Vaida Kamuntavičienė
Litewskość i polskość w klasztorze benedyktynek w Kownie w latach 1905–1924
W artykule przedstawiono okoliczności, w jakich klasztor benedyktynek w Kownie stał się zwolennikiem narodowej Polski, ogniskiem polskości w sercu etnicznej Litwy, jakim było ówczesne miasto Kowno. Badania wykazały, że największy wpływ na kształtowanie się propolskiej tożsamości narodowej mieli kapelan klasztoru od 1907 roku, Polak pochodzący z Łatgalii, Franciszek Kryszkian oraz mieszczka warszawska, Cecylia Kolumba Baranowska, która od 1911 roku została przełożoną klasztoru. Dobierała ona kandydatki na zakonnice wyłącznie spośród tych, które były jej przychylne i posłusznie wykonywały jej polecenia, uniemożliwiając pozostałym złożenie ślubów wieczystych. Jednakże przeciwko tworzeniu polskiego klasztoru w tymczasowej stolicy Litwy, Kownie, sprzeciwiło się całe społeczeństwo litewskie. Konflikt został rozwiązany poprzez zmianę kierownictwa klasztoru i wysłanie w 1924 roku polskich sióstr do Kolainiai.
Wprowadzenie
Na początku XX wieku, gdy w Europie wiały wiatry przemian i powstawały państwa narodowe, na dawnych ziemiach Wielkiego Księstwa Litewskiego, okupowanych przez carską Rosję, stopniowo krystalizowała się idea stworzenia niepodległego państwa litewskiego na fundamentach litewskiej etnolingwistycznej tożsamości narodowej. Fala dążeń narodowych nie ominęła klasztorów, a ówcześni zakonnicy i zakonnice stanęli przed problemem wyboru i kształtowania tożsamości narodowej. O ile w czasach Wielkiego Księstwa Litewskiego za przedstawicieli politycznego narodu litewskiego mogli uważać się ci, którzy nie znali języka litewskiego i na co dzień używali języka polskiego, ruskiego czy innych, o tyle w XX wieku taka sytuacja stała się już niemożliwa, a tożsamość litewska zaczęła być ściśle związana z językiem litewskim.
Po 16 lutego 1918 roku budowano nowoczesną, narodową Litwę, toczyły się walki z Polską o stolicę Wielkiego Księstwa Litewskiego – Wilno, a wszystkie siły rzucono na wzmocnienie litewskości. Wszelkie przejawy polskości w tymczasowej stolicy Litwy, Kownie, miały być wyrywane z korzeniami. W takich okolicznościach w kowieńskim klasztorze benedyktynek w latach 1918–1924 doszło do głośnego konfliktu między Litwinkami a Polkami, omówionego w pracach historyczki Reginy Laukaitytė i siostry benedyktynki Gabrieli (Aušry Vasiliauskaitė) [fn: Laukaitytė R. Lietuvos vienuolijos. XX a. istorijos bruožai. Vilnius: Lietuvos istorijos institutas. 1997; Laukaitytė R. Kauno benediktinių vienuolyno reformavimas 1920–1926 m. // Benediktiniškoji tradicija Lietuvoje / sud. L. Jovaiša. Vilnius: Aidai. 2008. s. 135–148; Grickevičius A., Vasiliauskaitė A. Kauno seserų benediktinių vienuolyno pertvarka 1918–1926 m. (I) // SOTER. Kaunas: Vytauto Didžiojo universitetas. 2009. nr 29 (57). s. 69–84; Grickevičius A., Vasiliauskaitė A. Kauno seserų benediktinių vienuolyno pertvarka 1918–1926 m. (II) // SOTER. Kaunas: Vytauto Didžiojo universitetas. 2009. nr 31 (59). s. 111–124; Laukaitytė R. Luominės visuomenės reliktai vienuolijų struktūroje XX a. // Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės moterų vienuolijos: istorija ir paveldas / sud. A. Vasiliauskienė. Kaunas: VDU, Versus aureus. 2014. s. 95–106.]. Konflikt ten miał zadecydować, jaki charakter – litewski czy polski – przyjmie ten klasztor. Był on jednak kulminacją napięcia, które narastało już znacznie wcześniej.
Celem artykułu jest przedstawienie prehistorii konfliktu, która mogłaby wyjaśnić, dlaczego na świętej ziemi klasztornej doszło do tak nikczemnie przyziemnego wydarzenia. Do dziś czasami mówi się o gnieździe zdrajców Litwy, organizatorów przewrotu – członków Polskiej Organizacji Wojskowej – w kowieńskim klasztorze benedyktynek, stąd zrodził się pomysł przeanalizowania sytuacji, jaka wytworzyła się w klasztorze. W artykule analizowane są głównie okoliczności kształtowania się składu osobowego klasztoru, ponieważ właśnie ukierunkowane formowanie tego składu, dotychczas w historiografii niedostatecznie zbadane, stworzyło warunki do wybuchu wspomnianego burzliwego konfliktu.
Reformy klasztoru: wzmocnienie klauzury, tworzenie warstwy konwersek, wpajanie polskości
Jak wiadomo, po powstaniu 1863 roku zamknięto większość klasztorów założonych w czasach Wielkiego Księstwa Litewskiego, a pozostałym zakazano prowadzenia nowicjatów. Chociaż w 1882 roku benedyktynkom kowieńskim udało się jeszcze przyjąć jedną nowicjuszkę [fn: Zob. szerzej: Kamuntavičienė V. Vienuolių skaičiaus kaita Kauno benediktinių vienuolyne XIX a. // SOTER. Kaunas: Vytauto Didžiojo universitetas. 2014. nr 49 (77). s. 44.], to zasadniczo w tym okresie liczba zakonnic w kowieńskim klasztorze benedyktynek wzrastała tylko dlatego, że przyjmowano siostry z zamkniętych innych klasztorów (bernardynek kowieńskich, benedyktynek w Krożach). Odwilży z 1905 roku doczekało tylko 11 zakonnic w podeszłym wieku (ostatnia z nich zmarła w 1925 roku, więc gdyby nie odwilż, klasztor w 1925 roku naturalnie by wymarł). Zrozumiałe jest, że w okresie zakazów w klasztorze nie przeprowadzano żadnych reform, które mogłyby odnowić życie zakonne, a siostry, jak twierdziła najwybitniejsza badaczka polskich benedyktynek, Małgorzata Borkowska [fn: Borkowska M. OSB. Szkic duchowości benedyktynek Kongregacji Chełmińskiej (1579–1933) // Duchowość zakonna. Szkice pod redakcją Jerzego Kłoczowskiego. Zakony w Polsce. Katalog opracował Józef Kozak. Kraków: Znak. 1994. s. 48.], troszczyły się głównie o sprawy związane ze śmiercią, Sądem Ostatecznym i życiem wiecznym.
W czasach Wielkiego Księstwa Litewskiego do kowieńskiego klasztoru benedyktynek przyjmowano niemal wyłącznie przedstawicielki stanu szlacheckiego, które tworzyły warstwę mniszek chórowych. W źródłach zachowały się dane o zaledwie kilku mieszczkach, które przekroczyły progi klasztoru. Sytuację tę determinował fakt, że ubogi klasztor kowieński po prostu nie mógł przyjąć zakonnicy bez posagu, ponieważ nie miałby z czego jej utrzymać. Z drugiej strony, do zniesienia pańszczyzny w 1864 roku chłopi byli niewolnikami i nie mogli opuścić swoich panów z zamiarem wstąpienia do klasztoru. Dlatego, chociaż teoretycznie w klasztorach powinny istnieć dwie warstwy – chórzystek i konwersek – w klasztorze kowieńskim żyły niemal wyłącznie mniszki chórowe, a prace gospodarcze (które w innych krajach musiały wykonywać konwerski, najczęściej pochodzące z chłopstwa lub innych nieszlacheckich warstw) wykonywały wynajęte służące. Nawet w XIX wieku do kowieńskiego klasztoru benedyktynek wstępowały głównie przedstawicielki tzw. warstwy dworskiej. Była to specyficzna cecha klasztorów benedyktyńskich Wielkiego Księstwa Litewskiego.
Chociaż w kowieńskim klasztorze benedyktynek dominowały zakonnice pochodzenia szlacheckiego, a głównym językiem klasztoru był polski, to bez wątpienia przynajmniej część zakonnic znała język litewski. W okresie zakazu druku litewskiego czcionką łacińską (1864–1905) nielegalnie nabywały one drukowane w Tylży religijne książki litewskie. Do dziś w klasztorze zachowało się kilka egzemplarzy takich książek [fn: Trzy litewskie książki, złożone w jeden wolumin, są obecnie przechowywane w Archiwum Benedyktynek w Kownie, KBA 27-4-20: • [Liguori Alfons Maria de, św.] Išganingi Dumojimai apie Sopulius Szvencz. Motynos. Išimta iš raštų S. Alponso Ligorijaus, Daktaro S. bažnyčios. Lietuviškai perversta su pridėjimu Novenos prie Š. Marijos sopulingos ir kitų maldų. Tilžėje. Kasztu ir spaustuvėje J. Schoenke. 1905. • [Bonaventura, św.] Gyvenimas Iszganytojaus svieto Vieszpaties musų Jezaus Kristaus. Paraszytas pagal keturių Evangelistų per Szv. Prancziszką Serapiszkajį ir Szv. Bonaventurą Bažnyczios daktarą. (Ant lietuviszko iszversta pagal lenkiszko texto.). Spaudimas treczias. Tilžėje. Kasztu ir spaustuvėje Otto v. Mauderodės. [Bez daty wydania. 1897? r.] • [Rosinjolis Karolis Gregorijus] Stebuklai Dievo Szvencziauseme Sakramente per K. G. Rasignola ir isz kitų naujos gadinės raszėjų sulasinėta ant didesnės garbės Dievo. Vilniuje. Kasztu ir spaustuvėje Juozapa Zavadzkio 1863. [W rzeczywistości wydane w Tylży, w drukarni O. Mauderodego. 1897? r., zob. Lietuvos TSR bibliografija. Serija A. Knygos lietuvių kalba. T. 2. Kn. 2. Vilnius: Mintis. 1988. s. 38–39.] Również w Archiwum Benedyktynek w Kownie przechowywane są: • Gywenimai szwentuju surasziti del kiekwienos dienos par wisus metus. Visu metu gyvenimai szventuju. Pirma dalis. Kasztomis ir spaustuvėje Otto v. Mauderodės, Tilžėje. [Bez daty wydania]. 237 s. Antra dalis. Kasztomis ir spaustuvėje Otto v. Mauderodės, Tilžėje. [Bez daty wydania]. 271 s. Treczia dalis. Kasztomis ir spaustuvėje Otto v. Mauderodės, Tilžėje. [Bez daty wydania]. 254 s. // KBA 27-39-20. Zob. o tej publikacji: Lietuvos TSR bibliografija. Serija A. Knygos lietuvių kalba. T. 2. Kn. 2. Vilnius: Mintis. 1988. s. 327. • Giesmių knyga arba Kantičkos Motiejaus Valančiausko Žemaičių vyskupo parveizėta ir iš naujo atspausdinta Tilžėje, 1906, kašta ir spauda Otto v. Mauderodės. 862 s. // KBA 27-279-20. • Aukso altorius arba šaltinis dangiškų skarbų. Naujausis spaudimas pagal tikrą 10 ir 6 sulyginime pagal naująjį Šaltinį 1 spaudimo. 1907 m. Spausta pas Otto v. Mauderodę, Tilžėje. 992 s. // KBA 27-280-20. • Lietuviškas bažnytinis giesmynas (partitūra). Adynos, Rožančius, Graudūs verksmai, įvairios giesmės, Litanijos ir nekurie lotyniški gimnai garmonizuoti viena, trims ir keturiems balsams su pritarimu ir be pritarimo vargonų. Surinko ir garmonizavo parapijiniems chorams J. Naujalis. Išleido savo lėšomis autorius. Centrališka sankrova knygyne J. Naujalio Kaune. 1906 m. 82 s. // KBA 27-282-20.]. Fakt ten pokazuje, że język litewski w klasztorze nie był zakazany. Być może w klasztorze kształtowała się również etnolingwistyczna tożsamość litewska.
Sytuacja w klasztorze zmieniła się w 1907 roku, gdy kapelanem i ordynaryjnym spowiednikiem benedyktynek został mianowany pochodzący z Łatgalii Polak, ksiądz Franciszek Kryszkian [fn: W Dziale Rękopisów Biblioteki im. Wróblewskich Litewskiej Akademii Nauk przechowywane są notatki teologiczne, szkice kazań w języku polskim, wśród których znajduje się kilka wtrąceń w językach łotewskim, niemieckim, łacińskim, oraz dokumenty w języku rosyjskim najprawdopodobniej tego księdza (w opisie teczki autorstwo nie jest podane). Zob. Dział Rękopisów Biblioteki im. Wróblewskich Litewskiej Akademii Nauk (dalej – MAB) 38-9.], który zupełnie nie rozumiał języka litewskiego i dążył do zachowania polskiej kultury na ziemiach byłego Wielkiego Księstwa Litewskiego. Ponieważ szlachecka kultura polska odchodziła już w przeszłość, F. Kryszkian popierał rozpowszechnianie etnolingwistycznej polskiej kultury i tożsamości w kowieńskim klasztorze benedyktynek. Propolska działalność F. Kryszkiana wykraczała poza mury klasztoru. W 1908 roku wraz z siedmioma innymi osobami założył Polskie Robotniczo–Katolickie Stowarzyszenie Sług pod wezwaniem Opieki Matki Boskiej i był pierwszym prezesem tego stowarzyszenia, troszczącego się wyłącznie o pracowników i osoby potrzebujące opieki narodowości polskiej. Stowarzyszenie zajmowało się również polską działalnością kulturalną, stając się propagatorem etnolingwistycznej polskiej kultury na Litwie. F. Kryszkian był także jednym z założycieli innego – Polskiego Towarzystwa Dobroczynności. Tak więc, służąc ludziom jako kapłan, dążył do szczególnej opieki nad osobami narodowości polskiej [fn: Jackiewicz M. Polskie życie kulturalne w Republice Litewskiej 1919–1940. Olsztyn: Wyższa Szkoła Pedagogiczna. 1997. s. 55, 165, 291. Za to odniesienie oraz informację o F. Kryszkianie autorka dziękuje Pranasowi Janauskasowi.].
Gdy w 1905 roku pojawiła się możliwość otwarcia nowicjatu, do kowieńskiego klasztoru benedyktynek zaczęły napływać nowe powołania. W latach 1907–1908 wieczyste śluby benedyktyńskie złożyły cztery zakonnice: szlachcianki z parafii Łabunowo Zofia Scholastyka [fn: W tym artykule ostatnie imię zakonnicy przed nazwiskiem jest imieniem zakonnym, otrzymanym podczas obłóczyn.] Stacewiczówna i Eufrozyna Benedykta Hanusowska, szlachcianka z parafii Kroki Józefa Jadwiga Rakowska oraz mieszczka z parafii Wilki Adelajda Alojza Dubińska. Wszystkie te siostry 19 maja 1909 roku zostały konsekrowane i zasiliły warstwę mniszek chórowych. W latach 1909–1911 śluby wieczyste złożyły trzy zakonnice: chłopka z parafii Wędziagoła Aleksandra Bolesława Girewiczówna, szlachcianka z parafii Betygoła Helena Julia Ludgarda Miniatówna (niewykształcona, biskup proponował przełożonej zadbać przynajmniej o jej podstawową edukację [fn: Laukaitytė. Lietuvos vienuolijos. Ibidem. s. 181.]) oraz mieszczka warszawska Cecylia Kolumba Baranowska. Tak więc do 1911 roku śluby wieczyste złożyło siedem benedyktynek, które ożywiły podupadający po kataklizmach XIX wieku klasztor.
Szerzej należy omówić biografię C. K. Baranowskiej. Była ona drugą (w całej kilkusetletniej historii kowieńskiego klasztoru) znaną obywatelką byłego Królestwa Polskiego, która wstąpiła do klasztoru w Kownie. Ta młoda benedyktynka przybyła do Kowna w grudniu 1909 roku, a śluby wieczyste złożyła 2 października 1911 roku. Po śmierci przełożonej klasztoru, Eleny Vincenty Babravičiūtė, 22 grudnia 1911 roku C. K. Baranowska została wybrana i zatwierdzona na nową przełożoną klasztoru [fn: Kauno benediktinių sąskaitų ir protokolų knyga // KBA 22-1. L. 8.]. Fakt, że została nią benedyktynka niebędąca przedstawicielką stanu szlacheckiego, która nie przeszła procedury konsekracji, świeżo po profesji, niebędąca zakonnicą po ślubach wieczystych przez 10 lat (jak wymagał wciąż obowiązujący w kowieńskim klasztorze benedyktynek zatwierdzony w 1629 roku przez biskupa Eustachego Wołłowicza przekład reguły św. Benedykta na język polski z napisanymi przez samego biskupa deklaracjami, czyli objaśnieniami reguły [fn: Reguła świętego Benedykta dekretami wizytalnymi według tutejszych krajow zimnych i zwyczajów ugruntowanych dla panień zakonnych pod tą regułą w dyecezyi naszej Wileńskiey żyjących, za pozwoleniem antecessorum i nam, ustnie i przez Bulle Papieskie danem od ojców śś. Sixtusa V, Grzegorza XIV, Klemensa VIII, Pawła V przeznaczona i do druku pryzgotowana roku P. 1629 dnia 19 czerwca: obecnie po raz pierwszy drukowana, we Lwowie. 1884. s. 114–115.]), był nowością w kowieńskim klasztorze, świadczącą o drastycznych zmianach w społeczeństwie oraz we wspólnocie benedyktynek. Dziwne, że ta Polka na miejsce swojego ziemskiego życia wybrała właśnie Kowno i właśnie klasztor benedyktynek. Wygląda na to, że była osobą wykształconą i autorytatywną, potrafiącą w krótkim czasie ugruntować swoją pozycję w Kownie i objąć stanowisko przełożonej. Zdaniem M. Borkowskiej, C. K. Baranowską wspierała hierarchia kościelna i najprawdopodobniej została ona specjalnie wysłana do kowieńskiego klasztoru, aby zająć się jego reformą [fn: Rozmowa z M. Borkowską odbyła się w kowieńskim klasztorze Benedyktynek 12 maja 2014 r.]. Chociaż w czytanych przez nas źródłach na ten temat się milczy, najprawdopodobniej tak właśnie było. Przybyciem C. K. Baranowskiej bez wątpienia był zainteresowany F. Kryszkian.
Przełożona C. K. Baranowska w latach 1911–1913 przyjęła do klasztoru i pozwoliła złożyć śluby wieczyste 5 siostrom: chłopce z parafii Betygoła Michalinie Teresie Berseniównie, szlachciance z parafii Szydłowo Katarzynie Józefie Iwaszkiewiczównie, szlachciance z parafii Łopie Zofii Matyldzie Romejkównie, urodzonej w Kownie chłopce z dóbr Rosienie Wiktorii Laurencji Mostejkównie, oraz szlachciance z parafii Powondeń Józefie Benignie Iluminacie Sokołowskiej. Nowe zakonnice, podobnie jak poprzednie, pochodziły z okolic Kowna lub ze Żmudzi, czyli z etnicznej Litwy.
Na początku XX wieku do klasztoru zaczęto przyjmować więcej zakonnic pochodzenia chłopskiego lub zubożałej szlachty. Można mówić o zachodzących wówczas w klasztorze ważnych zmianach, dążeniach do utworzenia obok chórzystek warstwy konwersek. Takim reformom sprzyjała również hierarchia kościelna. W 1911 roku biskup żmudzki Gaspar Felicjan Cyrtowt pisał, że w klasztorze wszystkie prace powinny wykonywać konwerski, a nie wynajęte służące, ponieważ im zabronione jest wchodzenie do klauzury. Służące mogą pomagać tylko w sprawach poza murami klasztoru, których benedyktynki nie mogły przekraczać (np. utrzymywać kontakty z sędziami, nabywać towary, przywozić wodę z Wilii itp.) [fn: Pismo G. Cyrtowta. Kowno. 1911 01 08 // KBA 19-1-17. L. 20.]. Kapelan klasztoru, F. Kryszkian, w 1912 roku cieszył się, że było już 5 konwersek, które mogły za darmo wykonywać różne prace, a w ubogim klasztorze nie trzeba było wynajmować służących i płacić im po 8–10 rubli. Ponadto, nie mając wynajętych służących, klasztor mógł bardziej odizolować się od wpływów ze świata i surowiej przestrzegać klauzury [fn: Raport F. Kryszkiana. 1912 11 05 // MAB 38-127. L. 17.]. Popierając go i przedstawiając te same powody, przełożona benedyktynek kowieńskich C. K. Baranowska w 1913 roku prosiła cara o pozwolenie na przyjęcie do klasztoru, obok 19 etatowych zakonnic, do 12 konwersek (posłusznic) [fn: Pismo C. K. Baranowskiej. 1913 01 31 // MAB 38-143. L. 120.]. Prośbę złożono, wykorzystując zbliżający się jubileusz 300-lecia dynastii Romanowów, w nadziei na otrzymanie od cara Mikołaja II z tej okazji takiego daru [fn: Laukaitytė. Luominės visuomenės reliktai vienuolijų struktūroje XX a. Ibidem. s. 97.]. C. K. Baranowska twierdziła, że gdy nowicjat nie działał, w klasztorze pozostały tylko starsze siostry, życie zakonne było podkopywane materialnie i moralnie, a klauzura nie była ściśle przestrzegana [fn: Benediktinių vienuolyno inventorius. 1919 12 07 // KBA 21-1-5. L. 2v.]. Z pomocą konwersek dążono do ogólnego zwiększenia liczby zakonnic w Kownie (którą wciąż ograniczały i kontrolowały władze carskie), a także do wzmocnienia klauzury. Wzorem dla reform był klasztor benedyktynek w Staniątkach pod Krakowem w Polsce; panujący tam porządek i zwyczaje miały zastąpić wciąż żywe w kowieńskim klasztorze zwyczaje Wielkiego Księstwa Litewskiego, które utrwaliły wspomniane, spisane w 1629 roku deklaracje biskupa wileńskiego Eustachego Wołłowicza [fn: W Kownie posiadano używany w klasztorze w Staniątkach tekst reguły św. Benedykta z deklaracjami. Na przykład w Kownie wprowadzono tradycję klasztoru w Staniątkach przeznaczania trzy razy w tygodniu czasu na odpoczynek. Zob. Benediktinių vienuolyno inventorius. 1919 12 07 // KBA 21-1-5. L. 11v.]. Chociaż wzmocnienie klauzury uzasadniano chęcią zreformowania życia zakonnego, mogło ono również sprzyjać bardziej zamkniętemu życiu klasztoru, aby można było odciąć się od wpływu otoczenia i nie odczuwać lituanizacji Kowna.
Tak więc na początku XX wieku klasztor był reformowany poprzez wzmacnianie warstwy konwersek (które miały zastąpić klasztorne służące), co pozwalało rozwiązywać problemy materialne i wzmacniało klauzurę. Ta reforma wzmacniania klauzury i tworzenia warstwy konwersek została narzucona „z góry” – przez hierarchię kościelną, a szczególnie popierał ją spowiednik klasztoru, F. Kryszkian – z nim przełożona C. K. Baranowska konsultowała się w razie pytań i była wykonawczynią woli kapelana. Ciekawe jest to, że konwerskami stawały się niekoniecznie tylko chłopki czy mieszczki, ale także szlachcianki. O przynależności do jednej czy drugiej warstwy decydowało już nie pochodzenie, lecz posag i wykształcenie.
Lata 1911–1913 można nazwać przełomowymi – wymarły zakonnice z XIX wieku (przy życiu pozostały tylko trzy starsze siostry: Maria Michalina Placida Rykaczewska, Emilia Salomea Siemiaszkówna (obie zmarły do 1919 roku) i Adelajda Joanna Serafina Gedrajczówna, zmarła w 1925 roku). W klasztorze zaczęły dominować siostry formacji XX wieku.
Dalsze reformy klasztoru przerwała I wojna światowa (1914–1918). W Kownie pozostały tylko dwie zakonnice, reszta rozproszyła się do krewnych – tam, gdzie było bezpieczniej i istniała możliwość wyżywienia, a większość zakonnic przez cztery i pół roku schroniła się w klasztorze w Cytowianach [fn: Benediktinių vienuolyno inventorius. 1919 12 07 // KBA 21-1-5. L. 2r.]. Pod koniec 1914 roku zakończyła się trzyletnia kadencja C. K. Baranowskiej jako przełożonej, jednak z powodu wojny nie było możliwe przeprowadzenie nowych wyborów, dlatego pozwolono jej kontynuować pełnienie obowiązków [fn: List F. Karewicza 1914 12 05 // MAB 38-143. L. 133.]. W ten sposób C. K. Baranowska pozostała przełożoną klasztoru do 1920 roku.
W czasie wojny śluby wieczyste złożyły cztery siostry, które prosiły o przyjęcie do klasztoru jeszcze przed wojną. 8 września 1916 roku profeskami zostały pochodząca z parafii Łabunowo Teresa Cecylia Ibiańska i chłopka z parafii Szadów Franciszka Dorota Sturisówna; 11 listopada 1917 roku – kownianka Tekla Róża Czałkówna i pochodząca z parafii Cytowiany Felicja Magdalena Staniewiczówna.
Po zakończeniu wojny, 27 kwietnia 1919 roku, biskup żmudzki Franciszek Karewicz konsekrował C. K. Baranowską, M. T. Berseniównę, K. J. Iwaszkiewiczównę, W. L. Mostejkównę i J. B. I. Sokołowską. W czasach Wielkiego Księstwa Litewskiego konsekrowane były tylko mniszki chórowe pochodzenia szlacheckiego. Na początku XX wieku sytuacja już się zmieniła: wszak konsekrację otrzymała mieszczka C. K. Baranowska, chłopka M. T. Berseniówna i inne. Wygląda na to, że zakonnice mogły zmieniać swój status w klasztorze, przechodzić z konwersek do mniszek chórowych, co w poprzednich wiekach było niewyobrażalne. W ten sposób konwerska M. T. Berseniówna stała się mniszką chórową itd. W tym czasie konsekracji nie udzielono A. B. Girewiczównie, E. L. Miniatównie, S. M. Romejkównie oraz wszystkim czterem zakonnicom, które złożyły śluby wieczyste w czasie wojny w latach 1916–1917.
Według danych z 1919 roku w klasztorze było 17 sióstr, ale z nich tylko trzy konwerski: F. D. Sturisówna, T. R. Czałkówna, F. M. Staniewiczówna. A zatem wszystkie pozostałe zakonnice miały już status chórzystek. Najbliższymi pomocnicami przełożonej C. K. Baranowskiej były przeorysza E. B. Hanusowska, sekretarka i furtianka J. B. I. Sokołowska, podprzeorysza i ekonomka W. L. Mostejkówna, radna i zakrystianka K. J. Iwaszkiewiczówna. Te zakonnice tworzyły radę doradczą przełożonej. Dominowały w niej młode zakonnice, przyjęte do klasztoru po 1911 roku przez C. K. Baranowską i za jej kadencji składające śluby wieczyste. Wyjątkiem była E. B. Hanusowska, która złożyła śluby wieczyste w 1907 roku. Pozostałe zakonnice mieszkające wówczas w klasztorze to: A. J. S. Gedrajczówna, S. S. Stacewiczówna, A. A. Dubińska, kustoszka J. J. Rakowska, szatniarka M. T. Berseniówna, A. B. Girewiczówna, E. L. Miniatówna, infirmerka S. M. Romejkówna i organistka T. C. Ibiańska [fn: Benediktinių vienuolyno inventorius. 1919 12 07 // KBA 21-1-5. L. 12v–13r.].
Zmiany w sytuacji klasztoru w omawianym okresie bardzo dobrze ukazała wizytacja kowieńskiego klasztoru Benedyktynek przeprowadzona w dniach 7–14 grudnia 1919 roku przez kanoników diecezji żmudzkiej, Kazimierza Paltaroka i Antoniego Aleknę. Według jej danych, w tym czasie już około 70-letni kapelan klasztoru, F. Kryszkian, był w zbyt bliskich stosunkach z przełożoną C. K. Baranowską. Ta nie unikała odwiedzania go w jego pokoju (skądinąd urządzonym nielegalnie w klauzurze, a klauzury w klasztorze w ogóle wówczas nie przestrzegano należycie – a więc reformy wzmacniania klauzury z początku wieku nie przyniosły owoców) nawet po kolacji i wspólnie czytali lektury. Chociaż kapelan i przełożona spędzony razem czas wykorzystywali na doskonalenie duchowe, to oficjalnie naruszało to porządek klasztorny i klauzurę. Te dwie osoby subiektywnie dobierały kandydatki na zakonnice i miały decydujący wpływ na formację nowo przyjętych benedyktynek.
Wizytatorzy stwierdzili, że w ciągu ośmiu lat kierowania klasztorem przez C. K. Baranowską z nowicjatu musiało odejść aż pięć dziewcząt, i tylko jedna z własnej woli. Pozostałe wyrzuciła przełożona, prawdopodobnie widząc, że nie będą jej posłusznymi zakonnicami. Wizytatorzy zauważyli, że przełożona C. K. Baranowska, wbrew kanonom, na mistrzynię nowicjatu wyznaczyła zbyt młodą i posiadającą zbyt małe kompetencje do tej pracy J. B. I. Sokołowską. C. K. Baranowską oskarżano również o to, że sama pełniła w klasztorze obowiązki ekonomki, chociaż zgodnie z regułą do niej to nie należało. W klasztorze ogólnie panowała niezgoda. Przełożona karała nieprzychylne jej zakonnice surowymi, nieadekwatnymi karami, nie pozwalała im, znowu wbrew kanonom, pisać listów do biskupa, nakazała spowiadać się tylko u jednego spowiednika – F. Kryszkiana. Biblioteka klasztorna była uboga, brakowało nowych książek, zwłaszcza w języku litewskim. Zakonnicom zabraniano mówić i czytać po litewsku. Konwerski obciążano nadmierną pracą, co szkodziło ich zdrowiu [fn: Pismo biskupa żmudzkiego P. Karewicza. Kowno. 1919 12 30 // KBA 21-1-2. L. 35–38.]. Dane te wskazują, że w klasztorze panowała absolutna samowola przełożonej. Zakonnice nie były w stanie z nią walczyć, ponieważ przełożoną popierał także ich spowiednik.
Według danych historyk sztuki Aušry Vasiliauskienė, w latach 1910–1913 staraniem kapelana benedyktynek kowieńskich, F. Kryszkiana, gruntownie odnowiono kościół św. Mikołaja. Najprawdopodobniej w tym czasie nad ołtarzem św. Mikołaja zawieszono herb Polski – białego orła, a przy obrazie Najświętszej Maryi Panny pojawił się polski napis „Królowo Korony Polskiej, módl się za nami” [fn: Vasiliauskienė A. Kauno benediktinių vienuolyno ansamblio architektūra ir dailė: grožis, dvasingumas, kasdienybė // Kamuntavičienė V., Vasiliauskaitė G. A. OSB, Vasiliauskienė A. Kauno benediktinių vienuolynas: istorija, dvasingumas ir menas. Kaunas. 2014. Rękopis. s. 300.]. Wcześniej ani orła, ani napisu o takiej treści – wyraźnie demonstrującego nowoczesną, etniczną polskość – benedyktynki kowieńskie nie potrzebowały. Świadczyło to o zmianach mentalnych, o narodzinach koncepcji narodowej Polski i narodowej Litwy. Można wysnuć wniosek, że w okresie 1907–1918 kowieński klasztor benedyktynek stopniowo przekształcał się w cytadelę nowoczesnej, narodowej polskości. W 1919 roku wizytatorom klasztoru zakonnice skarżyły się, że zabrania się im mówić, modlić się i czytać po litewsku [fn: Laukaitytė. Kauno benediktinių vienuolyno reformavimas 1920–1926 m. Ibidem. s. 138.]. Było to niewyobrażalne w poprzednich czasach. Co więcej, w 1919 roku skarżono się, że w kościele głoszono polskie kazania patriotyczne, śpiewano polskie pieśni narodowe, a zakonnicom nakazywano modlić się, aby Polska wygrała z Litwą [fn: Kauno benediktinių sąskaitų ir protokolų knyga // KBA 22-1. L. 11–12.].
Rozłam
Ile znamion litewskości mogło w ogóle przetrwać w kowieńskim klasztorze po kilku latach intensywnej polonizacji i ukierunkowanego kształtowania narodowo polskiego klasztoru? Według danych R. Laukaitytė, w 1919 roku spośród 17 benedyktynek kowieńskich 5 uważało się za Litwinki, a 12 za Polki. Język litewski rozumiało 9, a mówiło nim 3 siostry [fn: Laukaitytė. Kauno benediktinių vienuolyno reformavimas 1920–1926 m. Ibidem. s. 137.].
Zaistniała sytuacja świadczyła, że zmiany są nieuniknione. Już R. Laukaitytė zauważyła, że po wspomnianej wizytacji w grudniu 1919 roku, która ujawniła główne bolączki życia zakonnego, rozpoczęto nową reformę klasztoru. Przede wszystkim należało zmienić władze klasztoru. Proces ten jest dobrze opisany w historiografii. Ze stanowiska został zwolniony kapelan klasztoru F. Kryszkian, a na nowego powołano prolitewsko nastawionego Juozapasa Stakauskasa [fn: Ibidem. s. 138.]. Zwolniono również pomocnika F. Kryszkiana, księdza Polikarpa Maciejowskiego [fn: Kauno benediktinių sąskaitų ir protokolų knyga // KBA 22-1. L. 12.]. Wizytatorzy na przełożoną mianowali K. J. Iwaszkiewiczównę, a po pół roku – 5 lipca 1920 roku – została nią M. T. Berseniówna, która rozpoczęła lituanizację klasztoru [fn: Laukaitytė. Kauno benediktinių vienuolyno reformavimas 1920–1926 m. Ibidem. s. 139.]. M. T. Berseniówna pisała w języku polskim, że od 5 lipca 1920 roku jest tymczasową przełożoną klasztoru, a 15 lipca przyjęła i sprawdziła inwentarz klasztorny [fn: Pismo M. T. Berseniówny. 1920 07 15 // MAB 38-143. L. 153.]. Biskup żmudzki P. Karewicz 12 grudnia 1920 roku (w odpust św. Mikołaja) konsekrował cztery siostry: A. B. Girewiczównę, E. J. L. Miniatównę, S. M. Romejkównę i T. C. Ibiańską [fn: Kauno benediktinių sąskaitų ir protokolų knyga // KBA 22-1. L. 80v–81; Kauno benediktinių protokolų knyga // KBA 22-2. L. 14v, 16.].
Po skardze Polek nuncjusz apostolski Achilles Ratti powierzył nadzór nad klasztorem propolsko nastawionemu wiceoficjałowi diecezji żmudzkiej, prałatowi Franciszkowi Pacewiczowi. 1 stycznia 1921 roku P. Pacewicz wizytował klasztor, odwołał M. T. Berseniównę ze stanowiska przełożonej, a C. K. Baranowska ponownie zaczęła kierować klasztorem. Aby do klasztoru nie dostały się Litwinki, zakazano przyjmowania nowicjuszek. Ale ta reforma nie odpowiadała Litwinkom, które analogicznie poskarżyły się Stolicy Apostolskiej [fn: Grickevičius A., Vasiliauskaitė A. Kauno seserų benediktinių vienuolyno pertvarka 1918–1926 m. (I). Ibidem. s. 73–74; Laukaitytė. Kauno benediktinių vienuolyno reformavimas 1920–1926 m. Ibidem. s. 142.].
Watykan wysłał na Litwę neutralnego, niezwiązanego ani z Litwą, ani z Polską Włocha, wizytatora apostolskiego jezuitę Antonino Zecchiniego, zobowiązując go do ostatecznego rozwiązania sprawy. 19 stycznia 1922 roku odwiedził on kowieński klasztor Benedyktynek [fn: Grickevičius A., Vasiliauskaitė A. Kauno seserų benediktinių vienuolyno pertvarka 1918–1926 m. (I). Ibidem. s. 74; s. Liucina (Rozalija Rimšaitė). Kauno benediktinių vienuolyno istorija. XX a. 4-as dešimtmetis // KBA 15-1-2. L. 35.]. Być może zachęcony międzynarodowym uznaniem Republiki Litewskiej, A. Zecchini rozwiązał konflikt w klasztorze na korzyść Litwy. Chcąc zgłębić sytuację, 8 maja 1922 roku rozpoczął wizytację klasztoru benedyktynek. Po trwającej ponad miesiąc wizytacji, przesłuchawszy każdą siostrę osobno, 7 lipca 1922 roku wizytator apostolski ogłosił decyzję. Dziesięć zakonnic uważających się za Polki miało na mocy jego decyzji wyjechać do klasztoru w Staniątkach pod Krakowem. Każdej wyjeżdżającej władze litewskie obiecały dać po 3 000 marek. Superiorem benedyktynek mianowano biskupa Juozapasa Skvireckasa. Na tymczasową przełożoną klasztoru mianował on T. C. Ibiańską [fn: Kauno benediktinių protokolų knyga // KBA 22-2. L. 37–39.], która, według wiedzy R. Laukaitytė, dopiero niedawno nauczyła się mówić po litewsku, ale uważała się za Litwinkę [fn: Laukaitytė. Kauno benediktinių vienuolyno reformavimas 1920–1926 m. Ibidem. s. 143–144.]. Należy powiedzieć, że język litewski znała już wówczas doskonale, ponieważ właśnie s. Cecylia, jeszcze jako sekretarka u M. T. Berseniówny, i już jako przełożona, zapisy w księdze protokołów posiedzeń kapituły benedyktynek kowieńskich sporządzała na przemian to w języku polskim, to w litewskim, dopóki benedyktynki polskie, niechcące być Litwinkami, nie opuściły Kowna [fn: Kauno benediktinių protokolų knyga // KBA 22-2.]. Nasuwa się nawet myśl, że T. C. Ibiańska musiała od dawna równie dobrze znać oba języki – polski i litewski – ponieważ osoba, która niedawno nauczyła się języka, nie byłaby w stanie tak płynnie wyrażać myśli na piśmie. Potwierdzałoby to, że ówcześni ludzie byli wielojęzyczni.
Jednakże Polska nie przyjęła dziesięciu kowieńskich benedyktynek. Zdaniem R. Laukaitytė, Polska była zainteresowana utrzymaniem na Litwie ognisk polskiej kultury [fn: Laukaitytė. Kauno benediktinių vienuolyno reformavimas 1920–1926 m. Ibidem. s. 143.]. W tej sytuacji podjęto decyzję o przeniesieniu sióstr, które nie chciały być Litwinkami, do Kolainiai. Tam wyjechał cały trzon klasztoru z byłą przełożoną C. K. Baranowską. W Kownie pozostało 6 Litwinek i jedna Polka, która nie wyjechała z powodu podeszłego wieku [fn: S. Liucina (Rozalija Rimšaitė). Kauno benediktinių vienuolyno istorija. XX a. 4-as dešimtmetis // KBA 15-1-2. L. 35.]. Należy osobno omówić siostry, które wyjechały do Kolainiai i te, które pozostały w Kownie.
W 1924 roku do Kolainiai wyjechały J. J. Rakowska, E. B. Hanusowska, C. K. Baranowska, S. M. Romejkówna, K. J. Iwaszkiewiczówna, V. L. Mostejkówna, J. B. I. Sokołowska, P. D. Sturisówna, T. R. Czałkówna, F. M. Staniewiczówna. Spośród tych sióstr pięć było szlachciankami, dwie najprawdopodobniej mieszczkami, a trzy – chłopkami. Tak więc pod względem składu społecznego reprezentowały one wszystkie stany społeczne; nie można twierdzić, że wszystkie szlachcianki były Polkami, a wszystkie chłopki – Litwinkami. Chociaż często nowoczesną, narodową Litwę nazywa się chłopską, jest to tylko stereotyp. Pod względem pochodzenia dominuje etniczna Litwa, zwłaszcza Żmudź: wyjeżdżające zakonnice pochodziły z parafii Kroki, Cytowiany (nawet dwie), Rosienie, Powondeń, Szadów. Trzy kolejne pochodziły z miejscowości położonych niedaleko Kowna: jedna – z parafii kowieńskiej, pozostałe – z parafii Łopie i Łabunowo. Tylko była przełożona, jak już wspomniano, pochodziła z Warszawy. Spośród wyjeżdżających siedem było mniszkami chórowymi, trzy – konwerskami.
W Kownie pozostało 6 „Litwinek” (A. J. S. Gedrajczówna, A. A. Dubińska, A. B. Girewiczówna, E. J. L. Miniatówna, M. T. Berseniówna, T. C. Ibiańska) i „jedna stara Polka” – S. S. Stacewiczówna. Pochodziły one z parafii Wornie, Wilki i Betygoła (2 zakonnice) na Żmudzi oraz z parafii Wędziagoła i Łabunowo (T. C. Ibiańska i S. S. Stacewiczówna; jedna zakonnica z tej samej parafii uważała się za Litwinkę, druga – za Polkę) niedaleko Kowna. W kowieńskim klasztorze benedyktynek nie pozostała ani jedna konwerska, wszystkie były mniszkami chórowymi (niektóre, co prawda, przyjęto do klasztoru jako konwerski, ale potem zmieniły status, stając się mniszkami chórowymi), po połowie pochodzenia szlacheckiego i chłopskiego. Nawiasem mówiąc, A. J. S. Gedrajczówna była przedstawicielką słynnego rodu szlacheckiego Giedroyciów i wybrała narodową litewską, a nie polską drogę tego klasztoru. Była już wówczas w podeszłym wieku, słabo słyszała i widziała, nie wiadomo, na ile adekwatnie postrzegała sytuację. Należy przypuszczać, że C. K. Baranowska w klasztorze nie traktowała jej zbyt dobrze, ponieważ w 1919 roku biskup żmudzki P. Karewicz nakazał odpowiednio troszczyć się o chorą 80-letnią staruszkę A. J. S. Girewiczównę [fn: Pismo biskupa żmudzkiego P. Karewicza. Kowno. 1919 12 30 // KBA 21-1-2. L. 38.]. Pozwala to przypuszczać, że A. J. S. Girewiczówna była zdeklarowaną Litwinką, co nie podobało się C. K. Baranowskiej.
Wskazuje to, że konflikt między Litwinkami a Polkami w klasztorze nie miał charakteru społecznego; przynależność do stanu szlacheckiego czy dwa stanowe chóry zakonne nie miały tu decydującego znaczenia. Po raz kolejny potwierdza się teza, że w klasztorze niezwykle duży wpływ miała warszawianka, przełożona C. K. Baranowska, która kierowała klasztorem od 1911 roku. Większość sióstr, które złożyły śluby wieczyste w kowieńskim klasztorze do 1911 roku, czyli do początku jej rządów (A. J. S. Girewiczówna, A. A. Dubińska, J. J. Rakowska, S. S. Stacewiczówna, E. B. Hanusowska, A. B. Girewiczówna, E. J. L. Miniatówna), pozostała w Kownie w 1924 roku; wyjechały tylko kustoszka J. J. Rakowska i przeorysza E. B. Hanusowska (zakonnice zajmujące ważne stanowiska w klasztorze). Siostry, które znalazły się w kowieńskim klasztorze po 1911 roku (z wyjątkiem M. T. Berseniówny i T. C. Ibiańskiej), nawet te pochodzenia chłopskiego, konwerski, wyjechały do Kolainiai. Wskazuje to, że przeszły one swoistą formację, w której podkreślano już narodową polskość, a także jako dobre zakonnice w każdych okolicznościach zachowały posłuszeństwo przełożonej klasztoru, nie naruszając tym samym jedną z głównych zasad reguły św. Benedykta. Do Kolainiai wyjechały również te zakonnice, które zajmowały ważne stanowiska w klasztorze kierowanym przez C. K. Baranowską [fn: Benediktinių vienuolyno inventorius. 1919 12 07 // KBA 21-1-5. L. 12v-13r (lista zakonnic).]. Rozłam w kowieńskiej wspólnocie stopniowo narastał od czasów, gdy C. K. Baranowska została przełożoną. Protegowane przez nią zakonnice tworzyły jedną grupę, podczas gdy inne czuły się niedocenione, nie zajmowały w klasztorze ważnych stanowisk.
Kończąc, można dodać, że w 1924 roku, gdy wśród kowieńskich benedyktynek nie pozostała ani jedna konwerska, zakończyła się podjęta na początku XX wieku próba stworzenia w klasztorze warstwy konwersek. W XX wieku taka reforma wprowadzania konwersek była już w zasadzie przestarzała. Na całej Litwie stopniowo zanikały stanowe chóry zakonne, kształtowały się nowoczesne idee życia zakonnego. Kowieńskie benedyktynki dążyły do służenia narodowi litewskiemu, stawiając sobie obok celów religijnych cel pielęgnowania litewskości.
Wnioski
Podsumowując, można stwierdzić, że do początku XX wieku kowieński klasztor benedyktynek nie był polski, chociaż mówiono w nim po polsku. Była to wspólnota przestrzegająca tradycji Wielkiego Księstwa Litewskiego, w której szanowano wszystkie języki. Na przełomie XIX i XX wieku w klasztorze zaczął budzić się nowoczesny duch litewski. Po 1907 roku w kowieńskim klasztorze benedyktynek wprowadzano idee wzmocnienia klauzury, tworzenia warstwy konwersek, zaszczepiania nowoczesnej etnicznej polskości. Głównymi realizatorami byli kapelan, Polak pochodzący z Łatgalii, ks. F. Kryszkian, oraz od 1911 roku przełożona klasztoru – pochodząca z Warszawy C. K. Baranowska. Reformy te wyparły z kowieńskiego klasztoru pojęcie litewskości i polskości z czasów Wielkiego Księstwa Litewskiego. W kowieńskim klasztorze benedyktynek ukształtowała się nietolerancja wobec litewskiej tożsamości narodowej. Taką formację klasztoru przerwało ogłoszenie 16 lutego 1918 roku niepodległości Litwy i uczynienie Kowna tymczasową stolicą Litwy. Obok etnolingwistycznego polskiego ducha narodowego w klasztorze umacniał się etnolingwistyczny litewski duch narodowy. Rzecz jasna, w klasztorze benedyktynek znajdującym się w tymczasowej stolicy Litwy etnolingwistyczny polski duch nie miał żadnych szans.
LITERATURA I ŹRÓDŁA
Zbiory archiwalne
1. Kauno seserų benediktinių vienuolyno archyvas (KBA) 15-1-2; 19-1-17; 21-1-2; 21-1-5; 22-1; 22-2.
2. Lietuvos mokslų akademijos Vrublevskių bibliotekos Rankraščių skyrius (MAB) 38-9; 38-127; 38-143.
Publikuoti šaltiniai
1. Aukso altorius arba šaltinis dangiškų skarbų. Naujausis spaudimas pagal tikrą 10 ir 6 sulyginime pagal naująjį Šaltinį 1 spaudimo. 1907 m. Spausta pas Otto v. Mauderodę, Tilžėje. 992 p.
2. [Bonaventūras, šv.] Gyvenimas Iszganytojaus svieto Vieszpaties musų Jezaus Kristaus. Paraszytas pagal keturių Evangelistų per Szv. Prancziszką Serapiszkajį ir Szv. Bonaventurą Bažnyczios daktarą. (Ant lietuviszko iszversta pagal lenkiszko texto.) Spaudimas treczias. Tilžėje. Kasztu ir spaustuvėje Otto v. Mauderodės. [Be leidimo datos. 1897? m.]
3. Giesmių knyga arba Kantičkos Motiejaus Valančiausko Žemaičių vyskupo parveizėta ir iš naujo atspausdinta Tilžėje, 1906, kašta ir spauda Otto v. Mauderodės. 862 p.
4. Gywenimai szwentuju surasziti del kiekwienos dienos par wisus metus. Visu metu gyvenimai szventuju. Pirma dalis. Kasztomis ir spaustuvėje Otto v. Mauderodės, Tilžėje. [Be leidimo datos]. 237 p. Antra dalis. Kasztomis ir spaustuvėje Otto v. Mauderodės, Tilžėje. [Be leidimo datos]. 271 p. Treczia dalis. Kasztomis ir spaustuvėje Otto v. Mauderodės, Tilžėje. [Be leidimo datos]. 254 p.
5. Lietuviškas bažnytinis giesmynas (partitūra). Adynos, Rožančius, Graudūs verksmai, įvairios giesmės, Litanijos ir nekurie lotyniški gimnai garmonizuoti viena, trims ir keturiems balsams su pritarimu ir be pritarimo vargonų. Surinko ir garmonizavo parapijiniems chorams J. Naujalis. Išleido savo lėšomis autorius. Centrališka sankrova knygyne J. Naujalio Kaune. 1906 m. 82 p.
6. [Liguoris Alfonsas Marija de, šv.] Išganingi Dumojimai apie Sopulius Szvencz. Motynos. Išimta iš raštų S. Alponso Ligorijaus, Daktaro S. bažnyčios. Lietuviškai perversta su pridėjimu Novenos prie Š. Marijos sopulingos ir kitų maldų. Tilžėje. Kasztu ir spaustuvėje J. Schoenke. 1905.
7. Reguła świętego Benedykta dekretami wizytalnymi według tutejszych krajow zimnych i zwyczajów ugruntowanych dla panień zakonnych pod tą regułą w dyecezyi naszej Wileńskiey żyjących, za pozwoleniem antecessorum i nam, ustnie i przez Bulle Papieskie danem od ojców śś. Sixtusa V, Grzegorza XIV, Klemensa VIII, Pawła V przeznaczona i do druku pryzgotowana roku P. 1629 dnia 19 czerwca: obecnie po raz pierwszy drukowana, we Lwowie. 1884.
8. [Rosinjolis Karolis Gregorijus] Stebuklai Dievo Szvencziauseme Sakramente per K. G. Rasignola ir isz kitų naujos gadinės raszėjų sulasinėta ant didesnės garbės Dievo. Vilniuje. Kasztu ir spaustuvėje Juozapa Zavadzkio 1863. [Iš tiesų išleista Tilžėje, O. Mauderodės spaustuvėje. 1897 m.?, žr.: Lietuvos TSR bibliografija. Serija A. Knygos lietuvių kalba. T. 2. Kn. 2. Vilnius: Mintis. 1988. P. 38–39.]
Literatura
1. Borkowska M. OSB. Szkic duchowości benedyktynek Kongregacji Chełmińskiej (1579–1933) // Duchowość zakonna. Szkice pod redakcją Jerzego Kłoczowskiego. Zakony w Polsce. Katalog opracował Józef Kozak. Kraków: Znak. 1994. S. 38–50.
2. Grickevičius A., Vasiliauskaitė A. Kauno seserų benediktinių vienuolyno pertvarka 1918–1926 m. (I) // SOTER. Kaunas: Vytauto Didžiojo universitetas. 2009. Nr. 29 (57). P. 69–84.
3. Grickevičius A., Vasiliauskaitė A. Kauno seserų benediktinių vienuolyno pertvarka 1918–1926 m. (II) // SOTER. Kaunas: Vytauto Didžiojo universitetas. 2009. Nr. 31 (59). P. 111–124.
4. Jackiewicz M. Polskie życie kulturalne w Republice Litewskiej 1919–1940. Olsztyn: Wyższa Szkoła Pedagogiczna. 1997.
5. Kamuntavičienė V. Vienuolių skaičiaus kaita Kauno benediktinių vienuolyne XIX a. // SOTER. Kaunas: Vytauto Didžiojo universitetas. 2014. Nr. 49 (77). P. 37–50.
6. Laukaitytė R. Kauno benediktinių vienuolyno reformavimas 1920–1926 m. // Benediktiniškoji tradicija Lietuvoje / sud. L. Jovaiša. Vilnius: Aidai. 2008. P. 135–148.
7. Laukaitytė R. Lietuvos vienuolijos. XX a. istorijos bruožai. Vilnius: Lietuvos istorijos institutas. 1997.
8. Laukaitytė R. Luominės visuomenės reliktai vienuolijų struktūroje XX a. // Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės moterų vienuolijos: istorija ir paveldas / sud. A. Vasiliauskienė. Kaunas: VDU, Versus aureus. 2014. P. 95–106.
9. Lietuvos TSR bibliografija. Serija A. Knygos lietuvių kalba. T. 2. Kn. 2. Vilnius: Mintis. 1988.
10. Vasiliauskienė A. Kauno benediktinių vienuolyno ansamblio architektūra ir dailė: grožis, dvasingumas, kasdienybė // Kamuntavičienė V., Vasiliauskaitė G. A. OSB, Vasiliauskienė A. Kauno benediktinių vienuolynas: istorija, dvasingumas ir menas. Kaunas. 2014. Rankraštis.
SŁOWA KLUCZOWE: Kowno, benedyktynki, odrodzenie narodowe, litewska tożsamość etnolingwistyczna, polska tożsamość etnolingwistyczna, klauzura, chóry zakonne.