S. Murmeliusa prace w drukarni Radziwiłłów przejął około 1566 r. C. Bazylik, ale i on wszystkich ich nie ukończył. Księgę teologiczną szwajcarskiego reformatora Heinricha Bullingera „Krotkie opisanie wiáry swiętey krześćiáńskiey“, rozpoczętą w 1565 r. w Brześciu Litewskim, ukończył w 1573 r. krakowski drukarz Maciej Wirzbięta. Nazwa drukarni Radziwiłłów nie jest wymieniona [fn: Polonia typographica saeculi sedeceni: zbiór podobizn zasobu drukarskiego tłoczni polskich XVI stulecia. D. 11, Maciej i Paweł Wirzbiętowie, Kraków, 1555/7–1609: tablice 521–570. Wrocław: Ossolineum, 1981, s. 13, 56.]. C. Bazylik pozostał anonimowym drukarzem do 1569 r., kiedy to władca Zygmunt August nadał mu przywilej. Wspomniano, że w przywileju władca nie życzył sobie, aby C. Bazylik drukował książki reformowane, dlatego nadal skłaniał się do nieujawniania nazwy swojej drukarni. Drukarz, znalazłszy służbę u wojewody sieradzkiego Olbrachta Łaskiego, opuścił Brześć Litewski.
W posiadłościach Mikołaja Radziwiłła Czarnego w Nieświeżu, w latach 1561–1562, dzięki staraniom namiestnika Macieja Kawęczyńskiego i magnata Eustachego Wołłowicza, otwarto drugą drukarnię ewangelików reformowanych [fn: NARBUTIENĖ, Daiva. Lietuvos Didžiosios Kunigaikštijos lotyniškoji knyga XV–XVII a., s. 64–65.]. Z Pińczowa do Nieświeża w 1562 r. przybył drukarz Daniel z Łęczycy. Uważa się, że Daniel nauczył się zawodu drukarza w Krakowie [fn: PETRAUSKIENĖ, Irena. Łęczycki, Lancicius, Łęczycius, Lenčickis Daniel, Danielius. Iš Lietuvos knygos veikėjai [Elektroninis išteklius] = The workers of the Lithuanian book: biografijų žodynas. [Vilnius], [2004]. 1 elektron. opt. diskas (CD-ROM).]. Za drukowanie pism ariańskich w 1559 r. został ostrzeżony i obiecał poprawę [fn: NARBUTIENĖ, Daiva. Lietuvos Didžiosios Kunigaikštijos lotyniškoji knyga XV–XVII a., s. 86.]. Działał jawnie, prawie się nie ukrywając i nie zatajając swoich danych. Jedyny raz w 1564 r. wydał małą książeczkę (zaledwie 10 arkuszy) Grzegorza Pawła z Brzezin „Prawdziwey nauki krześcianskiey y iey przeciwney fałszywey antykrystowey krotkie opisanie“, w której zadowolił się jedynie podaniem danych autora.
Mecenas arian, którzy na Litwie nazywali się braćmi litewskimi, krajczy dworu wielkiego księcia litewskiego, jeden z najbogatszych magnatów kraju Jan Kiszka z Węgrowa (Królestwo Polskie) przeniósł swoją drukarnię do Łoska. W tym przedsiębiorstwie pracowali: D. Łęczycki (1573–1574) przybyły z Zasławia, J. Karcan (1575?–1580) i Feliks Bolemowski (1583?–1589). D. Łęczycki ukrywał dane dotyczące druku. J. Karcan był sumienny: podawał nie tylko swoje nazwisko, ale także autorstwo dzieł. F. Bolemowski również ukrywał wszystkie dane, więc nawet nie wiemy, czy pracował w drukarni od 1583 r. Zatem drukarze pracujący w przedsiębiorstwie J. Kiszki stosowali dość odmienne strategie jawności, choć wszyscy byli związani z arianami, którzy byli prześladowani przez katolików i reformatorów.
W drukarni Mikołaja Krzysztofa Radziwiłła Sierotki w Wilnie pracowali D Łęczycki (1576–1578, 1580), Jonas Slenckis 1579–1580), Marcin z Kazimierza (1581–1582) oraz co najmniej jeden nieznany drukarz (1583–1586). Działalnością drukarni zajmowali się jezuici wileńscy. D. Łęczycki postępował precyzyjnie, podając w publikacjach nazwiska właściciela przedsiębiorstwa, swoje oraz autorów drukowanych książek. Następcy również przestrzegali ustalonej praktyki. Jedyny raz w 1581 r. wydrukowano dekret Stefana Batorego bez danych wydawniczych, ale dokumenty prawne w tamtym czasie często ukazywały się bez danych o druku. Taką praktykę stosowała również drukarnia Mamonowiczów, więc nie było to systematyczne odstępstwo. Zupełnie inny etap działalności drukarni miał miejsce w latach 1584–1585, kiedy to ówczesne społeczeństwo mogło oceniać prace drukarni jedynie na podstawie nazwisk autorów, których konsekwentnie nie ukrywano.
Po przekazaniu drukarni M. K. Radziwiłła Sierotki Akademii Jezuickiej w Wilnie w 1586 r. prace drukarskie były wstrzymane do 1590 r. Jezuici nie mieli jasnej strategii, co zrobić z darowanym majątkiem. Generał zakonu jezuitów Klaudiusz Akwawiwa w latach 1593–1597 pilnie interesował się działalnością drukarni akademii, żądając od jezuitów zrzeczenia się drukarni i przekazania jej zaufanym świeckim lub znalezienia środków na drukowanie bezpłatnie rozprowadzanych publikacji. Jezuici wileńscy nie zgodzili się na propozycję, ale w trakcie trwających dyskusji poszukiwano komercyjnych możliwości działalności drukarni, zaspokajając zarówno potrzeby jezuitów, jak i umożliwiając drukarzom zarobek. Kwestia zarobku była drażliwa. W drukarni akademii około połowy publikacji ukazywało się całkowicie anonimowo, nawet bez wskazywania związanych z nią drukarzy [fn: VLADIMIROVAS, Levas. Knygos istorija, s. 420–421.]. Bardziej stabilna praca drukarni akademii rozpoczęła się dopiero w 1592 r. po powrocie D. Łęczyckiego do drukarni. Drukarz jedne druki drukował pod własnym nazwiskiem, inne – pod nazwą drukarni akademii, a jeden ukazał się również bez danych o druku, wskazując jedynie prywatnego wydawcę. W 1594 r., po zatrudnieniu Krzysztofa Wolbramczyka, część publikacji również ukazywała się pod jego nazwiskiem, a część – akademii. Możliwe, że kilka publikacji wydrukowanych w drukarni akademii w 1594 r. D. Łęczycki rozpoczął drukować, a K. Wolbramczyk ukończył lub odwrotnie.
W drukarni akademii w latach 1595–1600 wydawano głównie publikacje o treści polemicznej bez danych wydawniczych. W 1596 r. w drukarni, używając jej sprzętu, pracowali Stanislovas Golda i Kristupas Patras. Pierwszy zdystansował się od drukarni Akademii Jezuickiej w Wilnie, a drugi ją akcentował. Chociaż od 1597 r. drukarnia akademii miała organizować swoją pracę według wewnętrznych regulaminów, to jednak ich nie przestrzegano [fn: PETRAUSKIENĖ, Irena. Vilniaus akademijos spaustuvė, 1575–1773, s. 39.]. Skupiono się na wydawaniu literatury polemicznej, dlatego nie widzimy już nazwisk drukarzy, a sama akademia również często jest pomijana. W pracy drukarni w latach 1597–1600 pojawia się kilka nowych praktyk. Rozpoczyna się podawanie jedynie miejsca druku – Wilna, bez podawania konkretnej drukarni (3 przypadki), a także podejmuje się druk kontrafakcyjny. Rektor Akademii Jezuickiej w Wilnie P. Skarga w książce „Synod brzeski“ (1597) bronił zjednoczenia Kościołów katolickiego i prawosławnego w państwie litewsko-polskim. Znane są dwa wydania książki (A i B), różniące się stronami tytułowymi, inicjałami, winietami i układem tekstu. W obu wydaniach jako miejsce publikacji podana jest drukarnia Andrzeja Piotrowczyka w Krakowie, ale wyraźne różnice typograficzne sugerują, że ta książka P. Skargi została przedrukowana w Wilnie. J. Dapkievicz ustaliła, że winieta na stronie tytułowej pokrywa się z książkami, które ukazały się w drukarni akademii w latach 1594, 1596 i 1600. Ponadto ozdobna ramka na stronie tytułowej tego wariantu jest charakterystyczna dla publikacji drukarni akademii, a inicjał „Z” znajduje się w dziełach M. Łaszcza i M. Śmigleckiego. Zatem drukarnia zarządzana przez Akademię Jezuicką w Wilnie, z powodu napięć z przełożonymi w Rzymie, którzy chcieli widzieć całą produkcję wydawaną przez Akademię Wileńską [fn: Tamże, s. 50.], przeszła na elastyczny model działalności komercyjnej, zatrudniając poszczególnych drukarzy, znalazła rozwiązanie, które pasowało do tych, którzy chcieli zarobić, ale nie chcieli być uważani za partnerów.
D. Łęczycki, po raz pierwszy opuszczając drukarnię akademii w latach 1581–1591, pracował na zlecenie wileńskiego synodu ewangelickich reformatorów, a po jego drugim odejściu z drukarni akademii w 1594 r. założył prywatną drukarnię. Chociaż w jego produkcji w 1598 r. odnotowano jeden przypadek anonimowego druku, D. Łęczycki pozostał wierny swoim zasadom jawności. Nawet polemiczną literaturę jezuitów i unitów wydawał niemal jawnie.
Jan Karcan, przybywszy do Wilna z Łoska, w 1580 r. otworzył własną prywatną drukarnię. Najbardziej produktywnymi latami dla przedsiębiorstwa były 1595 i 1597, kiedy to udało się wydrukować po 7 publikacji rocznie. Z zebranych danych wynika, że liczba zamówień spadała do zera (1591, 1596), ale dla drukarni komercyjnej takie ogromne wahania zamówień nie powinny mieć miejsca. J. Karcan często ukrywał dane dotyczące swojego druku: odnotowano lata, w których w żadnej polskiej publikacji nie podał swoich danych: 1587, 1589, 1590. Później również przez pięć lat (nieprzerwanie) w jednych publikacjach drukarz podpisywał się, a inne drukował anonimowo. Te cechy postępowania J. Karcana sugerują, że zamówień było więcej, ale istniały również powody, dla których zdecydowano się ukrywać dane dotyczące druku. Porównując zachowanie poszczególnych drukarzy, czasami trudno zrozumieć ich motywy. Na przykład J. Karcan drukował 4 kazania jezuity Stanisława Grodzickiego w latach 1587 i 1589, nie podając swojej firmy. Nieco później, w 1592 r., jego kolega D. Łęczycki drukował kazania i polemiki S. Grodzickiego całkowicie jawnie. W 1597 r. J. Karcan wydrukował 4 książeczki poetyckie i filozoficzne Jana Protasowicza, ale w dwóch nie znajdujemy nazwiska drukarza, a w jednej również miejsca wydania. Pozostałe dwie ukazały się ze wszystkimi danymi. Autor chwalił się, a drukarnia czasami skromnie. J. Karcanowi było niewygodnie afiszować się swoim nazwiskiem z powodów religijnych i komercyjnych. Po pozostałych arkuszach druku Biblii Brzeskiej (1563) wydanej przez S. Murmeliusa, J. Karcan po około 30 latach podjął się wznowienia niedokończonej pracy. Uzupełnił książkę, przedrukowując brakujące części, ale pozostawił stare dane wydawnicze [fn: SIESS-KRZYSZKOWSKI, Stanisław. Warianty typograficzne Biblii brzeskiej. Iš Брэсцкая Біблія – унікальны помнік культуры XVI стагоддзя: новыя даследаванні і матэрыялы = Biblia Brzeska – unikatowy zabytek kultury XVI wieku: nowe badania i materiały. Мінск: Паліграфкамбінат імя Я. Коласа, 2015, s. 45, 51.]. W 1563 r. po powszechnym uznaniu wydania Biblia Brzeska stała się oficjalnym Pismem Świętym Kościoła Ewangelickiego WKL i Królestwa Polskiego [fn: POCIŪTĖ, Dainora. Radvila Juodasis. Brastos Biblija. Iš Senosios Lietuvos literatūra, 1253–1795. Vilnius: Lietuvių literatūros ir tautosakos institutas, 2011, s. 131–140.]. Dlatego J. Karcan nie mógł podpisać się jako drukarz tej Biblii, ponieważ byłoby to już inne wydanie, nieuznane przez protestantów, co utrudniłoby jej rozpowszechnianie. J. Karcan zajmował się również drukiem pirackim. Ustalono, że popularną książkę H. Bullingera „Confesia“ (1574) przedrukował w Wilnie około 1595 r., powtarzając dane wydawnicze krakowskiego drukarza M. Wirzbięty. Podobnie jak S. Murmelius, J. Karcan przedrukował również dedykacje zawarte w książce, starając się w ten sposób całkowicie odtworzyć treść [fn: Katalog poloników XVI wieku Biblioteki Jagiellońskiej. T. 1, A–L. Warszawa: Nakładem Uniwersytetu Jagiellońskiego, 1992, nr 326.].
Oprócz wspomnianego D. Łęczyckiego, w Wilnie działało kilka prywatnych drukarni ewangelickich reformowanych. Produktywnością wyróżniała się drukarnia wileńskiego księgarza i introligatora Jokūbasa Morkūnasa, działająca w latach 1592–1600. Drukarnia często nie podawała nazwisk autorów w swoich publikacjach, ale dane drukarni były jawne. Z 13 książek tylko trzy (z lat 1594 i 1597) ukazały się bez danych drukarni. Są to dzieła poezji i teologii. Całkowicie tajnie, około 1594 r., ukazała się anonimowa książeczka teologiczna „Zwierćiadłko zywotá wiecżnego“ [fn: Polnische Drucke und Polonica, 1501–1700 = Druki polskie i polonica, 1501–1700: Katalog der Herzog August Bibliothek Wolfenbüttel. T. 1, cz. 2, 1501–1600. Monachium: K.G. Saur, 1992, s. 491.]. Druki innego drukarza protestanckiego, pisarza ziemskiego wileńskiego Melchiora Pietkiewicza, wydane w 1598 r., ukazywały się jawnie, nie ukrywając ani autorów, ani drukarzy.
Drukarnia braci Mamonowiczów w Wilnie drukowała publikacje polskie od 1586 r., ale mało oddziaływała z otoczeniem komercyjnym. Nie szukała aktywnie autorów, pracowała na zamówienia państwowe. Drukarnia specjalizowała się w wydawaniu literatury prawniczej, rozpowszechniała uchwalone ustawy, decyzje sejmów WKL, uchwały i uniwersały sejmów Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Pierwsze trzy kategorie publikacji ukazywały się bez danych drukarni i miejsca publikacji. Jedynie uniwersał z 1591 r. „Uniwersal poborowy na zieździe głownym wileńskim…”, który mamy tylko jeden, w kolofonie zawiera miejsce publikacji i drukarnię. Choć literatura prawnicza była zróżnicowana, zupełnie inne stanowisko zajmowano w przypadku zamówień na literaturę piękną. W niewielkiej książeczce poetyckiej Stanisława Kołakowskiego, epicedium „Cathemerinon Xięstwá Słuckiego…“ (1594), poświęconej zmarłemu Janowi Szymonowi Olelkowiczowi, znajdujemy wszystkie dane o autorstwie i druku.
W Wilnie w 1584 r. prawosławni, zjednoczeni w Bractwie Świętej Trójcy, podjęli szerokie prace kulturalne. Bractwo w 1589 r. otworzyło drukarnię, której władca Zygmunt Waza udzielił przywileju na drukowanie publikacji w językach ruskim i polskim. Stefan Zyzaniusz w dwujęzycznej (rusko-polskiej) książce „Казанье святово Кирилла, Патриархи Иерусалимского = Kazanie s. Cyrylla Patryarchy Jerozolimskiego“ (1596), dedykowanej Konstantemu Wasylowi Ostrogskiemu, ostro krytykował jezuitów, Kościół katolicki, wypowiadał się przeciwko Unii Brzeskiej i polonizacji Rusinów [fn: VASILEVSKIS, E. Zizanijus (Tustanovskis) Steponas. Iš Lietuvos filosofinės minties istorijos šaltiniai. T. 1, Feodalizmo laikotarpis. Vilnius: Mintis, 1980, s. 351–352.]. Autor częściowo pozostał anonimowy, podpisał się jedynie w dedykacji, w książce wyraźnie wskazano jedynie miejsce wydania – Wilno. Po ukazaniu się polemicznego dzieła S. Zyzaniusza, unici i katolicy zwrócili się do władcy z prośbą o powstrzymanie działalności agitacyjnej bractwa. Rozpoczęto prześladowania S. Zyzaniusza i innych członków bractwa, władca cofnął wydany bractwu przywilej [fn: VLADIMIROVAS, Levas. Knygos istorija, s. 498–499.].
Bibliografowie nie mają jeszcze wszystkich odpowiedzi oceniając anonimowe druki wileńskie z końca XVI w. Dzięki staraniom J. Tumelisa, K. Estreichera, K. Piekarskiego i innych polskich bibliografów, do produkcji wileńskiej przypisuje się jeszcze 19 publikacji (zob. ryc. 2). Niektóre z nich są przypisywane do listy na podstawie podanego w drukach miejsca wydania i danych wydawcy, inne na podstawie autorstwa, treści tekstu i kontekstu historycznego. Tendencje wydawnicze świadczą, że wydawanie anonimowych druków znacznie wzrastało w latach 1583–1584, 1589, 1591, 1595–1600, co w zasadzie pokrywa się z wcześniej omówionymi etapami ożywienia anonimowego druku. Z punktu widzenia treści, większość publikacji przypisanych do druku wileńskiego to dzieła polemiczne na tematy religijne i polityczne (13), mniejsza część to: literatura poetycka (2), publicystyka na temat dyplomacji (2) i literatura religijna (2). Te kwestie w ogólnym sensie podlegały regulacji prasowej, a na ich publiczne pojawienie się wpływało środowisko prawne.
Chociaż nie możemy być pewni, to jednak jest duża szansa, że w przypadkach, gdy w publikacji podano miejsce wydania i wydawcę, faktycznie te publikacje mogły być drukowane w Wilnie. Odnotowano 6 takich przypadków. Wydawcami, którzy przyczynili się do pojawienia się tych publikacji, byli Jan Krzysztoporski, Stret Tyszkiewicz, Hrehor Wilant i Kasper Wilkowski. Należy zauważyć, że były to duże, jawnie autorskie dzieła polemiczne, często z dedykacjami dla patronów i władców. Dla wielu wydawców były to jednorazowe kontakty z drukarniami, ale na przykład Kasper Wilkowski, konwertyta, który powrócił z arianizmu na katolicyzm, w latach 1583–1584 wydał 4 książki (z czego 3 to różne wydania), współpracował przez kilka lat z jakąś lokalną drukarnią w Wilnie, tylko do dziś nie udało się jej dokładnie zidentyfikować. Utwór poezji okolicznościowej Wojciecha Skorawca, wyjątkowe życzenia dla Zofii Chodkiewiczowej z okazji narodzin pierworodnego syna Hieronima – „Winszowanie Jáśnie Wielmożney Paniey Jey Mśći. P. Zophiey z Mielcá, Janowey Károlowey Chodkiewicżowey, podcżásżyney Wiel. X. Lit. z nowourodzonego syná Hieronimá“ (1598). Autor chciał przypodobać się Chodkiewiczom, ale drukarnia nie ujawniła danych o druku.
Uważa się, że w Wilnie w latach 1580–1599 ukazało się jeszcze 12 publikacji, które nie zawierają danych wydawniczych ani drukarskich. Wśród tych druków znajduje się również książeczka poetycka pierwszego litewskiego twórcy, który pisał po polsku i wydawał książki na Litwie, S. Laurenciusza „Lament nieszcźęsnego Hrehorá Ośćiká“ (1580). W broszurze opisano życie zdrajcy Hrehorego Ościka, ściętego w Wilnie w tym samym roku. Możemy jedynie domyślać się, że autor i drukarnia obawiali się zwolenników zdrajcy, dlatego obaj wybrali drogę anonimowości. Autor został rozszyfrowany dzięki akrostychowi [fn: ŁOWMIAŃSKA, Maria. Hrehory Ościk i jego zdrada w roku 1580. Wilno: Lux, 1933, s. 8.], ale drukarnia do dziś pozostaje anonimowa.
Bibliografowie często nie zgadzają się co do przypisywania anonimowych publikacji do konkretnego miejsca lub przedsiębiorstw drukarskich, ponieważ, jak wspomniano, drukarnie polskie i niemieckie również fałszowały dane, wskazując Wilno, a treść nie zawsze pozwala na wyrobienie sobie wiarygodnej opinii. Wśród zachowanych publikacji wyróżnia się anonimowy paszkwil „Theses theologicae, to iest Conclusie synodalne zboru wileńskiego…“ (1591), wydany w językach łacińskim i polskim. Zdaniem polskich bibliografów, książeczka została wydrukowana nie w Wilnie, ale w Rakowie w drukarni arianina Aleksego Rodeckiego. Zdaniem polskich bibliografów, w 1597 r. obszerna polemiczna, antykatolicka książka Marcina Broniewskiego „Apokrisis“ (1597) również została wydrukowana nie w Wilnie, ale w Rakowie u A. Rodeckiego. Ten drukarz utrzymywał kontakty z prawosławnymi i protestantami, cierpiał za drukowanie ich książek [fn: BUCHWALD-PELCOWA, Paulina. Cenzura w dawnej Polsce, s. 42, 189–190.]. Pojawiają się również wątpliwości co do miejsca i czasu publikacji książki Grzegorza z Żarnowca „Apokatastasis“. Książka ukazała się anonimowo, w źródłach bibliograficznych jako miejsce publikacji podawany jest Wilno (1598) lub Kraków (około 1594–1596). Nie można wykluczyć, że książka ta mogła ukazać się w drukarni M. Wirzbięty w Krakowie. Podobna sytuacja dotyczy książeczki publicystycznej o treści antytureckiej „Liga z zawadą kola poselskiego, spolnego narodu K.P. y W.X. Lit.“ (1596), przypisywanej przez jednych Stanisławowi Niegoszewskiemu, a przez innych za autora uważany jest polski dyplomata Krzysztof Dzierżek [fn: NIKOŁAJEW, Siergiej. Przygody polskiej szesnastowiecznej legendy w Rosji XVII–XXI wieku. Napis, 2020, t. 26, s. 335–336. https://journals.openedition.org/napis/441?lang=fr.], której inne możliwe miejsce publikacji to Kraków. Zatem polskim drukarniom czasami było wygodnie wskazywać Wilno jako miejsce druku.
W wykazie kontrolnym „XVI a. Lietuvos knygos lenkų kalba“ (2020) wspomnianych 19 druków wileńskich, przypisanych do produkcji WKL, pozostawia wiele wątpliwości, które wymagają dodatkowych badań. Litewską i polską produkcję anonimową należy badać kompleksowo, nie różnicując jej ani ze względu na języki, ani na regiony. Tylko w takim przypadku istnieje prawdopodobieństwo, że zastosowanie metody typograficznej, być może z wykorzystaniem możliwości sztucznej inteligencji, stworzy nowe warunki do uściślenia dotychczas niewyjaśnionych przypadków anonimowej działalności wydawniczej. Należy również zwrócić uwagę na rozmiary prac komercyjnych drukarni wileńskich. Na przykład wcześniej przeprowadzona analiza produkcji drukarskiej J. Karcana pozwala stwierdzić, że nagłe spadki objętości produkcji przedsiębiorstwa mogą być bezpośrednio związane z ożywieniem anonimowego druku, ponieważ komercyjne firmy drukarskie nie stały bez pracy.
Wnioski
W Wielkim Księstwie Litewskim w drugiej połowie XVI wieku obowiązywały liberalne regulacje dotyczące działalności przedsiębiorstw drukarskich. Przywileje dla drukarni nie były obowiązkowe, a jedynie dokumentem zapewniającym dodatkową ochronę i problemy w produkcji drukarskiej. Magnaci i prywatny biznes byli zainteresowani nieskrępowaną wolnością prasy, co samo w sobie stworzyło warunki dla powstania zjawiska anonimowego druku. Wpływ cenzury kościelnej pojawił się późno i był mało znaczący, a jej metody działania były znane autorom i wydawcom. Doświadczenia wydawnicze przywieziono do WKL z Polski: wielu autorów książek nie było obywatelami WKL, a pierwsi drukarze zdobywali umiejętności głównie w drukarniach krakowskich. W Polsce i innych krajach anonimowość jako strategia wydawnicza została wypróbowana w czasach reformacji wcześniej, ale w WKL było więcej swobody działania. Dlatego w wielu przypadkach zwolennicy reformacji, mimo koniunktury prawnej, mogli łatwiej realizować swoje zamierzenia niż w Polsce czy gdzie indziej, gdzie było to możliwe. Autorzy, tłumacze, redaktorzy, wydawcy i drukarze z powodów prawnych, komercyjnych lub osobistych często ukrywali się w cieniu anonimowości. Dysponujemy danymi o 65,9% (lub 116 ze 176) polskojęzycznych druków WKL, w których pominięto dane o autorstwie i druku. W kraju kształtowała się lokalna praktyka anonimowego wydawnictwa.
Przyczyny prawne, handlowe i osobiste działały pojedynczo i kompleksowo, angażując niejednego uczestnika procesu drukarskiego, dlatego w wielu przypadkach trudno dostrzec strategie zarządzania danymi o autorstwie i druku, które jaśniej określałyby sytuacje anonimowej działalności: logika splatała się z emocjami, pojawiały się jednostkowe, niesystemowe rozwiązania. Najczęściej ukrywano dane drukarni (nie podano 91 drukarni ze 176), co sugeruje, że drukarnie najbardziej ryzykowały, dlatego przede wszystkim były zainteresowane, aby anonimowe druki nie były kojarzone z konkretnymi przedsiębiorstwami drukarskimi. Analiza anonimowych druków drukarni, ocena analogicznych sytuacji ujawniła, że duży wpływ na zarządzanie danymi o druku miały osobiste decyzje drukarzy. Często decydujący wpływ na anonimowość miała treść druków: im bardziej radykalna (polemika, paszkwile itp.), tym większe prawdopodobieństwo ukrycia danych o autorstwie i/lub druku w publikacjach. Ale nie zawsze – w obecności wpływowych mecenasów autorzy, tłumacze i wydawcy, a czasem także drukarze nie bali się ujawnienia. Żadna siła polityczna ani religijna w WKL nie była całkowicie wolna, bezkarna i niezwiązana zobowiązaniami wobec władcy lub swoich przełożonych poza krajem. Trzeba było zachować powściągliwość, ale bronić swojej pozycji środkami, które można było wykorzystać. Ta tendencja jest wyraźnie widoczna, gdy kwestie polemiczne dotyczyły polityki, praw WKL i stosunków z Polską. W czasie walk religijnych i politycznych rozważnie wykorzystywano możliwości ujawniania tylko części danych o druku, maskowania autorstwa pseudonimami, utalentowanego zacierania śladów (np. nieużywanie tych samych detali artystycznych w zdobieniu książek), tak że do dziś pozostały nierozwiązane zagadki.
Anonimowość wniosła do życia wydawniczego WKL również niepożądane zjawiska, których nie dało się uniknąć. Lokalne drukarnie, często działające bez przywilejów, nie dbały o inwestycje w przedsięwzięcia wydawnicze. Ideologicznie zaangażowanych drukarzy była mniejszość, większość kierowała się logiką komercyjną, wybierając drogę szybkiego sukcesu. Wobec braku ochrony prawnej produkcji drukarskiej, inne drukarnie mogły bezkarnie korzystać z trudu włożonego przez drukarzy. Dlatego przedsiębiorstwa drukarskie WKL i poszczególni drukarze, pracujący na podstawie umów, byli zależni od zleceniodawców. Drukarnie, chcąc przetrwać i działać rentownie, miały niewielki wybór, musiały ryzykować, wsłuchiwać się w potrzeby i opinie zleceniodawców, dlatego w razie potrzeby musiały również dystansować się od druków.
Anonimowość wydawnicza, ugruntowana przez drukarza S. Murmeliusa w drukarni Radziwiłłów w Brześciu Litewskim w latach 1559–1565, której konsekwencją były również pirackie druki z lat 1559–1560, przeznaczone na rynek polski, świadczyła o strategicznym myśleniu i komercyjnej logice drukarza. Były to udane decyzje S. Murmeliusa, które pozwoliły mu uratować reputację. Podobną drogą szedł również najwybitniejszy drukarz wileński drugiej połowy XVI w. J. Karcan, często ukrywający dane swojego przedsiębiorstwa drukarskiego, nie unikający prac pirackich i kontrafakcyjnych. Ogólnie rzecz biorąc, wielu drukarzy pracowało z konkurencyjnymi grupami politycznymi i religijnymi, dlatego tylko ukrywając dane o druku można było uniknąć utraty części zamówień. Drukarnia Akademii Jezuickiej w Wilnie miała konflikty z Rzymem. Jezuici ukrywali swoich autorów, zatrudniali drukarzy, którzy często ukrywali dane wydawnicze, korzystali z praktyki kontrafakcji. Jedynym systemowym wyjątkiem był anonimowo wydawany przez Mamonowiczów druk o treści prawnej, którego drukarze formalnie nie wiązali ze swoją firmą, podkreślając to w danych o druku. Oficjalne druki o treści prawnej w WKL drukowało tylko to przedsiębiorstwo, więc dodatkowe dane o druku nie były konieczne. Ta decyzja drukarni nie dotyczyła druku o treści innej niż prawna, który nie był wydawany anonimowo.
Chociaż pod koniec XVI w. Wilno stało się drugim po Krakowie ośrodkiem drukarskim w Rzeczypospolitej Obojga Narodów, życie wydawnicze nie charakteryzowało się przejrzystością, a możliwości państwa w zakresie jego ograniczania pozostały niewielkie. Jest prawdopodobne, że Wilno jako formalne, ale nie prawdziwe miejsce wydania, wybierali również drukarze polscy, w ten sposób wprowadzając w błąd swoich własnych nadzorców wolności prasy. Na tę hipotezę należy zwrócić uwagę, analizując znaczną część druków (19 polskojęzycznych), których powiązania z Wilnem nie są do końca udowodnione. Jedynie całościowa analiza druków Rzeczypospolitej Obojga Narodów w przyszłości może pomóc w rozwiązaniu zagadek anonimowego druku. Do tej pory przy określaniu rozmiarów anonimowego druku analizowano jedynie druk jednego kraju i jednego języka, więc osiągnięto już granicę analizy, którą należy przekroczyć, idąc dalej drogą kompleksowej analizy.
Źródła i literatura
Źródła bibliograficzne
1. Katalog poloników XVI wieku Biblioteki Jagiellońskiej. T. 1, A–L. Warszawa: Nakładem Uniwersytetu Jagiellońskiego, 1992. 432, [1] p., 24 iliustr. lap.
2. Polnische Drucke und Polonica, 1501–1700 = Druki polskie i polonica, 1501–1700: Katalog der Herzog August Bibliothek Wolfenbüttel. T. 1, d. 2, 1501–1600. München: K.G. Saur, 1992. P. [1], 266–547.
3. Polonia typographica saeculi sedecimi: zbiór podobizn zasobu drukarskiego tłoczni polskich XVI stulecia. D. 11, Maciej i Paweł Wirzbiętowie, Kraków, 1555/7–1609: tablice 521–570. Wrocław: Ossolineum, 1981. 1 apl. (25, [1], 90 p., 52 atsk. lap.)
4. TUMELIS, Juozas. Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės XVI amžiaus spauda. Vilnius, 2003. Lietuvos nacionalinės Martyno Mažvydo bibliotekos Retų knygų ir rankraščių skyrius (toliau – LNB RKRS), f. 130, b. 2630. [6], 212, [76] p.
5. XVI a. Lietuvos knygos lenkų kalba = Książki litewskie XVI wieku w języku polskim = Polish books published in Lithuania in the 16th century: kontrolinis sąrašas, mokslo studija, XVII–XVIII a. taisymai ir papildymai. Vilnius: Lietuvos nacionalinė Martyno Mažvydo biblioteka, 2020. 190, [1] p., 3 iliustr. lap.
Opublikowane źródła i literatura
6. ALIŠAUSKAS, Vytautas. Sakymas ir rašymas: kultūros modelių tvermė ir kaita Lietuvos Didžiojoje Kunigaikštystėje. Vilnius: Aidai, 2009. 259, [1] p.
7. ANTANAVIČIUS, Darius. „Cnotliwy Litwin“ (1592 m.) autorius ir teksto šaltiniai. Iš Istorijos šaltinių tyrimai. Vilnius: Lietuvos istorijos instituto leidykla, 2011, t. 3, p. 111–129.
8. ANTANAVIČIUS, Darius. „Cnotliwy Litwin“ (1592 m.) autorius ir teksto šaltiniai. Iš Istorijos šaltinių tyrimai. Vilnius: Lietuvos istorijos instituto leidykla, 2012, t. 4, p. 133–155.
9. BARLETI, Marin. Historya o żywoćie y zacnych spráwách Jerzego Kástryotá, ktorego pospolićie Szkánderbegiem zową, kśiążęćiá epireńskiego: na trzynaśćie kśiąg rozdźielona. [Drukowano w Brześćiu Litewskiem], [1569]. [40], 701, [42] p.
10. BRAZIŪNIENĖ, Alma. Kiek knygų lenkų kalba buvo išspausdinta XVI a. Lietuvoje? Knygotyra, 2021, t. 77, p. 384–391. https://doi.org/10.15388/Knygotyra.2021.77.100.
11. BUCHWALD-PELCOWA, Paulina. Cenzura w dawnej Polsce: między prasą drukarską a stosem. Warszawa: SBP, 1997. 289, [4] p.
12. DRUNGILIENĖ, Gita. Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės katalikiškoji hagiografija: recepcija, sklaida ir šventųjų kulto bruožai XIV a. pabaigoje – XVII a. pradžioje: daktaro disertacija. Vilnius, 2016. LNB RKRS, f. 132, b. 7847. 274 p.
13. KAŽURO, Ina. Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės spaustuvių privilegijos. Knygotyra, 2017, t. 68, p. 38–82. https://doi.org/10.15388/Knygotyra.68.10716.
14. KOCOT, Anna. Artyści “czarnej sztuki”: typografia druków Floriana Unglera i Macieja Wirzbięty. Kraków: Biblioteka Jagiellońska: Księgarnia Akademicka, 2015. 413, [1] p., [10] faks. lap.
15. KORZO, Margarita A. Druki jezuickie w kręgach prawosławnych: dwa przykłady z XVII-wiecznej Rzeczypospolitej. Biblioteka, 2018, nr. 22, p. 65–72. DOI: 10.14746/b.2018.22.4.
16. KOWALSKI, Waldemar. Krakowski drukarz Stanisław Murmelius i jego księgozbiór (1571). Odrodzenie i reformacja w Polsce, 2018, t. 62, p. 5–45. DOI: 10.12775/OiRwP.2018.01.
17. LATHI, Leo; MARJANEN, Jani; ROIVAINEN, Hege; TOLONEN, Mikko. Bibliographic data science and history of book (c. 1500–1800). Cataloging & Quarterly, 2019, vol. 57, nr. 1, p. 5–23. https://doi.org/10.1080/01639374.2018.1543747.
18. ŁOWMIAŃSKA, Maria. Hrehory Ościk i jego zdrada w roku 1580. Wilno: Lux, 1933. 22 p.
19. NARBUTIENĖ, Daiva. Lietuvos Didžiosios Kunigaikštijos lotyniškoji knyga XV–XVII a. Vilnius: Lietuvių literatūros ir tautosakos institutas, 2004. 245, [1] p.
20. NIKOŁAJEW, Siergiej. Przygody polskiej szesnastowiecznej legendy w Rosji XVII–XXI wieku. Napis, 2020, t. 26, p. 335–337. https://journals.openedition.org/napis/441?lang=fr.
21. PETRAUSKIENĖ, Irena. Łęczycki, Lancicius, Łęczycius, Lenčickis Daniel, Danielius. Iš Lietuvos knygos veikėjai [Elektroninis išteklius] = The workers of the Lithuanian book: biografijų žodynas. [Vilnius], [2004]. 1 elektron. opt. diskas (CD-ROM).
22. PETRAUSKIENĖ, Irena. Vilniaus akademijos spaustuvė, 1575–1773. Vilnius: Mokslas, 1976. 243, [3] p., [16] iliustr. lap.
23. PETREIKIS, Tomas; DAPKIEVICZ, Jolanta. Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės knyga lenkų kalba XVI a. antroje pusėje. Iš XVI a. Lietuvos knyga lenkų kalba. Vilnius: Lietuvos nacionalinė Martyno Mažvydo biblioteka, 2020, p. 18–59.
24. POCIŪTĖ, Dainora. Maištininkų katedros: ankstyvoji reformacija ir lietuvių–italų evangelikų ryšiai. Vilnius: Versus Aureus, [2008], p. 266–290, 328–382, 397–520 ir kt.
25. POCIŪTĖ, Dainora. Radvila Juodasis. Brastos Biblija. Iš Senosios Lietuvos literatūra, 1253– 1795. Vilnius: Lietuvių literatūros ir tautosakos institutas, 2011, p. 131–140.
26. POCIŪTĖ, Dainora. XVI–XVII a. protestantų bažnytinės giesmės: LDK ir Prūsų Lietuva. Vilnius, 1995. 221, [1] p.
27. SIESS-KRZYSZKOWSKI, Stanisław. Warianty typograficzne Biblii brzeskiej. Iš Brjesckaja Bіblіja – unіkal'ny pomnіk kul'tury XVI stagoddzja: novyja dasledavannі і matjeryjaly = Biblia Brzeska – unikatowy zabytek kultury XVI wieku: nowe badania i materiały. Mіnsk: Palіgrafkambіnat іmja Ja. Kolasa, 2015, p. 41–136.
28. TOPOLSKA, Maria B. Książka na Litwie i Białorusi w latach 1553–1660 (analiza statystyczna). Odrodzenie į reformacja w Polsce, 1976, t. 21, p. 145–164.
29. ULČINAITĖ, Eugenija. Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės XVI–XVII amžiaus dvikalbis tekstas: adresatas ir kalbinė raiška. Senoji Lietuvos literatūra, 2006, kn. 21, p. 63–80.
30. VASILEVSKIS, E. Zizanijus (Tustanovskis) Steponas. Iš Lietuvos filosofinės minties istorijos šaltiniai. T. 1, Feodalizmo laikotarpis. Vilnius: Mintis, 1980, p. 351–352.
31. VLADIMIROVAS, Levas. Knygos istorija: Senovė, viduramžiai, Renesansas, XVI–XVII amžius. Vilnius: Mokslas, 1979. 566 p., [8] iliustr. lap.