Vita Diemantaitė
Przywilej Aleksandra Jagiellończyka dla Massalskich – autentyczny czy sfałszowany?
Streszczenie. Wraz z rozwojem kultury piśmiennej na początku XVI wieku powstały warunki do tworzenia umyślnych bądź nieumyślnych fałszerstw dokumentów. Już w Pierwszym Statucie Litewskim za fałszowanie dokumentów władcy przewidziano karę śmierci. Mimo grożącej kary pisarze wciąż fałszowali dokumenty. Ówcześni, spotykając się z fałszerstwami, musieli podejmować się ekspertyzy dokumentów. Nie wszystkie falsyfikaty zostały przez nich ujawnione i rozpoznane, dlatego dziś historycy i wydawcy źródeł historycznych mają z nimi do czynienia. Zdarza się, że historyk nie rozpoznaje, nie weryfikuje lub nie zauważa falsyfikatu, a ten trafia do różnych publikacji jako oryginał. Czasami falsyfikat jest publikowany kilkakrotnie, a na jego podstawie w historiografii pojawiają się błędy faktograficzne. Jednym z takich przykładów jest przywilej Aleksandra Jagiellończyka z 22 marca 1506 roku dla Anny Massalskiej i jej trzech synów. W niniejszym artykule, przy pomocy nauk pomocniczych historii oraz poprzez weryfikację faktów historycznych, wyjaśnia się, czy przywilej ten może być falsyfikatem.
Słowa kluczowe: falsyfikat, Aleksander Jagiellończyk, Massalscy, dyplomatyka.
Niedawno ukazało się dwutomowe wydawnictwo Полоцкие грамоты XIII – начала XVI века [fn: Полоцкие грамоты XIII – начала XVI века, подготовили А. Л. Хорошкевич (отв. ред.), С. В. Полехов (зам. отв. ред.), В. А. Воронин, А. И. Груша, А. А. Жлутко, Е. Р. Сквайрс, А. Г. Тюльпин. Т. 1. Москва, 2015. Pod tym samym tytułem i przez tych samych autorów został przygotowany również tom 2. Dalej w tekście jako Полоцкие грамоты.], które zawiera 482 dokumenty zebrane z archiwów różnych krajów. Wszystkie dokumenty są związane z Połockiem i pozwalają poznać historię nie tylko tego miasta, ale i całej ziemi połockiej [fn: 24 listopada 2016 roku podczas prezentacji tej publikacji dr Artūras Dubonis podał w wątpliwość autentyczność odpisu dokumentu nr 396.]. Do tego wydawnictwa trafił również przywilej wielkiego księcia litewskiego Aleksandra, w którym nadaje on na wieczność ludzi żyjących w Drui oraz wsie Zalesė i Čiurilovičiai księżnej Annie Massalskiej i jej trzem synom: Piotrowi, Jerzemu i Janowi Massalskim (nr 396). Na przywilej ten zwrócono uwagę podczas prezentacji publikacji na Uniwersytecie Wileńskim – dr Artūras Dubonis zauważył, że łacińska terminologia: senatores, provintia, krolewszczyzna [fn: Autorzy publikacji w uwagach do dokumentu przytaczają uwagi A. Dubonisa dotyczące terminologii, nie wspominają jednak o jego uwagach na temat imienia pisarza. Полоцкие грамоты, t. 2, s. 249.], nie jest charakterystyczna dla kancelarii Wielkiego Księstwa Litewskiego (WKL) z początku XVI wieku, a także, że „błędnie zapisano znanego pisarza Adama z Kotry jako niejakiego Adamus Jacobi Decotfic notarius. W rzeczywistości ten notarius powstał z połączenia imion dwóch znanych pisarzy z czasów Aleksandra. Jeden to Kotwicz (Iohannes?), a drugi – Адам Якубович з Котры”. W dokumencie tym znajduje się znacznie więcej terminów i niezgodności, które są całkowicie nietypowe dla początku XVI wieku, dlatego zasadnie nasuwa się pytanie, czy odpis tego dokumentu jest w rzeczywistości falsyfikatem?
Prawdą jest, że przywilej ten publikowany jest nie po raz pierwszy. Pod koniec XIX wieku w wydawnictwie poświęconym historii rodu Sapiehów ukazał się wspomniany przywilej Aleksandra Jagiellończyka dla Anny Massalskiej i jej trzech synów: Piotra, Jerzego i Jana Massalskich [fn: Sapiehowie: materjały historyczno-genealogiczne i majątkowe, 1890, s. 256–264.]. W publikacji tej przywilej przedstawiono jako zatwierdzony w 1779 roku przez Stanisława Augusta Poniatowskiego wypis z ksiąg Metryki Litewskiej przywileju Aleksandra Jagiellończyka, wydany za czasów Zygmunta Wazy. Z prośbą o zatwierdzenie przywileju zwrócił się, pozornie niemający nic wspólnego z Massalskimi, miecznik kowieński i sędzia Trybunału Głównego Józef Miłosz. Autorzy Полоцкие грамоты podali jedynie komentarz, że zwrócono się do Zygmunta Wazy o zatwierdzenie przywileju, ponieważ oryginał spłonął. Nie ma żadnej wzmianki o zatwierdzeniu przez Stanisława Augusta Poniatowskiego, a przywilej ten jest wpisany do księgi Trybunału z 1754 roku [fn: LVIA, SA, b. 119, l. 155–158.]. Powstaje zatem pytanie: jeśli ten przywilej jest falsyfikatem, to komu i dlaczego taki dokument był potrzebny w XVIII wieku? Dlaczego między wpisaniem do księgi Trybunału Głównego a zatwierdzeniem przez władcę minęło 25 lat? Celem niniejszego artykułu jest zbadanie przywileju Aleksandra Jagiellończyka dla Massalskich przy użyciu metod naukowych i w oparciu o historiografię oraz ustalenie, czy jest to falsyfikat.
Do osiągnięcia celu i realizacji zadań zostanie wykorzystana metoda analityczna. Zastosowana zostanie również nauka pomocnicza historii – dyplomatyka. Przy zastosowaniu tej metody wykorzystane zostanie najnowsze wydawnictwo z zakresu dyplomatyki Dyplomatyka staropolska, w którym opisano cechy dyplomatyki polskiej i litewskiej [fn: Dyplomatyka staropolska, 2015.].
Pojęcia. W historiografii najczęstsza definicja falsyfikatu jest następująca: falsyfikat to dokument, który nie posiada cech charakterystycznych dla oryginału. Raimonda Ragauskienė dzieli fałszerstwa na trzy grupy: kolizyjne, nieumyślne i korupcyjne. Fałszerstwa nieumyślne charakteryzują się nieprawidłowym formularzem, stylem pisma, językiem i innymi cechami. Zawierają one niezwykle dużo błędów kopisty [fn: R. Ragauskienė, 2015, s. 261.]. Fałszerstwa kolizyjne to takie, przy których nie zadawano sobie trudu weryfikacji faktów i wystarczali świadkowie. W niniejszej pracy terminy „falsyfikat” i „fałszerstwo” będą używane jako synonimy.
Przegląd historiografii. Problematyka falsyfikatów w XVI wieku nie jest w historiografii tematem zupełnie nowym. Fałszerstwami w WKL w XVI wieku zajmowali się głównie Laimontas Karalius [fn: L. Karalius, 2005, s. 7–53.] i Raimonda Ragauskienė [fn: R. Ragauskienė, 2008.], a Andrej Ryčkov udowodnił, że jeszcze przed Pierwszym Statutem Litewskim za fałszowanie dokumentów władcy stosowano karę śmierci, a postanowienie to nie straciło na znaczeniu i zostało wpisane do Statutu [fn: A. Ryčkov, Mirties bausmės skyrimas viešųjų raštų klastotojams Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės teismuose XV amžiaus pabaigoje – XVI amžiaus viduryje, s. 120.]. L. Karalius zbadał rejestr komory celnej w Kownie z końca XV i początku XVI wieku i udowodnił, że jest on sfałszowany (wpisany do Metryki Litewskiej między 1503 a 1505 rokiem). Autor ten zaliczył rejestr do fałszerstw kancelaryjnych [fn: Tamże, s. 52.]. W monografii R. Ragauskienė fałszerstwom poświęcono wiele uwagi [fn: R. Ragauskienė, 2015. Najnowszy artykuł badający fałszerstwa to praca Adama Stankeviča (2016, s. 250–267), w której autor analizuje problem fałszerstw w Trybunale Głównym w drugiej połowie XVIII wieku. Autor omawia prace już wspomnianych historyków. A. Stankevič twierdzi, że w księgach Trybunału Głównego fałszowano dokumenty, a zwłaszcza czynili to pisarze, nie omawia jednak, w jaki sposób do ksiąg Trybunału trafiały dokumenty z początku XVI wieku.]. Autorka szczegółowo przedstawia okoliczności powstawania fałszerstw, ich rodzaje i skalę rozpowszechnienia. Podaje przykłady, jak sporządzano fałszerstwa. Wyróżnia trzy typy dokumentów wydanych przez kancelarię WKL, które fałszowały prawdę i miały znamiona fałszerstwa: „<…> korupcyjne, kolizyjne oraz nieumyślne fałszerstwa, czyli dokumenty, w których zdarzały się błędy wynikające z nieuwagi pisarzy” [fn: Tamże, s. 259.].
Źródła. W poszukiwaniu informacji o osobach, miejscowościach i dokumentach z początku XVI wieku, które mogłyby poświadczyć badany przez nas przywilej, wykorzystano archiwum kancelarii WKL – Metrykę Litewską (ML). Wykorzystane zostaną opublikowane księgi ML z pierwszej połowy XVI wieku – Księgi Wpisów nr 3, 4, 5, 6, 7, 8. Użyta zostanie także opublikowana na początku XX wieku Rewizja województwa połockiego z roku 1552 [fn: Полоцкая ревизия 1552 г., 1905.] oraz mikrofilmy Metryki Litewskiej znajdujące się w Instytucie Historii Litwy (niestety, nie są one kompletne, dotyczą głównie początku XVI wieku). Do omówienia działalności Trybunału Głównego posłuży historiografia.
Analiza dyplomatyczna
W dyplomatyce, podczas analizy formularza i analizy tekstologicznej, bardzo ważne jest omówienie wszystkich części analizowanego dokumentu. Ponieważ analizowany w tym artykule dokument składa się z trzech części – wypisu Zygmunta Wazy, Stanisława Augusta Poniatowskiego i wpisanego w niego przywileju Aleksandra dla Massalskich – w pierwszej kolejności omówiony zostanie wypis Zygmunta Wazy oraz wspomniane w nim osoby i okoliczności, a następnie cała uwaga zostanie skupiona na najważniejszej dla tego artykułu części tekstu – przywileju dla Massalskich z 1506 roku.
Potwierdzenie wypisu Zygmunta Wazy z Metryki Litewskiej
W przywileju zatwierdzonym przez Stanisława Augusta Poniatowskiego stwierdza się, że zwrócił się do niego Józef Miłosz, namiestnik kowieński i deputat Trybunału Głównego. Prosząc o zatwierdzenie przywileju Aleksandra Jagiellończyka dla Massalskich, zatwierdzonego przez Zygmunta Wazę, Miłosz przedstawił Poniatowskiemu wypis Zygmunta Wazy z Metryki Litewskiej, który z ruskiego skoropisu został transliterowany na alfabet polski. W wypisie tym stwierdza się, że 21 czerwca 1589 roku w Wilnie zwrócili się do niego Jan Wołosecki z księżną Wasilisą Jurjewną Massalską, jej syn, ziemianin z powiatu brasławskiego, Jonas Mikolajevičius Slatovičius Jarmaličius oraz stryjeczni bracia Wasilisy – Grzegorz Massalski i Bazyli Massalski. Napisano, że dokumenty Massalskich spłonęły w zamku w Brasławiu i poproszono o potwierdzenie znalezionych w księgach Metryki Litewskiej dokumentów dotyczących ich dóbr w Smoleńsku, Połocku i Wilnie. Sześć lat później, 17 marca 1595 roku, ponownie zwrócili się w sprawie dokumentów, które spłonęły w zamku w Brasławiu, i prosili o potwierdzenie dokumentów odnalezionych w Metryce Litewskiej. Co ciekawe, tylko badany przywilej Aleksandra został wpisany do wypisu Zygmunta Wazy. Żadne inne dokumenty nie są przy tym wspomniane, chociaż do czasów panowania Zygmunta Wazy w księgach Metryki Litewskiej można znaleźć różne nadania dla Massalskich. Pożary rzeczywiście niszczyły dokumenty i jest możliwe, że osoby te zwróciły się do Zygmunta Wazy w poszukiwaniu dokumentów, jednak nie jest jasne, czy faktycznie wydano im taki tekst przywileju Aleksandra i czy w ogóle ten przywilej istniał.
Po przejrzeniu katalogów dokumentów przechowywanych w działach rękopisów Biblioteki Wróblewskich i Biblioteki Uniwersytetu Wileńskiego udało się znaleźć tylko kilka spraw związanych z Massalskimi [fn: Dokumenty rodu Massalskich w sprawie podziału majątku z lat 1582–1583, w: MAVB RS, f. 264-284.]. Wnuczka Piotra Massalskiego, Maria, zwróciła się do sądu ziemskiego w Brasławiu, a później do Stefana Batorego, aby ten podzielił majątek między nią a jej stryjeczną siostrą Aliną (wnuczką Jana Massalskiego – V. D.). W sprawie wspomina się, że Čiurilovičiai, Zalesės Druja i zamek w Drui są ich gniazdem rodowym, jednak żadne inne przywileje nie są wymieniane.
Do samego tekstu Zygmunta Wazy można mieć zastrzeżenia jedynie co do tego, że pod koniec XVI wieku pod przywilejem władcy nie podawano jeszcze, ile lat dany monarcha panuje. Również co do daty, ponieważ wypis z 1595 roku datowany jest na 17 marca na sejmie, jednak Zygmunt Waza oficjalnie rozpoczął sejm 21 marca 1595 roku. Osoby, które zwróciły się w sprawie dokumentów, rzeczywiście żyły w tym czasie. Wasilisa była córką Jerzego Massalskiego, wspomnianego w przywileju Aleksandra, zamężną z Janem Wołoseckim (drugi mąż), a Grzegorz i Bazyli byli synami Jana Massalskiego, również wymienionego w przywileju Aleksandra [fn: Sapiehowie, s. 264.]. Według A. Rachuby, we współtworzonym z innymi autorami spisie urzędników województwa wileńskiego, w Brasławiu najwcześniej wymieniany jest właśnie Grzegorz Iwanowicz Massalski, który w 1581 roku został pisarzem sądu ziemskiego w Brasławiu, a w 1593 roku był sędzią ziemskim [fn: Urzędnicy Wielkiego Księstwa Litewskiego: Województwo Wileńskie XIV–XVIII wiek, 2004, s. 548.]. Drugi ze wspomnianych Massalskich – Bazyli Iwanowicz Massalski – w 1590 roku został stolnikiem brasławskim, a w 1594 roku – podsędkiem ziemskim [fn: Tamże, s. 593.]. Później przedstawiciele tego rodu pełnili różne funkcje w tym powiecie, jednak nie byli wymieniani wśród sporządzonych w powiecie brasławskim testamentów [fn: O. Hedemann, 1935.]. Można wywnioskować, że Massalscy w pierwszej połowie XVI wieku nie byli ugruntowani w Drui i innych wsiach wymienionych w badanym przywileju. Wypis Zygmunta Wazy jest wiarygodny, w przeciwieństwie do tekstu przywileju Aleksandra, który być może w XVIII wieku został przez fałszerzy wpleciony w wypis Zygmunta Wazy, aby tekst wydawał się bardziej wiarygodny.
Formularz
Badając przywilej Aleksandra dla Massalskich i chcąc ustalić, czy dokument ten jest falsyfikatem, ważne jest nie tylko przeanalizowanie formularza badanego dokumentu, ale także porównanie go z innymi dokumentami sporządzonymi w tym samym czasie. Zarówno w Sapiehowie, jak i w najnowszym wydaniu Полоцкие грамоты teksty przywilejów są identyczne. Do porównania samego tekstu posłużono się trzema przywilejami z 6. Księgi Wpisów Metryki Litewskiej, które zostały spisane jak najbliżej daty 22 marca 1506 roku, a zatem wybrane przywileje datowane są na 10 marca oraz dwa na 7 kwietnia 1506 roku. Niestety, dokumentów łacińskich z czasów Aleksandra nie ma wiele. Mindaugas Klovas obliczył, że w pierwszym dziesięcioleciu XVI wieku sporządzono 304 prywatne dokumenty ruskie i łacińskie, z czego 189 było ruskich, a 114 łacińskich [fn: M. Klovas, s. 73–75.]. Podobne liczby mogły w tym czasie występować również w kancelarii WKL. M. Klovas zbadał także formularze dokumentów prywatnych i doszedł do wniosku, że: „Koegzystencja dokumentu łacińskiego i ruskiego wykazała, że część formuł ruskich dokumentów prywatnych WKL została przejęta z dokumentu łacińskiego. Są to promulgacja, wskazanie miejsca i datacja. <…> Z kolei badanie wykazało, że również łaciński formularz dokumentu prywatnego WKL uległ wpływom ruskim. Dokumenty łacińskie przejęły klauzulę protekcyjną i jeden z wątków sankcji” [fn: M. Klovas, s. 353.].
Początek dokumentu
W analizowanym przywileju znajduje się inwokacja oraz perpetuacja In nomine Domini amen. Ad perpetuam rei memoriam [fn: Полоцкие грамоты, t. 1, s. 529.]. Po nich dodano jeszcze arengę i dopiero wtedy intytulację władcy, zapisaną jako: Alexander, Dei gratia rex Poloniae, magnus dux Lituaniae, Russiae, Prussiae, Samogotiae dominus et haeres [fn: Полоцкие грамоты, t. 1, s. 540.], z tym że wydawcy w przekładzie na język ruski pominęli słowo „Prussiae”, a w komentarzach nie zwrócili uwagi na tytulaturę władcy, że intytulacja ta, w porównaniu z innymi dokumentami, jest zbyt długa. W tym czasie w dokumentach Aleksandra jego tytuł zapisywano jako: „Aleksander, z bożej łaski król Polski” [fn: LM, 6-oji Užrašymų knyga, 2007, s. 62.] lub – „Aleksander, z bożej łaski” [fn: Tamże, s. 321.], a przed dokumentem nie było arengi, perpetuacji, natomiast obok intytulacji znajdowała się klauzula dewocyjna.
Narracja
Zarówno w badanym dokumencie, jak i w wybranych do porównania dokumentach narracje są krótkie i opisane jednym zdaniem. To samo dotyczy poprzedzających narrację klauzul – promulgacji i inskrypcji. Jednak w narracji przywileju dla Massalskich napisano dederamus libero arbitrio nostro [fn: Полоцкие грамоты, t. 1, s. 530.]. Dla porównania – w przywilejach znajdujących się w Metryce Litewskiej pisano бил намъ чолом lub перед нами покладала [fn: LM, 6-oji Užrašymų knyga, 2007, s. 62 i 321.]. Szlachta pokłoniła się nisko i prosiła, ale nie domagała się konkretnie jego swobodnej decyzji. Na początku XVI wieku władca miał swobodę podejmowania decyzji i nie musiał tego podkreślać.
Dyspozycja
Część dyspozytywną przywileju Aleksandra Jagiellończyka dla Massalskich można nazwać nieporozumieniem. Po pierwsze, w przywilejach wydawanych na początku XVI wieku nie używano takich słów jak „republica” ani nie stwierdzano reipublicae ferventem amorem suscepatam. Wydaje się, że gorąca miłość do Rzeczypospolitej jest zjawiskiem typowym dla XVIII-wiecznej epoki Oświecenia. Na przykład w przywileju generalnym Stanisława Augusta z 1764 roku dla stanów Obojga Narodów można znaleźć podobne sformułowanie: <…> quantam pectori nostro Regio virtus et innatus erga communem hanc patriam insculpsit amor; <…> [fn: Potwierdzenie podstawowych praw przez Stanisława Augusta w prawach generalnych dla stanów Rzeczypospolitej, w: Volumina legum, t. 7, 1860, s. 304.].
W przywilejach z czasów Aleksandra, znajdujących się w Metryce Litewskiej, nie ma powtórzeń, że coś jest nadawane na wieczność, ani że władca i jego potomkowie (przyszli władcy) nie będą niczego żądać od obdarowanego. Precyzyjnie określano, co i w jakiej ilości jest nadawane, a nawet dbano o ozdobność i wzniosłość języka, by w przyszłości unikać potencjalnych konfliktów. Aljaksandr Grusza, badając wczesną dokumentację WKL, twierdzi, że w czasach Aleksandra Jagiellończyka i Zygmunta I Starego informacje zawarte w dokumentach były obiektywne i wiarygodne [fn: А. И. Груша, 2015, s. 242.]. Jednak w przywileju Aleksandra dla Massalskich stwierdzenia, że niczego nie będzie się żądać, powtórzono trzykrotnie (s. 530, 531, 532). Obiektywizmu i wiarygodności nie dodaje również zdanie napisane po wymienieniu imion ludzi: <…> cum omnibus recensitis et non recensitis, quibusvis et singulis Druianis, illorum omnium enumeratus et non enumeratis, citatis et non citatis filijs, nepotibus, prenopitubus, ac posteris quibuscun que eorum dedimus, assignavimus, donavimus, adscripsimus, appropriavimus iam perpetuo et in evum <…> [fn: Полоцкие грамоты, t. 1, s. 532.]. Władca w przywileju zawsze dokładnie określał, co nadaje. Na przykład w potwierdzeniu nadania ziemi przez Aleksandra z 1501 roku: <…>Ино мы, з ласки нашое, на их чоломъбитье, то вчинили: на то есмо имъ дали сесь нашъ листь и потвержаемъ то симъ нашимъ листомъ вечно и непорушно имъ самимъ и ихъ жонам, и ихъ детемъ, и на потомъ будучимъ их счадкомъ, со въсими землями тое земли пашными и бортными, и с припашми, и съ сеножатьми, и з бобровыми гоны, и з боры, и з лесы, из гаи, и з дубровами, и зъ водами, и зъ млыны, и зъ ихъвымелки, и со въсимъ с тымъ, какъ пан Богданъ Талковичъ отъцу ихъ и имъ самимъ тую землю далъ и записалъ.<…> [fn: LM, 8-oji Užrašymų knyga, 1995, s. 369.]. Jak widać, w tym potwierdzeniu wszystko jest precyzyjnie określone.
Najbardziej zdumiewa fakt, że w dyspozycji przywileju pojawia się część, której nie było w narracji. W narracji powiedziano jedynie, że Anna Massalska prosi o potwierdzenie dla niej i jej trzech synów na wieczność nowym dokumentem tego, co władca obiecał jej wcześniej – ludzi z Drui. Jednak w dyspozycji władca jakby sam z siebie postanawia nadać kilka dodatkowych wsi – Čiurilovičiai i Zalesė – oraz dodać zwolnienie z ceł, chociaż Massalscy o to nie prosili. W przejrzanych księgach Metryki Litewskiej, zarówno z okresu panowania Aleksandra, jak i Zygmunta I Starego, nie udało się znaleźć precedensu, w którym władca bez prośby nadawałby dodatkowe dobra czy przywileje.
Korroboracja
W przywileju Aleksandra Jagiellończyka dla Massalskich stwierdza się, że władca, zatwierdzając dokument, podpisał go i nakazał dołączyć swoją pieczęć książęcą (sigillumque ducale). Ponownie, w przywilejach z tego okresu znajdujących się w Metryce Litewskiej pisano bardzo prosto: А на твердость печат и нашу казали есмо приложити [fn: LM, 6-oji Užrašymų knyga, Vilnius, 2007, s. 62.]. W tamtym czasie nie rozróżniano pieczęci majestatycznej, królewskiej i tym podobnych. W potwierdzeniu wypisu Zygmunta Wazy pieczęć określono następująco: <…> i peczat naszuiu welikoho kniazstwa Litowskoho priwisiti iesmo rozkazali. Co do podpisu władcy, również można polemizować, ponieważ obowiązkowy podpis monarchy został wprowadzony dopiero w trzecim dziesięcioleciu XVI wieku, za panowania Zygmunta I Starego [fn: J. Bardach, 1970, s. 366.].
Eschatokół
Jako świadkowie w analizowanym dokumencie wymienione są osoby żyjące w tamtym czasie, jednak ich urzędy i imiona są całkowicie pomieszane. Mikołaj Mikołajewicz Radziwiłł w dokumencie jest określony jako kasztelan trocki, najwyższy marszałek WKL i starosta grodzieński. Jednak według Pietkiewicza w 1506 roku namiestnikiem grodzieńskim był Jan Zabrzeziński, kasztelanem trockim Radziwiłł był do 1505 roku, kiedy to awansował na namiestnika trockiego [fn: Pietkiewicz, Aneks, s. 208–211.], a według R. Petrauskasa najwyższym marszałkiem był Michał Gliński [fn: R. Petrauskas, 2016, s. 185.]. Dalej wymieniony jest Michał Lwowicz – marszałek dworski, lecz tu chodzi o tego samego Michała Glińskiego. Jan Olbracht Gasztołd – stolnik i starosta nowogródzki. W tym czasie Olbracht Gasztołd rzeczywiście piastował te urzędy, jednak imię Jan jest pomieszane z imieniem jego dziadka, ponieważ jego ojciec miał na imię Marcin [fn: Tamże, s. 21.]. Wymieniony w źródle Stanisław Kiszka nie był już namiestnikiem smoleńskim; w tym czasie urząd ten sprawował Jerzy Sołohubowicz [fn: Pietkiewicz, Aneks, s. 208. Tę samą informację potwierdza A. Rachuba w publikacji Urzędnicy Wielkiego Księstwa Litewskiego, 2003, s. 51.]. Starostą kowieńskim był wówczas Wojciech Janowicz Kłoczko [fn: Tamże, s. 209.], jednak w przywileju podano tylko imię – Wojciech, bez nazwiska Kłoczko. Natomiast Aleksander Chodkiewicz nigdy nie był sekretarzem Aleksandra Jagiellończyka; w tym czasie był marszałkiem hospodarskim i namiestnikiem puńskim [fn: Tamże, s. 210.]. Zatem lista świadków przywileju potwierdza, że dokument nie został przepisany ani z łacińskiego, ani z ruskiego przywileju, ponieważ w przeciwnym razie nie byłoby takiego zamieszania.
Język dokumentu
Badając dokumenty z początku XVI wieku związane z Massalskimi, wpisane do ksiąg Metryki Litewskiej, nie znajdujemy ani jednego dokumentu w języku łacińskim. Wszystkie dokumenty są w języku ruskim, na przykład w 6. Księdze Wpisów dokument nr 135, w którym Piotrowi Massalskiemu potwierdza się ziemie w powiecie czernihowskim [fn: LM, 6-oji Užrašymų knyga, 2007, s. 120.], a także dokumenty nr 140, nr 141 [fn: Tamże, s. 122.] i nr 175 [fn: Tamże, s. 137.]. Oczywiste jest, że język ruski był dominujący, ponieważ według obliczeń M. Klovasa na 114 dokumentów łacińskich 89 stanowiły fundacje, podczas gdy w języku ruskim spisywano głównie przekazania – 108, oraz nadania – 21 [fn: M. Klovas, s. 73–75.]. Nasuwa się zatem pytanie, dlaczego właśnie badany przez nas przywilej jest w języku łacińskim? Wypis Zygmunta Wazy został wydany w języku ruskim i w drugiej połowie XVIII wieku transliterowany na alfabet łaciński (polski), lecz przywilej Aleksandra pozostawiono po łacinie. Można postawić kilka hipotez, dlaczego język tego dokumentu jest właśnie taki. 1) Oryginalny dokument rzeczywiście był łaciński, a ten jest jego odpisem. Gdyby jednak tak było, to osoba znająca łacinę w XVIII wieku nie musiałaby zmieniać ani modernizować terminów (provintia etc.) [fn: Полоцкие грамоты, t. 1, s. 540.]. Dlatego hipoteza, że dokument wydany w 1506 roku był łaciński, zostaje odrzucona. 2) Oryginalny dokument został wydany w języku ruskim, jednak w XVIII wieku językiem urzędowym państwa był polski (od 1697 roku), a łacina pozostała językiem nauki i prestiżu. Możliwe, że podczas tłumaczenia ruskiego dokumentu na łacinę użyto terminów charakterystycznych dla XVIII wieku. Powstaje jednak pytanie, dlaczego tłumaczono na łacinę, a nie na polski? Ponadto ruskie przywileje znajdowane w księgach Trybunału Głównego w XVIII wieku są transliterowane literami łacińskimi, ponieważ w XVIII wieku brakowało pisarzy znających cyrylicę. Dokumenty łacińskie pojawiające się w księgach Trybunału Głównego są rzadkie, a te, które istnieją, najprawdopodobniej zostały sporządzone w Koronie.
Podsumowując pierwszą część artykułu, można stwierdzić, że przywilej Aleksandra dla Massalskich jest najprawdopodobniej falsyfikatem, ponieważ terminy w nim użyte nie odpowiadają początkowi XVI wieku, nadaje się więcej, niż proszono – Anna Massalska nie prosiła o zwolnienie z ceł ani o wsie Čiurilovičiai i Zalesė, a zasada doboru języka przywileju pozostaje niejasna.
Analiza historyczna dokumentu
W tej części uwaga zostanie skupiona na osobach wymienionych w przywileju; postawione zostanie pytanie, czy wymienieni Massalscy rzeczywiście żyli w tym czasie, czy posiadali dobra w miejsowosćiach Druja, Čiurilovičiai i Zalesė, a jeśli nie, to do kogo one należały? Czy Massalscy rzeczywiście byli zwolnieni z ceł?
Osoby
W analizowanym przywileju wymieniona jest matka Anna Massalska i trzej synowie: Piotr, Jerzy i Jan. W 7. Księdze Wpisów Metryki Litewskiej znajduje się dokument z 30 listopada 1512 roku, w którym Piotr Massalski wraz z matką i braćmi, kniaziami Jerzym i Janem, prosi Zygmunta Starego o pustą ziemię w powiecie smoleńskim [fn: LM, 7-oji Užrašymų knyga, 2011, s. 549.]. Można zasadnie przypuszczać, że jest to ta sama rodzina, która sześć lat wcześniej mogła otrzymać przywilej dotyczący Drui, dlatego nie ma wątpliwości co do tożsamości osób wymienionych w przywileju. Janowi Massalskiemu 15 października 1508 roku wydano przywilej, na mocy którego nadano mu ludzi w Bedryčiai i trzy służby w powiecie smoleńskim, w Dubrovenskys. W przywileju tym wspomina się, że Aleksander już wcześniej nadał mu w powiecie smoleńskim, przy trakcie Dubrovenskys, ludzi w Bedryčiai [fn: LM, 8-oji Užrašymų knyga, 1995, s. 288.]. Tamże stwierdza się, że Jan Massalski posiadał przywilej, który przedstawił. Innym przedstawicielom rodu Zygmunt I potwierdził służby w tym samym powiecie smoleńskim. W Metryce Litewskiej udało się znaleźć dokumenty, które potwierdzają, że Massalscy posiadali dziedziczne dobra w Čiurilovičiai [fn: LM, 37-oji Teismų bylų knyga, Vilnius, 2010, s. 67.], a sługa Jana Massalskiego mieszkał w Drui [fn: Tamże.]. Ogólnie, przeglądając ML z czasów Zygmunta Starego, znajdujemy dokumenty związane z trzema wymienionymi Massalskimi [fn: LM, 6-oji Užrašymų knyga, Vilnius, 2007, s. 120, 122, 137.]. Jerzy i Jan są wymienieni w rewizji połockiej, gdzie zaznaczono, że Aleksander nadał im dobra w Drui, które podzielili na trzy części, jednak więcej informacji nie podano [fn: Полоцкая ревизия 1552 г., 1905, s. 105 i 107.]. Zatem późniejsze źródła potwierdzają, że te trzy osoby rzeczywiście istniały i, jak się wydaje, posiadały takie dobra, jednak tylko w rewizji połockiej wspomniano o przywileju Aleksandra. Nigdzie indziej nie jest on wzmiankowany.
Miejscowości
Druja – miasto na terenie dzisiejszej Białorusi, przy granicy z Łotwą, nad Dźwiną. W białoruskiej encyklopedii podano, że w 1496 roku Druja otrzymała przywilej miejski, a kniaziowi Tymofiejowi Massalskiemu przypadł zamek w Drui i włości [fn: Друя, w: ВКЛ энцыклапедыя, t. 1, 2007, s. 603–604.]. Autor tego hasła encyklopedycznego powołuje się na O. Hedemanna i również wspomina przywilej z 22 marca 1506 roku.
Vytautas Volungevičius, badając zamki WKL z XIV–XVI wieku, pisał, że na przełomie XV i XVI wieku pojawiają się nowe lub dotąd nieodnotowane w źródłach zamki, wśród nich wymieniony jest zamek w Drui, który należał do władcy [fn: V. Volungevičius, 2015, s. 89.]. Później jest on wzmiankowany dopiero 28 marca 1557 roku. Jerzy Massalski zapisał swojej żonie Annie Sokolińskiej trzecią część wszystkich posiadanych dóbr, zamek w Drui oraz majątek Čiurilovičiai [fn: LM, 37-oji Teismų bylų knyga, 2010, s. 66.]. Na początku XVII wieku Lew Sapieha nabył od Massalskich dobra w miejscowościach Druja, Čiurilovičiai, Dėdinas i Zalesė [fn: S. Lazutka, Wilno, 1998, s. 81.], a w 1620 roku L. Sapieha nadał Drui prawo magdeburskie [fn: O. Hedemann, 1934. Cała publikacja poświęcona jest historii miasteczka Druja; autor jedynie wspomina o przywileju Aleksandra, a zasadniczo bada funkcjonowanie prawa magdeburskiego. Na podstawie tego autora napisano również notatkę o Drui w „Powszechnej Encyklopedii Litewskiej” – Druja, w: Visuotinė lietuvių enciklopedija, Dis–Fatva, t. I–IV suplement, Wilno, 2004, s. 155.].
Zalesė. Ta wieś jest wymieniona już w nadaniu Kazimierza z 9 listopada 1449 roku [fn: LM, 3-ioji Užrašymų knyga, 1998, s. 64.]. Później, w 1503 roku, Zalesė było wspomniane w traktacie pokojowym Aleksandra Jagiellończyka z księciem moskiewskim, przyznając je Aleksandrowi [fn: LM, 5-oji Užrašymų knyga, 2012, s. 327.]. Wydaje się, że wieś ta pozostała przedmiotem negocjacji między księciem moskiewskim a księciem WKL przez cały XVI i pierwszą połowę XVII wieku, ponieważ była wymieniana w traktatach pokojowych w 1508 [fn: LM, 7-oji Užrašymų knyga, 2011, s. 137.], 1523 [fn: Tamże, s. 418.] i 1601 roku [fn: LM, 593-ioji diplomatinių reikalų knyga, 2009, s. 223.]. W aktach wizytacji dekanatu brasławskiego z lat 1782–1783 zapisano, że przy parafii w Drui zachował się folwark Zalesė [fn: Akta wizytacji dekanatu brasławskiego, s. 277.].
Co do Čiurilovičiai, pojawia się więcej pytań. Po pierwsze, wydawcy Полоцкие грамоты nie zauważyli, że wieś Čiurilovičiai, zapisana w dokumencie nr 396 Massalskiej i jej dzieciom, w innym dokumencie – nr 400 (z 17 lipca 1506 roku) – została oddana Piotrowi Semenowiczowi Epimachowiczowi [fn: Полоцкие грамоты, t. 1, s. 540.]. Zdarzały się przypadki, gdy pisarz z niewiedzy zatwierdzał tę samą wieś różnym osobom, jednak później osoby te najczęściej zwracały się do sądu i procesowały się, dążąc do pozostania jedynymi właścicielami. W tym przypadku w opublikowanych księgach ML nie udało się znaleźć takiej sprawy dotyczącej tej wsi. W przeciwieństwie do analizowanego w tym artykule dokumentu, tamten ma zachowane dwa odpisy, również z XVIII wieku, a ponadto tej samej osobie od razu przeznaczono dwa kolejne dokumenty, nadające inne wsie. W 6. Księdze Wpisów ML znajduje się przywilej Aleksandra z 1497 roku dla biskupa smoleńskiego Józefa, którym nadaje mu się ziemię, ludzi i dwór w Čiurilovičiai [fn: 6-oji Užrašymų knyga, p. s. 157.], a już w 1499 roku rozstrzygnięcie sporu między metropolitą kijowskim Józefem a kniaziami Horskimi w sprawie szkód wyrządzanych w cerkiewnym dworze Čiurilovičiai w Horach [fn: Tamże, s. 194.]. Można przypuszczać, że fałszerze przywileju z XVIII wieku wiedzieli o żyjących na początku XVI wieku Massalskich, że w Drui, Zalesė i Čiurilovičiai Massalscy mieli swoje dwory, jednak nie posiadali tych terytoriów w całości (<..> eorum servitijs et omnibus fructibus, <…> ibus, reditibus, proventis, mellis, salis, argenti martium, castorum, aratorum, diversarumque ferarum ac animalium venationum dationibus cum omnibus et singulis omnis commodi et quorumcunque aliorum redituum tributis, secundum morem et consuetudinem <…>), jak twierdzi przywilej [fn: Полоцкие грамоты, t. 1, s. 531.]. Nierozstrzygnięte pozostaje również pytanie, czy mogli oni na samym początku XVI wieku otrzymać nowo wybudowany zamek w Drui?
Cła
Badając możliwość fałszerstwa, ważne jest sprawdzenie, czy Massalscy mogli posiadać przywilej na cła, ponieważ właśnie w analizowanym przywileju wspomina się, że Massalscy są zwolnieni z ceł. Historiografia poświęcona komorom celnym z początku XVI wieku jest prawie nieobecna, dlatego oprzemy się na wydanym w 1901 roku dziele M. Downar-Zapolskiego. Na podstawie Metryki Litewskiej wskazuje on, że kniaziowie Massalscy posiadali zwolnienie od wielkiego księcia litewskiego Aleksandra z ceł na Soży i Dziśnie [fn: М. В. Доўнар-Запольскі, 1901, s. LXXVII.]. 27 grudnia 1536 roku na urzędnika komory celnej w Połocku mianowano Hleba Zenowicza, a burmistrzami Dawida Pankowicza i Jana Stanowkę; mieli oni nadzorować Witebsk i Druję [fn: Lietuvos Metrika, 21-oji Užrašymų knyga.]. To, że w XVI wieku w Drui działała komora celna, potwierdza również sprawa z 1557 roku, w której Jan Massalski broni swojego sługi przed władcą, twierdząc, że sługa nie zabrał miodu celnikowi Jakubowi Jakubowiczowi, lecz go kupił [fn: 37-oji Teismų bylų knyga, s. 77. W 40. Księdze Spraw Sądowych znajdują się rozstrzygnięcia spraw związanych z komorą celną w Drui i jej działalnością, Lietuvos Metrika (1559–1563): 40-oji Teismų bylų knyga,2015.]. M. Downar-Zapolski wskazuje, że w 1559 roku wprowadzono cło od wosku i soli, za które kupcy mieli płacić 2164 kopy groszy i 5 skór kun rocznie [fn: Tamże, s. XXVIII.]. 9 września 1561 roku kniaziowie Mścisławscy otrzymali rozkaz hospodarski w sprawie ceł nałożonych na mieszczan żyjących w ich mieście Druja – od żelaza, prochu i innych potrzeb wojennych [fn: М. В. Доўнар-Запольскі, s. 530.]. Zatem, opierając się na Metryce Litewskiej i M. Downar-Zapolskim, można stwierdzić, że w XVI wieku w Drui działała komora celna, jednak Massalscy nie byli zwolnieni z ceł i nie nadzorowali komór celnych.
Po przeprowadzeniu analizy faktów historycznych można stwierdzić, że Anna Massalska rzeczywiście żyła w tym czasie i miała trzech synów: Jerzego, Piotra i Jana. W drugiej połowie XVI wieku do nich należał zamek w Drui i dwór w Čiurilovičiai, jednak nie jest jasne, ilu ludzi im wówczas podlegało i czy rzeczywiście należało do nich Zalesė, które było przedmiotem negocjacji z Moskwą. Massalscy z pewnością nie mieli zwolnienia z ceł w Drui i ogólnie w XVI wieku nie byli ugruntowani w Brasławiu, nie piastując żadnych urzędów aż do końca XVI wieku.
Geneza falsyfikatu
Po przeprowadzeniu analizy formularza przywileju Aleksandra Jagiellończyka i zweryfikowaniu faktów historycznych, jest oczywiste, że przywilej ten jest XVIII-wiecznym falsyfikatem. Powstaje jednak pytanie, komu i dlaczego był on potrzebny? W przywileju Stanisława Augusta Poniatowskiego stwierdza się, że zwrócił się do niego Józef Miłosz, który w tym czasie był sędzią Głównego Trybunału Litewskiego. W jego biografii podaje się, że był jednym z konfederatów targowickich i bliskim przyjacielem biskupa wileńskiego Ignacego Massalskiego. Jest oczywiste, że nie obyło się tu bez udziału biskupa wileńskiego.
Ignacy Jakub Massalski 27 lipca 1744 roku został kanonikiem kapituły wileńskiej, a jeszcze wcześniej otrzymał probostwo w Wołpie. W 1748 roku został pisarzem wielkim litewskim, a w 1754 roku – referendarzem litewskim; do tego tytułu dodano mu jeszcze kanonię warszawską i prałaturę kapituły wileńskiej. Właśnie w tym roku w księgach Trybunału Głównego pojawił się badany tu dokument [fn: E. Raila, 2010, s. 13–31.]. Druja i okoliczne wsie w XVIII wieku należały do kapituły wileńskiej i wówczas przyszły biskup mógł odnieść wiele korzyści nie tylko z produkcji rolnej, ale także z transportu towarów do Rygi, co jest podkreślone w badanym przez nas dokumencie. Martynas Jakulis, badając dochody kapituły katedralnej w Wilnie w XVI–XVIII wieku, wykazał, że dochody z Drui były stabilne [fn: M. Jakulis, 2014, s. 181.].
Wpisanie fałszerstwa do ksiąg trybunalskich było nietrudne, ponieważ w 1726 roku przyjęto uchwałę, że strony procesowe i osoby zainteresowane w Trybunale Głównym będą miały swobodny dostęp do ksiąg, będą mogły same redagować teksty wyroków na podstawie protokołów lub dzienników rejestracji pozwów, a także samodzielnie przepisywać dokumenty [fn: Stankevič, 2016, s. 254.]. Adam Stankevič wskazuje i inne przypadki fałszerstw w księgach Trybunału Głównego. Jednak w przywileju Stanisława Augusta Poniatowskiego stwierdza się, że 9 lipca 1779 roku nakazał on wpisać ten przywilej do ksiąg kancelarii Wielkiego Księstwa Litewskiego. Prawdopodobnie rzeczywiście próbowano szukać przywileju w księgach Metryki Litewskiej, jednak nie znalazłszy nadań lub gdy te nie były satysfakcjonujące, postanowiono sfałszować nowy dokument. Prehistoria falsyfikatu została zaczerpnięta z autentycznych wpisów w Metryce Litewskiej (spłonięcie oryginałów i prośba o wydanie wypisów z ML), jednak sam dokument i nadania w nim zawarte zostały sfałszowane i to wyjątkowo nieudolnie. Samo powstanie falsyfikatu jest prawdopodobnie ściśle związane z założonym w 1780 roku w Drui składem tytoniu i wprowadzonym podatkiem od tytoniu, a także z komorą celną żeglugi w Drui [fn: Moderniosios administracijos tapsmas Lietuvoje: valstybinių institucijų raida 1764–1794 metais, 2014, s. 273 i 279.]. Posiadając zwolnienie z ceł, biskup Massalski mógł niemało zyskać na tytoniu, zwłaszcza gdy nie trzeba było płacić ceł. Niejasne pozostaje jednak, dlaczego po wpisaniu do ksiąg trybunalskich w 1754 roku trzeba było czekać 25 lat na potwierdzenie przez władcę? A jeśli wpisu dokonano już po potwierdzeniu przez monarchę, to komu to było potrzebne?
Wnioski
Analiza przywileju Aleksandra Jagiellończyka jest kolejną próbą przyczynienia się do demaskowania falsyfikatów. Dzięki zastosowaniu metody dyplomatycznej i dogłębnej analizie formularza ujawniono, że przywilej ten jest falsyfikatem. Przywilej Aleksandra Jagiellończyka dla Anny Massalskiej i jej trzech synów nie odpowiada formularzowi dokumentów wydawanych w kancelarii WKL na początku XVI wieku, ponieważ władca nigdy nie nadawał dodatkowych łask, o które nie prosił odbiorca przywileju, w tym przypadku zwolnienia z ceł. O fałszerstwie świadczy również użycie słów i zwrotów nietypowych dla początku XVI wieku, na przykład słowa „miłość”. Ponadto władca zawsze precyzyjnie określał, co nadaje, i nie pozostawiał miejsca na ewentualny konflikt czy interpretację, dzięki której obdarowany mógłby zająć więcej ziemi, niż mu przyznano. Kolejnym dowodem fałszerstwa jest nieprawidłowy zapis świadków wymienionych w eschatokole oraz nazwa pieczęci „sigillumque ducale”.
Nie przekonuje również język wybrany do sporządzenia samego przywileju, ponieważ dokumentów w języku łacińskim wydanych na początku XVI wieku jest niezwykle mało i trudno było znaleźć przykłady dokumentów, z którymi można by porównać ten przywilej. W publikacji z XIX wieku poprzedzające przywilej potwierdzenie Zygmunta Wazy było w języku ruskim, w XVIII wieku transliterowane na język polski, a do Stanisława Augusta Poniatowskiego zwrócono się również po polsku.
Potwierdzony przez Zygmunta Wazę wypis z Metryki Litewskiej może rzeczywiście istnieć, ponieważ precyzyjnie wymieniono w nim osoby żyjące na początku XVI wieku – Annę Massalską i jej trzech synów: Piotra, Jerzego i Jana. Proszącymi o wypis byli ich potomkowie, a Metryka Litewska potwierdza, że przynajmniej w drugiej połowie XVI wieku Massalscy mogli władać zamkiem w Drui i dworem w Čiurilovičiai. Na podstawie tej samej Metryki Litewskiej i badań M. Downar-Zapolskiego ustalano, że chociaż w XVI wieku w Drui istniała komora celna, Massalscy nie byli zwolnieni z ceł. Najprawdopodobniej falsyfikat ten powstał w otoczeniu biskupa wileńskiego Ignacego Massalskiego, zapewne w celu zwiększenia dochodów z Drui, ponieważ znajdował się tam ważny punkt celny i skład tytoniu. Niejasne pozostaje jednak, dlaczego najpierw przywilej ten wpisano do ksiąg Trybunału Głównego, a dopiero po 25 latach zatwierdzono go przez władcę?
BIBLIOGRAFIA
Antanavičius D., 2005 – Darius Antanavičius, „1380 ir 1412 m. Vytauto falsifikatų Bresto dvasininkams genezė“, in: Lietuvos istorijos metraštis. 2003 metai. 1, Vilnius, 2004.
Bardach J., 1970 – Juliusz Bardach, O praktyce kancelarii litewskiej za Zygmunta Starego, Studia z ustroju i prawa Wielkiego Księstwa Litewskiego XIV–XVII w., Warszawa, 1970.
Dyplomatyka staropolska, 2015 – Dyplomatyka staropolska, red. Tomasz Jurka, Warszawa, 2015.
Hedemann O., 1934 – Otton Hedemann, Druja: magdeburskie miasto, Wilno, 1934.
Hedemann O., 1930 – Otton Hedemann, Historja powiatu Brasławskiego, Wilno, 1930.
Hedemann O., 1935 – Otton Hedemann, Testamenty: Brasławsko-Dziśnieńskie XVII–XVIII wieku jako źródło historyczne, Wilno, 1935.
Jablonskis K., 1979 – Konstantinas Jablonskis, Istorija ir jos šaltiniai, sudarė V. Merkys, Vilnius, 1979.
Jakulis M., 2014 – Martynas Jakulis, „Vilniaus katedros kapitulos pajamos XVI a. antroje pusėje–XVIII a. pajamųišlaidų registrų duomenimis“, in: Istorijos šaltinių tyrimai, t. 5, Vilnius, 2014, p. 181.
Karalius L., 2005 – Laimontas Karalius, „Kauno muitinės rejestro atmintinė. Falsifikatas Lietuvos Metrikoje (XV–XVI amžių sandūra)“, in: Kauno istorijos metraštis, t. 6, Kaunas, 2005, p. 7–53.
Kiaupienė J., Lukšaitė I., 2013 – Jūratė Kiaupienė, Ingė Lukšaitė, Lietuvos istorija. V tomas. Veržli Naujųjų laikų pradžia. Lietuvos Didžioji Kunigaikštystė 1529–1588 metais, Vilnius, 2013.
Klovas M., 2017 – Mindaugas Klovas, Privačių dokumentų atsiradimas ir raida Lietuvos Didžiojoje Kunigaikštystėje XIV a. pabaigoje – XVI a. pradžioje (1529 M.), daktaro disertacija, Vilnius, 2017.
Lazutka S., 1998 – Stanislovas Lazutka, Leonas Sapiega (Gyvenimas, valstybinė veikla, politinės pažiūros), Vilnius, 1998.
Modernios administracijos tapsmas Lietuvoje: valstybės institucijų raida 1764–1794 metais, sudarė Ramunė Šmigelskytė-Stukienė, Liudas Glemža, Valdas Rakutis ir kt., Vilnius, 2015.
Pietkiewicz K., 1995 – Krzysztof Pietkiewicz, Wielkie księstwo litewskie pod rządami Aleksandra Jagiellończyka: Studia nad dziejami państwa i społeczeństwa na przelomie XV i XVI wieku, Poznań, 1995.
Petrauskas R., 2016 – Rimvydas Petrauskas, Galia ir tradicija: Lietuvos Didžiosios Kunigaikštytės giminių istorijos, Vilnius, 2016.
Ragauskienė R., 2015 – Raimonda Ragauskienė, Dingę istorijoje: XVI a. Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės bajorijos privatūs archyvai, Vilnius, 2015.
Ragauskienė R., 2008 – Raimonda Ragauskienė, „Galimybės klastoti bajorijos dokumentus Lietuvos Didžiojoje Kunigaikštystėje XVI a.“, in: Istorijos šaltinių tyrimai, t. 1, sudarė D. Antanavičius, D. Baronas, Vilnius: LII leidykla, 2008.
Raila E., 2010 – Eligijus Raila, Ignotus Ignotas. Vilniaus vyskupas Ignotas Jokūbas Masalskis, Vilnius, 2010.
Ryčkov A., 2015 – Andrej Ryčkov, „Mirties bausmės skyrimas viešųjų raštų klastotojams Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės teismuose XV amžiaus pabaigoje – XVI amžiaus viduryje“, in: Lietuvos Statutas ir Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės bajoriškoji visuomenė, sud. I. Valikonytė, L. Steponavičienė, Vilnius, 2015, p. 120.
Stankevič A., 2016 – Adam Stankevič, „Dokumentų klastojimo atvejai Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės Vyriausiojo Tribunolo teismo praktikoje (XVIII antroje pusėje)“, in: XVIII amžiaus studijos, t. 3: Lietuvos Didžioji Kunigaikštystė. Iššūkiai. Laimėjimai. Netektys, Vilnius, 2016.
Subačius P., 2001 – Paulius Subačius, Tekstologija. Teorijos ir praktikos gairės, Vilnius, 2001.
Volungevičius V., 2015 – Vytautas Volungevičius, Pilies šešėlyje: teritorija, visuomenė ir valdžia Lietuvos Didžiojoje Kunigaikštystėje, Vilnius, 2015.
Urzędnicy Wielkiego Księstwa Litewskiego: Województwo Wileńskie XIV–XVIII wiek, red. Andrzej Rachuba, Uładzimir Jamialjanczyk, Henryk Lulewicz, Przemysław P. Romaniuk, Warszawa, 2004.
Urzędnicy Wielkiego Księstwa Litewskiego: Ziemia Smoleńskie XIV–XVIII wiek, 2003 – Urzędnicy Wielkiego Księstwa Litewskiego: Ziemia Smoleńskie XIV–XVIII wiek, red. Andrzej Rachuba, Warszawa, 2003.
Шыдлоўскі К., 2007 – Кастусь Шыдлоўскі, Друя, in: ВКЛ энцыклапедыя, t. 1, A–K, Мінск, 2007.
Блануца А., Ващук Д., 2007 – Aндрій Блануца, Дмитро Ващук, Князі Масальські: документи і матеріали XVI ст., Київ, 2007.
Груша А. И., 2015 – Аляксандр Іванавіч Груша, Документальная письменность Великого Княжества Литовского (конец XIV–первая треть XVI в.), Минск, 2015.
Доўнар-Запольскі М. В., 1901 – Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі, Дзяржаўная гаспадарка Вялікага княства літоўскага пры Ягелонах. Магістарская дысертацыя, Кіеў, 1901.
Поліщук В., 2007 – Виктор Поліщук, Князі Масальські на Воліні у XVI ст.: за документами Державного історичного архіву Литви, Київ, 2007.