Vitalija Stravinskienė
Bitwy o Wilno: 6-13 lipca 1944 r.
Abstrakt. Wilno na przestrzeni swojej długiej historii niejednokrotnie cierpiało wskutek grabieży obcych armii i wywołanych przez nie pożarów. W XX w. miasto było niszczone przez wojny, którym towarzyszyły głód, choroby zakaźne i inne nieszczęścia. Druga wojna światowa przyniosła Wilnu i jego mieszkańcom poważne, negatywne i nieodwracalne konsekwencje.
Artykuł, bazując na źródłach historycznych i historiografii, analizuje etap bitew o Wilno (6–13 lipca 1944 r.), omawia cele i zadania sił zbrojnych w nich uczestniczących (Wojska niemieckie, polska organizacja podziemna Armia Krajowa (AK) i Armia Czerwona [fn: Armia Czerwona (Robotniczo-Chłopska Armia Czerwona, ros. Рабочекрестьянская Красная армия) – nazwa sił zbrojnych Rosji Radzieckiej i Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich w latach 1918–1946. Później armia ta została nazwana Armią Radziecką (red. nauk.)]), dynamikę walk, ich konsekwencje dla miasta i jego mieszkańców, a także ustala przybliżoną liczbę poległych, rannych i wziętych do niewoli żołnierzy.
Słowa kluczowe: Wilno, Wojska niemieckie, Armia Krajowa, Armia Czerwona, operacja „Ostra Brama”.
WPROWADZENIE
Obchodzony w 2023 r. jubileusz 700-lecia Wilna stanowi odpowiednią okazję do uaktualnienia historii miasta w XX w. i zwrócenia uwagi na mniej znaną jego problematykę. Jednym z takich tematów jest zakończenie drugiej wojny światowej i bitwy o Wilno.
Druga wojna światowa przyniosła radykalne zmiany w historii Wilna. Miasto poniosło nieodwracalne straty już w pierwszej połowie wojny (1941 r.), kiedy to Niemcy zgładzili około połowę członków kultywującej wielowiekowe tradycje społeczności żydowskiej. Wilno doświadczyło również wielkich zmian i strat pod koniec wojny – w połowie 1944 r., kiedy front zbliżył się do miasta i pozostawał tu przez prawie tydzień. W dniach 6–13 lipca 1944 r. toczyły się intensywne walki między siłami zbrojnymi trzech państw – Niemiec, Związku Radzieckiego i tajnej polskiej organizacji wojskowej, podległej polskiemu rządowi w Londynie, Armii Krajowej. Każda z nich miała inne cele, inne strategie i środki walki.
Celem artykułu jest omówienie celów trzech sił zbrojnych – Armii Krajowej, Armii Czerwonej i Wehrmachtu – w walce o zajęcie lub utrzymanie Wilna oraz ich konsekwencji. Aby osiągnąć wyznaczony cel, postawiono następujące zadania: 1) omówienie celów wojskowych dowództwa Armii Krajowej, Niemiec i Sowietów związanych z Wilnem; 2) analiza dynamiki walk o Wilno; 3) ocena strat ilościowych i jakościowych stron walczących oraz miasta.
Chronologiczny okres badania został wyznaczony przez daty rozpoczęcia i zakończenia analizowanych działań wojennych. W nocy 6 lipca 1944 r. rozpoczęła się ofensywa polskich żołnierzy podziemia, mająca na celu zmuszenie sił niemieckich do wycofania się z miasta. Druga granica oznacza koniec walk o Wilno. 13 lipca w mieście nie było już żołnierzy niemieckich, panowała w nim Armia Czerwona, w towarzystwie radzieckich partyzantów i bojowników Armii Krajowej.
Stan historiografii. Drugiej wojnie światowej poświęcono liczne dokumenty, monografie i zbiory artykułów. Dla badania istotne są prace omawiające sytuację na Froncie Wschodnim w pierwszej połowie 1944 r. [fn: Das Deutsche Reich und der Zweite Weltkrieg. T. 8: Die Ostfront 1943/44. Der Krieg im Osten an den Nebenfronten, München, 2007; Гланц, Д., Хаус, Д. Битва титанов. Как краская армия остановила Гитлера. Москва, 2007, c. 250; Bartsch, M., Schebesch, H. F., Scheppelmann, R. Der Krieg im Osten 1941–1945. Köln, 1981.]. Jednak w nich bitwy o Wilno nie znalazły lub znalazły jedynie epizodyczne omówienie. Pewnym wyjątkiem jest praca Josepha Oevermanna [fn: Oevermann, J. Vilnius Wilno Vilne Вильнюс Wilna, 1944: Spurensuche [North Charleston], 2015.], w której analizuje się niemiecką i radziecką sytuację militarną na początku lata 1944 r., strategiczne cele, dynamikę bitew wojennych w Wilnie i ich zakończenie. Autor przedstawił szczegółowy obraz stworzenia i upadku niemieckiej „twierdzy Wilno”.
Nie powinno dziwić, że najbardziej sytuacją militarną w Wilnie w lipcu 1944 r. i jej zmianami interesowali się badacze z Litwy i Polski. Arūnas Bubnys, Petras Stankeras, Liudas Truska, Antanas Verkelis, Darius Sutkus, Roman Korab-Żebryk, Jarosław Wołkonowski, Longin Tomaszewski, Piotr Niwiński, Kazimierz Krajewski, Anna Dąbrowska i inni [fn: Bubnys, A. Pasipriešinimo judėjimai Lietuvoje Antrojo pasaulinio karo metais: lenkų pogrindis 1939–1945 m. Vilnius, 2015; Stankeras, P. Mūšiai dėl Vilniaus 1944 metų vasarą. Vilniaus miesto istorijos skaitiniai, red. E. Manelis, R. Samavičius. Vilnius, 2001, s. 732–735; Truska, L. Tautinis atgimimas ir istorija. Vilnius, 2012, s. 440–443; Verkelis, A. Kas sugriovė Vilnių. Vilnius, 2015; Sutkus, D. 1944-ųjų liepa: „Vilniaus katilas“. Karys, 2013, nr 7, s. 3–8; Petronis, P. Kova už Lietuvos TSR išvadavimą Didžiajame Tėvynės kare. Vilnius, 1984; Petronis, P. Vilniaus išvadavimas. Mokslas ir gyvenimas, 1974, nr 7, s. 1–5; Lietuva 1940–1990 metais: okupuotos Lietuvos istorija. Vilnius, 2005; Tarybų Lietuva Didžiajame Tėvynės kare. Vilnius, 1975; Борьба за советскую Прибалтику в великой Отечественной войне 1941–1945. Книга вторая. Рига, 1967; Korab-Żebryk, R. Operacja Wileńska AK. Warszawa, 1988; Wolkonowski, J. Okręg Wileński Związku Walki Zbrojnej Armii Krajowej w latach 1939–1945. Warszawa, 1996; Tomaszewski, L. Wileńszczyzna lat wojny i okupacji 1939–1945. Warszawa, 2001; Niwiński, P. Okręg wileński AK w latach 1944–1948. Warszawa-Kraków, 2014; Krajewski, K. Na straconych posterunkach. Armia Krajowa na Kresach Wschodnich II Rzeczypospolitej. Kraków, 2015; Dąbrowska, A. Armia Krajowa walczyła o Wilno. Dostęp przez internet: http://polska-zbrojna.pl/home/articleshow/13090?t=Armia-Krajowa-walczyla-o-Wilno [zob. 2023 02 12].] badali poszczególne epizody walk, ich przebieg i rezultaty. Należy zauważyć, że badacze polscy w większości koncentrowali się na aspekcie walk polsko-niemieckich w mieście, szczególnie akcentując i wyolbrzymiając operację „Ostra Brama”; litewscy naukowcy częściej analizowali kwestie ogólniejsze, podkreślając negatywne konsekwencje walk w mieście. Na przykład A. Verkelis skupił się na jednym pytaniu: kto wyrządził Wilnu największe szkody – Niemcy czy Sowieci? Z jego pracy można wyciągnąć wniosek, że Wilno zostało zniszczone głównie przez Armię Czerwoną. Nie należy jednak zapominać o „wkładzie” Wehrmachtu w fizyczne zniszczenie miasta. Spośród innych prac wyróżnia się artykuł Dariusa Sutkusa, który omawia dynamikę walk w Wilnie, rozmieszczenie niemieckich punktów obrony, wyniki wyjścia z „kotła”. Jak zaznaczył autor, około 3 tys. żołnierzy niemieckich próbowało się wydostać, większości z nich się to udało. Jednak po starciach z żołnierzami Armii Krajowej w kierunku Kowna wycofało się około 2 tys. [fn: Sutkus, D. 1944-ųjų liepa: „Vilniaus katilas“. Karys, 2013, nr 7, s. 7–8.], choć w niemieckiej historiografii podawana jest większa liczba żołnierzy, którzy uciekli z Wilna (3 tys.) [fn: Das Deutsche Reich und der Zweite Weltkrieg. T. 8: Die Ostfront 1943/44. Der Krieg im Osten an den Nebenfronten, s. 564.].
Ostatnio litewscy badacze poświęcają wiele uwagi kwestii zniszczenia wileńskiej starówki podczas walk [fn: Markevičienė, J. Vilniaus kultūros paveldo apsauga Lietuvos Respublikos (1939–1940), Sovietų Sąjungos okupacijos bei aneksijos pradžios (1940–1941 ir 1944–1945) ir nacistinės Vokietijos okupacijos (1941–1944) laikotarpiu. Vilniaus kultūrinis gyvenimas 1939– 1946, red. A. Lapinskienė. Vilnius, 1999, s. 142–175; Drėmaitė, M. Naujas senas Vilnius: Senamiesčio griovimas ir atstatymas 1944–1959. Atrasti Vilnių: skiriama Vladui Drėmai, red. G. Jankevičiūtė. Vilnius, 2010, s. 183–200; Drėmaitė, M. Dingęs 1944-aisiais? Vilniaus miesto sugriovimas ir atstatymas. Vilnius. 1944 Jano ir Janušo Bulhakų fotografijų archyvas, red. M. Matulytė. Vilnius, 2009, s. 27–33; Kučiauskas, K. Profesoriaus Mariano Morelowskio kelias į 1944-uosius: valdžios, kolegos, vertinimai. Acta Academiae Artium Vilnensis, 2015, nr 77–78, s. 219–240; Kučiauskas, K. Karo padarinių vertinimas Vilniaus senamiestyje 1944 m. Dostęp przez internet: https://leidiniu.archfondas.lt/alf-05/karolis-kuciauskas-karo-padariniu-vertinimas-vilniaus-senamiestyje-1944-m. (zob. 2023 03-05).]. W większości skupiano się na analizie strat wyrządzonych starówce.
Autorzy piszący w okresie sowieckim najbardziej akcentowali rolę i wkład Armii Czerwonej w zajęcie Wilna. Ocena ta była niezwykle pozytywna, a wszystkie straty poniesione przez miasto przypisywano Niemcom. W warunkach sowieckiej cenzury ideologicznej nie mogło być inaczej.
Przegląd źródeł. W rekonstrukcji etapów, dynamiki i rezultatów walk o Wilno cenne okazały się źródła różnego rodzaju. Na pierwszym miejscu należy wymienić zbiory dokumentów i pojedyncze dokumenty, opublikowane w internecie [fn: Armia Krajowa w dokumentach 1939–1945, t. III: kwiecień 1943–lipiec 1944. Londyn, 1976; Das Deutsche Reich und der Zweite Weltkrieg. T. 8: Die Ostfront 1943/44. Der Krieg im Osten an den Nebenfronten, München, 2007; Hitlers Weisungen für die Kriegführung 1939–1945. Dokumente des Oberkommandos des Wehrmacht, Frankfurt am Main, 1962; Lietuvos sovietizavimas 1944–1947 m.: VKP(b) CK dokumentai. Vilnius, 2015; СССР и Литва в годы Второй мировой войны, t. 2. Vilnius, 2012; Русский архив: Великая Отечественная. Ставка ВКГ: Документы и материалы 1944–1945, t. 16 (5-4). Москва, 1999; 3-ojo Baltarusijos fronto 5-osios armijos dokumentai. Dostęp przez internet: https://pamyat-naroda.ru/documents/view/?id=136681188; Lietuvos liaudis Didžiajame Tėvynės kare (1941–1945). Dokumentų ir medžiagos rinkinys. Vilnius, 1982 [zob. 2023-04-26].]. Na ich podstawie można było ustalić cele wojskowe polskiej Armii Krajowej i Armii Czerwonej, skalę ich udziału w bitwach o Wilno i inne. Dane te uzupełniła ówczesna prasa, która pisała o konsekwencjach walk dla miasta [fn: „Tiesa“, „Prawda Wileńska“].
W celu ustalenia liczby ofiar walk posłużono się dokumentami przechowywanymi w archiwach litewskich. Zachowane w Litewskim Archiwum Specjalnym (f. V-147) listy pochowanych na Cmentarzu na Antokolu w Wilnie żołnierzy Armii Czerwonej (b. 114–115) pomogły ustalić przybliżoną liczbę żołnierzy radzieckich, którzy zginęli w walkach w Wilnie i okolicach. Było ich ponad 3 tys.
Przydatne okazały się również wspomnienia świadków działań wojennych w mieście i ich konsekwencji [fn: Liepsnojantis Vilnius: liudininkų prisiminimai. Vilnius, 2014; Ikonowicz, M. Pohulanka. Warszawa, 2018; Rőmer, M. Dzienniki 1939–1945, t. 6. Warszawa, 2018; Czyrkowski, K. Ostatnia Gwiazdka Wigilijna – Antokol 1944 r. Magazyn Wileński, 2001, nr 5, s. 33–36; Los wilnianina w XX wieku. Wilno, 2002; Gedvilas, M. Lemiamas posūkis. Vilnius, 1975.]. Ówcześni wilnianie najbardziej zapamiętali ostrzał i bombardowania miasta, które zmuszały ich do ukrywania się w piwnicach, a nawet na cmentarzach. Wszystkie wymienione źródła i ich analiza pomogły uzyskać szerszy i bardziej obiektywny obraz analizowanych wydarzeń.
Cele i dążenia niemieckich, radzieckich i polskich struktur wojskowych
Należy podkreślić, że cele sił zbrojnych Polski, Niemiec i Związku Radzieckiego dotyczące Wilna radykalnie się różniły. Niemieckie dowództwo wojskowe planowało zaciekłą obronę przed Armią Czerwoną, dlatego jednostki Wehrmachtu przygotowały plan fortyfikacji Wilna i przystąpiły do jego realizacji.
Polskie podziemne struktury wojskowe (członkowie Wileńskiego i Nowogródzkiego Okręgu Wojskowego Armii Krajowej) miały na celu zajęcie miasta przed pojawieniem się Armii Czerwonej. W tym celu przygotowano specjalną operację wojskową „Ostra Brama”.
Realizacja pierwotnego celu Armii Czerwonej – zajęcia miasta szturmem – również nie powiodła się. Walki o Wilno trwały prawie tydzień.
Omówmy dokładniej osobno plany operacyjne i ich realizację przez każdą z walczących stron.
Operacja wojskowa Armii Krajowej „Ostra Brama”
W latach drugiej wojny światowej w Wilnie i na Wileńszczyźnie działało silne polskie podziemie. Na początku 1942 r. Związek Walki Zbrojnej został przekształcony w Armię Krajową [fn: Bubnys, A. Pasipriešinimo judėjimai Lietuvoje Antrojo pasaulinio karo metais: lenkų pogrindis 1939–1945 m., s. 157.]. Swą działalność znacznie nasiliła w 1944 r. Plany zajęcia Wilna zaczęto opracowywać wiosną tego roku. Planowano, że połączone siły Wileńskiego i Nowogródzkiego Okręgu Armii Krajowej zajmą Wilno jeszcze przed pojawieniem się Armii Czerwonej [fn: Korab-Żebryk, R. Operacja Wileńska, s. 77–78; 1944 VII 6 pranešimas apie AK būrių siuntimą į Vilnių. Armia Krajowa w dokumentach, s. 504.]. Plan ten zatwierdziło dowództwo Armii Krajowej w Warszawie. 12 czerwca 1944 r. jej naczelny wódz, generał Tadeusz Bór-Komorowski, wydał rozkaz realizacji operacji wojskowej „Ostra Brama” [fn: Dąbrowska, A. Armija Krajowa walczyła o Wilno. Dostęp przez internet: http://polska-zbrojna.pl/home/articleshow/13090?t=Armia-Krajowa-walczyla-o-Wilno [zob. 2023 03 12].]. Była ona integralną częścią większej operacji „Burza”, przygotowanej w Warszawie. Należy zauważyć, że operacja „Burza” budziła pewne pytania w lokalnym, wileńskim dowództwie Armii Krajowej. Jak twierdził Piotr Niwiński, badacz historii Wileńskiego Okręgu Armii Krajowej, nie było wątpliwości co do konieczności walki politycznej z Niemcami, ale planowana współpraca z Sowietami budziła wątpliwości [fn: Niwiński, P. Okręg Wileński AK, s. 30.], jednak rozkaz przygotowano do wykonania.
Cele operacji wileńskiej „Ostra Brama” były dwojakie:
1.	Polityczny – zademonstrowanie walki Polski o przedwojenne terytoria na Wschodzie.
2.	Militarny – zajęcie Wilna poprzez pokonanie sił niemieckich w mieście, co jednocześnie miało zminimalizować straty dla miasta i jego mieszkańców, które powstałyby w wyniku odwrotu Niemców [fn: Wołkonowski, J. Okręg Wileński Związku, s. 260. Istnieje jednak inna ocena celu tej operacji. Według niektórych badaczy polskich, celem nie było zajęcie miasta, lecz jedynie zademonstrowanie, że istnieje siła gotowa do walki. Niwiński, P. Okręg Wileński AK, s. 31.].
Dowództwo polskiego podziemia uważało, że Niemcy ulegną panice i szybko się wycofają. Rzeczywistość okazała się jednak zupełnie inna. Zgodnie z opracowanym planem, po otrzymaniu sygnału z Londynu, w Wilnie miała rozpocząć się operacja „Ostra Brama”. Przygotowywano się do zajęcia miasta połączonymi siłami Wileńskiego i Nowogródzkiego Okręgu Armii Krajowej, atakując w czterech kierunkach, ale główne uderzenie planowano zadać od strony południowo-wschodniej (zob. ryc. 1). Jednocześnie miał rozpocząć się szturm z południa, zachodu i północy. Od strony południowo-wschodniej miały atakować oddziały pod dowództwem mjr. Antoniego Olechnowicza – „Pohoreckiego” i mjr. Czesława Dębickiego – „Jaremy”, z północy – mjr. Mieczysława Potockiego – „Węgielnego”, z zachodu – rtm. Zygmunta Edwarda Szendzielarza – „Łupaszki”, z południa – kpt. Stanisława Sędzika – „Warty” [fn: Wołkonowski, J. Okręg Wileński Związku, s. 266–267.].
Oddziały te miały być wspierane przez bojowników Garnizonu miasta Wilna Armii Krajowej, łącznie około 12 tys. żołnierzy polskiego podziemia.
Operację zaplanowano na 7 lipca 1944 r. na godz. 23.00 [fn: Korab-Żebryk, R. Operacja Wileńska, s. 109–110.]. Okoliczności okazały się jednak niesprzyjające. Dowództwo polskiego podziemia spodziewało się, że Armia Czerwona zbliży się do Wilna 12 lipca [fn: Wołkonowski, J. Okręg Wileński Związku, s. 267.], ale pojawiła się znacznie wcześniej, dlatego operacja „Ostra Brama” rozpoczęła się dzień wcześniej, tj. 6 lipca. Negatywnie wpłynęło to na całą kampanię – część oddziałów Armii Krajowej nie otrzymała na czas nowego rozkazu i spóźniła się z przyłączeniem do akcji [fn: Niektórzy żołnierze Okręgu Nowogródzkiego Armii Krajowej znajdowali się 100–200 km od Wilna, a pokonanie tej odległości wymagało kilku dni. Krajewski, K. Na straconych posterunkach, s. 597.], inne oddziały (np. Z. Szendzielarza – „Łupaszki”) w ogóle nie planowały udziału w działaniach na rzecz zajęcia Wilna i skierowały się w stronę Polski. W ten sposób operacja ta nie osiągnęła celu militarnego, ale częściowo polityczny – zademonstrowano wysiłki Polski w walce zbrojnej o tereny posiadane przed wojną.
Do szczegółowego omówienia polskiej akcji wrócimy w kolejnym podrozdziale. Zakończenie operacji „Ostra Brama” należy wiązać z bitwą pod wsią Kriaučiūnai, która miała miejsce 13 lipca 1944 r. W tym czasie bojownicy mjr. M. Potockiego – „Węgielnego” blokowali drogę żołnierzom garnizonu niemieckiego. Co prawda, udało im się wydostać z Wilna, ale musieli walczyć z polskimi partyzantami.
„Twierdza Wilno”: plany i rzeczywistość Wehrmachtu
8 marca 1944 r. Adolf Hitler wydał rozkaz przekształcenia kilkudziesięciu miast w twierdze. Linia obronna rozpoczynała się na północy od Tallina i ciągnęła się aż do Nikołajewa na południu [fn: Hitlers Weisungen für die Kriegführung 1939–1945. Dokumente des Oberkommandos des Wehrmacht, s. 270–276.]. Wilno w tym czasie nie było więc włączone do tej linii obronnej i stało się ufortyfikowaną pozycją (Fester Platz) później (w kwietniu). W celu wykonania rozkazu A. Hitlera o przekształceniu miasta w niezdobytą twierdzę, w kwietniu do Wilna przybyli wyznaczeni inżynierowie fortyfikacji. Zaplanowali system punktów obronnych w promieniu 5–7 km wokół Wilna. Można zadać pytanie: dlaczego miasto było tak ważne?
Należy podkreślić, że Wilno miało znaczenie strategiczne. Było węzłem kolejowym, otwierającym drogę do Prus Wschodnich. Jednak miasto było ważne dla armii niemieckiej nie tylko ze względu na strategiczne znaczenie komunikacyjne. Miało stać się jednym z tych miejsc, w których miało zostać zatrzymane natarcie Armii Czerwonej.
Położenie geograficzne Wilna było dogodne do zorganizowania dobrej obrony. Miasto chroniły naturalne osłony – Wilia i Wilenka, utrudniające przemieszczanie się wojsk i transport amunicji. Ponadto, murowane budynki na pagórkowatym terenie (domy mieszkalne, kościoły, klasztory itp.) mogły również stać się bezpiecznymi i jednocześnie odpornymi punktami obrony. Na parterze, pierwszym i drugim piętrze rozmieszczono karabiny maszynowe, wyżej – snajperów, a nad nimi, na strychach i w wieżach kościelnych, urządzono dogodne miejsca do obserwacji wroga. Piwnice były używane jako schrony lub magazyny amunicji [fn: Tarybų Lietuva Didžiajame Tėvynės kare, s. 188.]. Takie punkty oporu pojawiły się w całym mieście. Ponadto, struktura urbanistyczna Wilna również sprzyjała organizacji obrony: wąskie, kręte uliczki, połączone ze sobą dziedzińce i skrzyżowania pozwalały na szybkie przemieszczanie się i zaskakiwanie wroga. Niemcy planowali bronić Wilna, budując 79 punktów obronnych w północnej i południowej części miasta: 51 punktów obronnych miało zostać zbudowanych w części południowej, 28 – w północnej [fn: Stankeras, P. Mūšiai dėl Vilniaus 1944 metų vasarą. Vilniaus miesto istorijos skaitiniai, red. E. Manelis, R. Samavičius. Vilnius, 2001, s. 733.]. Plany obrony nie stały się jednak rzeczywistością. Niemcom nie udało się zbudować wszystkich zaplanowanych punktów. Zbudowano ich tylko 11 lub 12, głównie we wschodniej i południowo-wschodniej części miasta. Północną chroniły rowy, rzędy drutów kolczastych i pola minowe. Dowództwo z centrum łączności ulokowało się w południowo-wschodniej części miasta (na ówczesnej ulicy Subačiaus), na kilku piętrach jednego budynku. Była dobrze wyposażona: do zapewnienia ochrony przeznaczono ciężkie karabiny maszynowe, do innych potrzeb – automatyczny generator elektryczny, pompę wodną i inne urządzenia. Dowództwo znajdowało się tu do 10 lipca, po czym przeniosło się do centrum miasta, do dawnej siedziby gestapo (al. Gedimino 40 – red. nauk.), a w nocy z 11 na 12 lipca – na teren dawnego obserwatorium przy ul. Čiurlionio [fn: Liepsnojantis Vilnius, s. 56–57.].
Garnizon niemiecki w Wilnie rano 8 lipca 1944 r. liczył około 7 tys. żołnierzy. Składał się z 399 Pułku 170 Dywizji Piechoty, części 761 Brygady Grenadierów, części 1067 Pułku Grenadierów, 1 batalionu 16 Pułku Policyjnego SS, 2 kompanii łotewskiej policji, części 16 Pułku Spadochroniarzy, Wileńskiego Batalionu Bojowego, Batalionu Schmidta [fn: Oevermann, J. Vilnius Wilno Vilne Вильнюс Wilna, 1944, s. 179. W innym źródle podano, że w tym czasie garnizon niemiecki w Wilnie liczył 7,7 tys. żołnierzy. Verkelis, A. Kas sugriovė Vilnių, s. 31.]. 10 lipca siły niemieckie zostały wzmocnione o około 600 spadochroniarzy z 2 Dywizji Lotniczej [fn: Lietuva 1940–1990. Okupuotos Lietuvos istorija, s. 266.]. W radzieckim komunikacie wojskowym podano, że garnizon niemiecki w mieście liczył 15–17 tys. żołnierzy, posiadał 270 dział artyleryjskich, 110 czołgów i pojazdów opancerzonych oraz 46 dział [fn: Slapta trumpa 5-osios armijos karinių veiksmų 1944 m. liepos mėn. suvestinė Nr. 7. Dostęp przez internet: https://pamyat-naroda.ru/documents/view/?id=136681188 [dostęp: 2023-04-26]; Stankeras, P. Mūšiai dėl Vilniaus 1944 metų vasarą. Vilniaus miesto istorijos skaitiniai, s. 733; Sutkus, D. 1944-ųjų liepa: „Vilniaus katilas“. Karys, 2013, nr 7, s. 5; Lietuvos liaudis, s. 409.]. Zatem w tym zestawieniu znacznie zawyżono zarówno liczbę żołnierzy niemieckich, jak i posiadanej przez nich broni.
Do dowodzenia obroną przed Armią Czerwoną wyznaczono doświadczonego generała lotnictwa Rainera Stahela. Przybył on do Wilna 7 lipca 1944 r. [fn: Das Deutsche Reich und der Zweite Weltkrieg, T. 8: Die Ostfront 1943/44. Der Krieg im Osten an den Nebenfronten, s. 563.]. Od tego czasu odpowiedzialność za obronę miasta spoczywała na jego barkach.
Radziecka operacja „Bagration”
Wiosną 1944 r. dowództwo Armii Czerwonej opracowało dużą operację wojskową „Bagration”. Jej celem było rozbicie sił niemieckich na terytorium Białorusi i przełamanie frontu. Operacja rozpoczęła się nieprzypadkowo 22 czerwca tego roku. Dokładnie tego dnia, trzy lata wcześniej, rozpoczęła się wojna między ZSRR a Niemcami. Atakujące siły Armii Czerwonej składały się ze 124 dywizji – ponad 1,2 mln żołnierzy, 24 tys. dział, ponad 4 tys. czołgów, 5 tys. samolotów [fn: Petronis, P. Kova už Lietuvos TSR išvadavimą Didžiajame Tėvynės kare, s. 5.]. Ta potężna siła została skierowana przeciwko broniącej się niemieckiej Grupie Armii „Środek”. Chociaż Niemcy zaciekle się bronili, ich obrona została przełamana, a duże związki wojskowe okrążone i zniszczone. Armia Czerwona bardzo szybko posuwała się naprzód i na początku lipca dotarła do Mińska. Kolejnym punktem ataku było Wilno. Jego zajęcie miało otworzyć drogę do Prus Wschodnich. W celu osiągnięcia tego celu dowództwo 3 Frontu Białoruskiego Armii Czerwonej otrzymało rozkaz zajęcia miasta w dniach 10–12 lipca [fn: Русский архив: Великая Отечественная. Ставка ВКГ: Документы и материалы 1944–1945, t. 16 (5-4), c. 101.]. Do osiągnięcia tego celu skierowano siły 3 Frontu Białoruskiego: 5 Gwardyjską Armię Pancerną (dowódca marszałek Paweł Rotmistrow), 5 Armię (dowódca gen. Nikołaj Kryłow) i 3 Gwardyjski Korpus Zmechanizowany (dowódca gen. Wiktor Obuchow). W powietrzu wspierała je 1 Armia Lotnicza. Ofensywę Armii Czerwonej wspierali również radzieccy partyzanci. Przypomnijmy, że przed operacją „Bagration” w 3 Froncie Białoruskim służyło prawie 254 tys. żołnierzy [fn: Tarybų Lietuva Didžiajame Tėvynės kare, s. 189.]. Rozkaz zajęcia Wilna był wykonywany precyzyjnie, ponieważ już 4 lipca Armia Czerwona dotarła do Mołodeczna, czyli znalazła się na granicy z Litwą. Po trzech dniach, pokonawszy około 130 km, pojawiła się na przedmieściach Wilna. Do operacji zajęcia Wilna na froncie od Lidy do Niemenczyna skierowano liczne siły Armii Czerwonej – około 210 tys. żołnierzy [fn: Lietuva 1940–1990. Okupuotos Lietuvos istorija, s. 263.]. Wspierało ich około 1 tys. partyzantów radzieckich.
Bitwa o Wilno: etapy i dynamika
Bitwę o Wilno można podzielić na kilka etapów:
1.	7 lipca 1944 r. – szturm Armii Krajowej, mający na celu zajęcie miasta jeszcze przed pojawieniem się Armii Czerwonej.
2.	8–9 lipca – szturm Armii Czerwonej i okrążenie miasta.
3.	10–13 lipca – decydujące walki, podczas których okrążony garnizon niemiecki odmówił kapitulacji, przez co został praktycznie zniszczony. Jego resztki zdołały przebić się z okrążenia i wydostać z miasta w jego północno-zachodniej części. Żołnierze Armii Krajowej i partyzanci radzieccy brali udział w walkach razem z Armią Czerwoną.
W nocy z 6 na 7 lipca 1944 r. około 4,5 tys. żołnierzy Armii Krajowej rozpoczęło szturm na pozycje niemieckie. Szturm rozpoczął się w południowo-wschodniej części miasta, która była najlepiej przygotowana przez Niemców do obrony. Zgodnie z planem, 3 Brygada Armii Krajowej miała przebić się od Belmontu do Zarzecza, a stamtąd na Górę Giedymina. Zadanie rozpoczęto o godzinie 2.00 w nocy. Jednak zbliżywszy się do torów kolejowych Wilno–Nowa Wilejka, Polacy zostali ostrzelani przez Niemców z karabinów maszynowych na pociągu pancernym [fn: Wołkonowski, J. Okręg Wileński Związku, s. 267.].
Należy tutaj zaznaczyć, że Polaków ostrzelał w rzeczywistości „zaporowy” pociąg 391 Dywizji Ochronnej Wehrmachtu. Jego zadaniem było niszczenie torów i urządzeń stacyjnych podczas odwrotu wojsk niemieckich.
Wkrótce Niemcy ponownie silnie ostrzelali polskich bojowników z punktów obronnych, a polskie natarcie zostało zatrzymane. Należy zauważyć, że Niemcy, oczekując natarcia Armii Czerwonej od strony południowo-wschodniej, w tej części miasta zbudowali bardzo dobre umocnienia. Lekkie uzbrojenie żołnierzy Armii Krajowej nie dorównywało niemieckim karabinom maszynowym. Ponadto, o świcie Niemcy użyli lotnictwa i artylerii, co spowodowało jeszcze większe straty wśród żołnierzy polskich i zmusiło ich do odwrotu. Ustalono, że podczas szturmu na pozycje niemieckie zginęło około 60 i zostało rannych około 100 żołnierzy polskiej 3 Brygady [fn: Tamże, s. 268.]. Inne polskie brygady, atakujące w kierunku południowo-wschodnim, również zostały silnie ostrzelane przez Niemców, poniosły duże straty i zostały zmuszone do odwrotu.
W Wilnie walki z Niemcami 7 lipca rozpoczął garnizon miejski Armii Krajowej, ponieważ rozkaz o przyspieszeniu operacji „Ostra Brama” dotarł do dowództwa garnizonu zbyt późno. Jednostki Armii Krajowej znajdujące się w Wilnie zostały podzielone na określone sektory. Nieliczne siły polskie w mieście (około 1 tys. ludzi) były zaciekle atakowane przez Niemców, dlatego ich bojownicy aktywniej uczestniczyli jedynie w końcowej fazie walk [fn: Krajewski, K. Na straconych posterunkach, s. 609.].
7 lipca 1944 r. około godz. 16.00 na przedmieścia Wilna dotarł 3 Gwardyjski Pułk Zmechanizowany 3 Frontu Białoruskiego, a także 5 Gwardyjska Armia Pancerna. Ich natarcie było skierowane na południowy wschód miasta – celem było zajęcie dworca kolejowego. 3 Gwardyjski Pułk Zmechanizowany w północno-wschodniej części miasta sforsował Wilię pod Valakampiai i atakował część Wilna położoną na prawym brzegu rzeki (obecnie Żyrmuny). W związku z tym dowódca Okręgu Wileńskiego Armii Krajowej płk Aleksander Krzyżanowski, dowodzący operacją „Ostra Brama”, zmienił strategię dalszych działań wojennych. Skontaktował się z dowództwem Armii Czerwonej, która dotarła do Wilna, i uzgodnił wspólne działania bojowe – polscy partyzanci wraz z żołnierzami radzieckimi kontynuowali szturm na Wilno [fn: Lietuvos sovietizavimas 1944–1947 m., s. 104; СССР и Литва в годы Второй мировой войны, t. 2, c. 772.]. Żołnierze Armii Krajowej, wspierani ogniem artyleryjskim Sowietów, aktywnie walczyli na prawym brzegu Wilii. Z tej części miasta Niemcy zostali wyparci w pierwszej kolejności. Później, gdy polscy bojownicy przenieśli się na lewy brzeg rzeki, zacięte walki rozgorzały w centrum Wilna [fn: Bubnys, A. Pasipriešinimo judėjimai Lietuvoje, s. 280; Liepsnojantis Vilnius: liudininkų prisiminimai. Vilnius, 2014, s. 50.]. Tutaj bronili się żołnierze batalionu SS dowodzonego przez ppłk. Waltera Tittela. Z powodu walk ta część miasta ucierpiała najbardziej: całe kwartały zostały zbombardowane i spłonęły [fn: V. D. Vokiečiai sudegino Vilniaus evangelikų-reformatų sinodinę biblioteką. Tiesa, 1944 rugsėjo 16, s. 4; Wilno ocalone mimo zapędów niemieckich. Prawda Wileńska, 22 lipca 1944, s. 2.].
8 lipca rano we wschodniej części miasta skoncentrowane były główne siły Armii Czerwonej. Dowództwo 3 Frontu Białoruskiego, podobnie jak Armii Krajowej, sądziło, że Niemcy unikną walk i, bojąc się okrążenia, wycofają się z miasta. To przypuszczenie okazało się jednak błędne.
Zgodnie z radzieckim planem wojskowym Wilno miało zostać zdobyte szturmem. Początkowo wydawało się, że cel ten będzie łatwy do osiągnięcia. Ówczesny mieszkaniec wschodniej części miasta zauważył: „Walki na Antokolu rozpoczęły się i zakończyły niezwykle szybko. W osadzie rozlokowały się radzieckie jednostki techniczne („białe naramienniki”). Wyżej, na leśnej polanie rozmieszczono „katiusze” [fn: To systemy salwowych wyrzutni rakietowych BM-13 „Katiusza”.]. Blisko dzielnicy, w budynku dawnego przytułku im. J. Piłsudskiego, urządzono szpital wojskowy, którego personel zakwaterował się w osadzie. Po Niemcach pozostało tylko wiele rozkładających się ciał wzdłuż linii obrony.” [fn: Czyrkowski, K. Ostatnia Gwiazdka Wigilijna – Antokol 1944 r. Magazyn Wileński, 2001, nr 5, s. 33.]
Rzeczywistość okazała się znacznie bardziej ponura, niż wyobrażali sobie żołnierze radzieccy. Niemcy bronili się zaciekle. Dlatego dowództwo wojskowe Armii Czerwonej zmieniło taktykę i postanowiło okrążyć miasto od strony północnej i południowo-zachodniej. Północną część Wilna okrążył 72 Korpus Strzelców, południową – 65 Korpus Strzelców [fn: Lietuva 1940–1990. Okupuotos Lietuvos istorija, s. 265.]. Miano w ten sposób odciąć Niemców od posiłków i uniemożliwić im odwrót. Następnego dnia miasto było całkowicie okrążone.
10 lipca Sowieci wystosowali ultimatum do garnizonu niemieckiego, żądając kapitulacji. Głosiło ono: „Jesteście otoczeni przez potężne siły Armii Czerwonej. Wasze rozbite i rozproszone jednostki wycofują się w nieładzie. Znajdujecie się głęboko na naszych tyłach i nie warto nawet myśleć o przebiciu się. Wszystkie drogi odwrotu są odcięte…” [fn: Verkelis, A. Kas sugriovė Vilnių. Vilnius, 2015, s. 37.] Jednak ani na to, ani na późniejsze ultimatum nie udzielono odpowiedzi. Przez kilka dni (10–13 lipca) w mieście toczyły się zacięte walki: okrążony, ale odmawiający kapitulacji garnizon niemiecki był intensywnie bombardowany i ostrzeliwany z dział. Należy zaznaczyć, że Wilno zostało silnie zbombardowane jeszcze przed pojawieniem się Armii Czerwonej [fn: Według świadka, dowódca 3 Frontu Białoruskiego gen. Iwan Czerniachowski jeszcze przed okrążeniem Wilna powiedział, że miasto ucierpi, „trzeba będzie je trochę ostrzelać, bo tam umocniły się silne siły wroga”. Gedvilas, M. Lemiamas posūkis. Vilnius, 1975, s. 240.]. Silne bombardowania odnotowano 29 czerwca, 3, 4 i 7 lipca. Bomby spadały w rejonie dworca kolejowego, w centralnej części miasta, w Nowym Mieście i in. [fn: Lietuva 1940–1990 metai, s. 263; Verkelis, A. Kas sugriovė Vilnių, s. 57.] Sytuację rodziny mieszkającej w piwnicy podczas walk nastoletnia córka opisała tak: „Na Zwierzyńcu, wystarczająco daleko od centrum i dzielnicy najbardziej zagrożonej bombardowaniami – rejonu lotniska i dworca kolejowego – było względnie spokojnie. Pod kuchnią znajdowała się duża piwnica, do której wchodziło się przez małą szczelinę. Po powrocie do domu wygodnie ulokowaliśmy się w piwnicy, wychodząc z niej tylko na krótkie przerwy między bombardowaniami <…>” [fn: Los wilnianina w XX wieku. Wilno, 2002, s. 304.]. Miasto poniosło poważne straty, gdy linia walk przecięła je na pół: we wschodniej części umocniła się Armia Czerwona, a w zachodniej części skoncentrowały się wojska niemieckie. Niemcy zaciekle się bronili, ale mimo to byli wypierani kwartał po kwartale z jednej dzielnicy do drugiej. Zostali zepchnięci nad Wilię w rejonach Łukiszek i Vingis. Były to ostatnie niemieckie punkty obrony w mieście [fn: Tomaszewski, L. Wileńszczyzna lat wojny, s. 492; Rūtėnas, L. Mūšis dėl Vilniaus. Tiesa, 1944 liepa, nr 26–27, s. 4.].
Prośby dowódcy garnizonu niemieckiego w Wilnie, gen. R. Stahela, o zezwolenie na przebicie się z okrążenia, zostały wysłuchane przez niemieckie dowództwo wojskowe dopiero 12 lipca (pierwsze prośby o zezwolenie na przebicie się z okrążenia i odwrót datowane są na 9 lipca). Jednak pierwsze próby nie powiodły się. W celu odblokowania drogi dla garnizonu wileńskiego, w kierunku Wilna skierowano dodatkowe siły niemieckie – jedna grupa przemieszczała się z północy, a płk Theodor Tolsdorff – z zachodu. Ale pierwszą grupę zatrzymały wojska 277 Dywizji Armii Czerwonej, a siły niemieckie posuwające się od Landwarowa – 97 Dywizja.
Druga próba wydostania się z okrążenia powiodła się. W tym czasie dowódca garnizonu R. Stahel z około 3 tys. żołnierzy próbował wydostać się z Wilna. Operacja ta pochłonęła wiele niemieckich żołnierzy: próbujący się przebić z okrążenia musieli forsować Wilię na terenie obecnych Leszczyniak (w okolicach wsi Leśnik i Šaltūnai), ale niektórzy żołnierze nie dali rady i utonęli. Ówczesny mieszkaniec Wilna, nastolatek, opowiedział, jak musiał zrzucać ciała poległych żołnierzy niemieckich z mostu pontonowego: „Czułem, że zaraz zemdleję, że nie zniosę widoku spuchniętych jak czarne gumowe lalki ciał ubranych w niemieckie mundury. Niektórzy „sczerniali” zaczepili się o wystające z dna belki wysadzonego mostu i obracali się w silnych, spienionych wirach wokół nich. Mnóstwo ciał naciskało na most pontonowy, który wydawał się trzeszczeć. Przepychaliśmy je pod mostem.” [fn: Ikonowicz, M. Pohulanka, s. 220–221.]
Część wycofujących się żołnierzy niemieckich zginęła w walce pod wsią Kriaučiūnai, kiedy starli się z partyzantami Armii Krajowej. W tym czasie żołnierze inspektoratu dowodzonego przez mjr. M. Potockiego zmierzali na miejsce koncentracji sił Armii Krajowej w pobliżu Turgieli i niespodziewanie natknęli się na Niemców. Bitwa, która miała miejsce 13 lipca, pochłonęła ofiary po obu stronach. Według zeznań M. Potockiego, dowódcy polskich partyzantów, w bitwie zginęło około 200 żołnierzy niemieckich, a około 500 dostało się do niewoli [fn: Tomaszewski, L. Wileńszczyzna lat wojny, s. 495.]. Straty polskie były mniejsze: 79 poległych, 10 zaginionych bez wieści i około 50 rannych [fn: Inne dane podają, że w walce zginęło około 100 bojowników Armii Krajowej, a kilkadziesiąt zostało rannych. Bubnys, A. Pasipriešinimo judėjimai Lietuvoje, s. 281.].
Nie udało się jednak znaleźć wiarygodnych danych statystycznych dotyczących liczby Niemców i Polaków uczestniczących w bitwie pod Kriaučiūnai. Można jedynie przypuszczać, że Niemców było prawie 3 tys. (ponieważ nie wiadomo, ilu utonęło), a Polaków – może nieco więcej niż Niemców. Niemniej głównym celem Niemców było jak najszybsze i najbezpieczniejsze dotarcie do innych sił niemieckich w okolicach Rykont.
W historiografii niemieckiej wspomina się, że z Wilna wycofało się około 3 tys. żołnierzy, choć nie wspomina się o bitwie pod Kriaučiūnai. Dlatego możliwe jest, że podano jedynie bardzo przybliżoną liczbę żołnierzy, którzy wydostali się z „kotła”.
Nawet po tak ciężkiej walce części żołnierzy niemieckiego wileńskiego garnizonu z gen. Rainerem Stahelem udało się połączyć z siłami gen. T. Tolsdorffa i wycofać w kierunku Kowna [fn: Das Deutsche Reich und der Zweite Weltkrieg, T. 8: Die Ostfront 1943/44. Der Krieg im Osten an den Nebenfronten, s. 563–564.].
Ustalenie liczby poległych w bitwach żołnierzy Armii Czerwonej i Niemców jest dość trudne. Strona radziecka zawyżała liczbę ofiar wroga, a zaniżała liczbę własnych poległych żołnierzy. Z dokumentów radzieckich wynika, jak liczba poległych żołnierzy niemieckich wzrosła z 3 tys. (11 lipca 1944 r.) do 8 tys. (13 lipca 1944 r.) [fn: Verkelis, A. Kas sugriovė Vilnių, s. 42; Жуков, Н. Вильнюс освободили 13 июля, а расминировали 2 августа. Обзор, 16–22 07 2020, nr 1227. Dostęp przez internet: https://obzor.lt/news/n61922.html [dostęp: 2023-04-12].]. Niemniej przybliżoną liczbę poległych można ustalić porównując dane z różnych opracowań historiograficznych. Według Josefa Oevermanna, w garnizonie niemieckim w Wilnie 8 lipca 1944 r. było około 7 tys. żołnierzy i oficerów [fn: Oevermann, J. Vilnius Wilno Vilne Вильнюс Wilna, 1944, s. 179.]. 10 lipca siły garnizonu zostały uzupełnione o około 600 żołnierzy [fn: Lietuva 1940–1990. Okupuotos Lietuvos istorija, s. 266.]. Z nich około 3 tys. próbowało się przebić z dowódcą generałem R. Stahelem, jednak podczas forsowania Wilii i walki z bojownikami Armii Krajowej kilkuset z nich zginęło, dostało się do niewoli, a reszta (2–2,2 tys.) połączyła się z siłami płk. T. Tolsdorffa. Zatem łącznie około 3 tys. żołnierzy niemieckich dostało się do niewoli. Wkrótce trafili oni do obozu nr 195 [fn: Tininis, V. Vokietijos ir jos sąjungininkų karo belaisviai Lietuvoje 1944–1949 m. Vilnius, 2016, s. 240.]. Wynikałoby więc, że w lipcu w bitwach o Wilno zginęło około 2,5 tys. żołnierzy niemieckich. Nieco mniejszą liczbę poległych żołnierzy niemieckich podaje J. Oevermann (2337) [fn: Oevermann, J. Vilnius Wilno Vilne Вильнюс Wilna, 1944, s. 323.]. Więcej niż poległych żołnierzy niemieckich powinno być żołnierzy Armii Czerwonej, ponieważ oni atakowali, a Niemcy się bronili. Na Cmentarzu Wojskowym na Antokolu pochowano ponad 3 tys. żołnierzy [fn: Vilniaus m. karių kapinėse palaidotų karių vardinis sąrašas. LYA, f. V-147, ap. 1, b. 145, l. 2–30 ap.; b. 114, l. 6–50; b. 116, l. 6. Podobną liczbę pochowanych żołnierzy radzieckich podali również inni autorzy. Wołkonowski, J. The Cemeteries of the Soviet Soldiers Killed in the Vilnius Region – Their Transformation after World War II and their Present State. A case Study, Institute of National Remembrance Review, vol 4, 2021–2022, s. 233; Jonaitytė, V. Vilniaus karių kapinės. Vilnius, 1971, s. 12.]. Należy jednak zaznaczyć, że pochowano tu żołnierzy i partyzantów poległych w lipcu 1944 r. nie tylko w Wilnie, ale i w jego okolicach. Dane dotyczące poległych żołnierzy obu walczących stron wymagają doprecyzowania, ponieważ wydaje się, że ich liczba powinna wzrosnąć. Podczas badań archeologicznych w okresie sowieckim i po odzyskaniu niepodległości przez Litwę w różnych miejscach Wilna odnaleziono więcej pochowanych żołnierzy niemieckich i Armii Czerwonej [fn: Katalynas, K., Vitkūnas, M. Karių kapai Vilniuje, rasti archeologinių tyrimų metu. Karo archyvas, t. XXVIII, 2013, s. 363–369, 375, 383–385.].
Pod koniec bitew o Wilno miasto wyglądało następująco: „Na ulicach nadal leżały ciała żołnierzy, padłe konie, rozbite działa i inny sprzęt wojskowy. Całe Stare Miasto i wiele innych dzielnic stanowiło jedno wielkie pogorzelisko. Część domów została zniszczona przez pociski, część spłonęła. Wokół sterczały okopcone kominy.” [fn: Tomaszewski, L. Wileńszczyzna lat wojny, s. 493.] Wrażenia innego wilnianina: „Wilno pozostawia smutne wrażenie. Większość jego to ruiny. Niektóre kwartały lub ulice są całkowicie zniszczone, jak na przykład Vokiečių albo Naujasis Pasaulis [obecnie Naujininkai – V. S.] za dworcem kolejowym. Miejscami to ruiny, gdzie indziej sterczą szkielety spalonych murów. Inne domy są znów podziurawione, uszkodzenia lokalne i częściowe. Całkowicie zdrowych domów jest mało. <…> Obecna wojna, zwłaszcza wydarzenia z lipca tego roku, bardzo boleśnie dotknęły Wilno. Wilno było ostrzeliwane z dział i bombardowane z samolotów zarówno przez Sowietów, jak i Niemców. Najmniej ucierpiały kościoły w Wilnie. Niezniszczony został również Plac Katedralny, Plac Napoleona za [ulicą]  Skapo oraz [kościół] Bonifratów i piękne stare uliczki między [ulicą] Pilies a kościołem św. Michała.” [fn: Romer, M. Dzienniki 1939–1945, s. 579.]. W litewskiej historiografii podaje się, że podczas wojny Wilno straciło ponad 40% swoich przedwojennych budynków mieszkalnych. Skąd taka liczba i czy odpowiadała ona rzeczywistej sytuacji? W celu oceny strat niemieckich 13 sierpnia 1944 r. powołano Nadzwyczajną Komisję Państwową do Ustalania i Badania Zbrodni Niemieckich Okupantów Faszystowskich i Ich Wspólników. Straty poniesione przez miasto Wilno i jego mieszkańców miała ocenić specjalna komisja pod przewodnictwem przewodniczącego miejskiego komitetu partii komunistycznej Piotra Fiedorowicza. Ustaliła ona, że w mieście zniszczono 3355 domów (czyli 25% powierzchni mieszkalnej), a częściowo zniszczono – 2832 (21% powierzchni mieszkalnej) [fn: Šadžius, H. Socialistinio Vilniaus darbininkai. Vilnius 1980, s. 81.]. Prawdopodobnie do tej liczby wliczono również zniszczone 6 hoteli („Jurgio”/„Georg”, „Europos”, „Grand”, „Romos”, „Venecijos”, „Astorijos”) [fn: F. S. Reorganizacja hoteli wileńskich. Prawda Wileńska, 24 sierpnia 1944, s. 2.]. Przypomnijmy, że na początku 1940 r. w mieście było 13 156 domów (3377 murowanych i 9779 drewnianych) [fn: Šadžius, H. Socialistinio Vilniaus darbininkai, s. 80.]. Zatem, sumując liczbę całkowicie i częściowo zniszczonych domów, otrzymamy wspomniane 40%. Musimy jednak pamiętać, w jakim celu działała komisja (o reparacje z Niemiec). Można więc przypuszczać, że straty zostały zawyżone. Według A. Verkelisa, architekt Głównego Zarządu Architekta Miasta Wilna Zygmunt Mieczysław Czaykowski (1887–1950) otrzymał polecenie od miejskiego komitetu wykonawczego ustalenia rozmiarów szkód wyrządzonych przez Niemców. Zadanie to rozpoczął wykonywać 1 sierpnia 1944 r. Z. M. Czaykowski z zespołem specjalistów obliczył, że w mieście bezpowrotnie ucierpiało 1118 domów [fn: Verkelis, A. Kas sugriovė Vilnių, s. 56.]. Wydaje się, że przedstawiciele władz radzieckich do zniszczonych domów zaliczyli bardziej uszkodzone budynki i prawdopodobnie dodali straty z katastrofy na dworcu kolejowym w Wilnie w styczniu 1945 r. Wówczas, po zderzeniu dwóch pociągów (jeden z nich przewoził amunicję wojskową), w wyniku eksplozji zawaliło się lub zostało uszkodzonych od 558 do 664 okolicznych domów i budynków użyteczności publicznej [fn: Pocevičius, D. Istoriniai Vilniaus reliktai 1944–1990, 1 t. Vilnius, 2018, s. 269; Stravinskienė, V. Migracija: Rytų ir Pietryčių Lietuva 1944–1989 metais. Vilnius, 2020, s. 49.].
Jednak miasto poniosło nie tylko straty materialne. Od ostrzałów i bombardowań, pożarów wywołanych przez Niemców ucierpieli również mieszkańcy Wilna. Jak zeznał jeden z nich, Niemcy podpalili wiele domów wieczorem 11 lipca, a ludzi chcących gasić pożary rozstrzeliwali na miejscu [fn: V. D. Vokiečiai sudegino Vilniaus evangelikų reformatų sinodinę biblioteką. Tiesa, 1944 rugsėjo 16, s. 4; Gaisrai Vilniuje galutinai užgesinti tik po keleto dienų (liepos 16 d.). Lietuvos sovietizavimas, s. 102.]. Duże straty miastu i mieszkańcom wyrządzili również żołnierze Armii Czerwonej, zwłaszcza gdy użyli miotaczy ognia i spalili wiele budynków na Starym Mieście. Nie posiadamy dokładnych ani nawet orientacyjnych danych o mieszkańcach Wilna, którzy zginęli w walkach. Problem ten nadal czeka na badania w litewskiej historiografii.
Wnioski
W dniach 6–13 lipca 1944 r. w Wilnie toczyły się zacięte walki między trzema siłami zbrojnymi – Niemcami z jednej strony oraz Armią Krajową i Armią Czerwoną z drugiej. Żadna z nich początkowo nie osiągnęła swoich celów: polskie podziemie Armii Krajowej nie zajęło miasta przed pojawieniem się Armii Czerwonej, ta ostatnia nie zdobyła Wilna szturmem, a żołnierze niemieccy nie zdołali powstrzymać inwazji Armii Czerwonej na Prusy Wschodnie.
W kwietniu 1944 r. Wilno zostało przekształcone w miasto-twierdzę (Festen Platz), dlatego Niemcy z łatwością odparli szturm Armii Krajowej i byli w stanie długo stawiać opór Armii Czerwonej.
Walki o Wilno w dniach 6–13 lipca 1944 r. można podzielić na określone etapy: 1) 7 lipca 1944 r. – szturm Armii Krajowej, mający na celu zajęcie miasta przed pojawieniem się Armii Czerwonej, który zakończył się niepowodzeniem; 2) 8–9 lipca 1944 r. – ofensywa Armii Czerwonej i okrążenie miasta; 3) 10–13 lipca 1944 r. – decydujące walki, podczas których garnizon niemiecki odmówił kapitulacji, a po otrzymaniu pozwolenia na przebicie się z okrążenia, zdołał wydostać się z miasta w kierunku północno-zachodnim.
Straty wszystkich wymienionych sił zbrojnych w walkach o Wilno były znaczne. Garnizon niemiecki stracił około 2,5 tys. żołnierzy, a kolejne około 3 tys. dostało się do niewoli.
Armia Czerwona straciła ponad 3 tys. żołnierzy, Armia Krajowa – 600–700 bojowników.
Długotrwałe walki wyrządziły Wilnu i jego mieszkańcom wiele szkód. Można je opisać słowami ówczesnego wilnianina: „Takiego pogromu Wilno nie doświadczyło nigdy, być może kiedyś, wieki temu, podczas wielkich pożarów. Obecna wojna, zwłaszcza wydarzenia z lipca tego roku, bardzo boleśnie dotknęły Wilno. Wilno było ostrzeliwane z dział i bombardowane z samolotów – zarówno przez Sowietów, jak i Niemców.” [fn: Romer, M. Dzienniki 1939–1945, s. 579.]
W mieście bardzo ucierpiały niektóre strategiczne obiekty (lotnisko w Rubnie, dworzec kolejowy), obiekty inżynieryjne (trzy mosty przez Wilię), przedsiębiorstwa przemysłowe i infrastruktura miejska (gazownia, wodociągi), instytucje kultury i religii (biblioteki, centra naukowe, kościoły i synagogi). W sumie zniszczono ponad 1 tys. budynków. Do zniszczenia miasta przyczyniły się zarówno Armia Czerwona, jak i Wehrmacht.
Podczas walk o Wilno nie uniknięto również strat demograficznych. W wyniku bombardowań i ostrzałów miasta zginęło wielu wilnian, a całe kwartały domów zostały spalone.
ŹRÓDŁA I LITERATURA
Nieopublikowane źródła
Lietuvos ypatingasis archyvas. Lietuvos SSR Vilniaus miesto Lenino rajono karinis komisariatas. F. V-147, ap. 1, b. 114, 115, 116.
Centrinis gynybos ministerijos archyvas (Центральный архив министерства обороны РФ). F. 388, ap. 8712, b. 772. Prieiga per internetą: <https://pamyat-naroda.ru/documents/view/?id=136681188>.
Opublikowane zbiory dokumentów
Armia Krajowa w dokumentach 1939–1945, t. III: kwiecień 1943–lipiec 1944. Londyn, 1976.
Hitlers Weisungen für die Kriegführung 1939–1945. Dokumente des Oberkommandos des Wehrmacht. Frankfurt am Main, 1962.
Lietuvos liaudis Didžiajame Tėvynės kare (1941–1945). Dokumentų ir medžiagos rinkinys. Vilnius, 1982.
Lietuvos sovietizavimas 1944–1947 m.: VKP(b) CK dokumentai. Vilnius, 2015.
Русский архив: Великая Отечественная. Ставка ВКГ: Документы и материалы 1944–1945, т. 16 (5-4). Москва, 1999.
СССР и Литва в годы Второй мировой войны, т. 2. Vilnius, 2012.
Wspomniania
Gedvilas, Mečislovas. Lemiamas posūkis. Vilnius, 1975.
Ikonowicz, Mieczysław. Pohulanka. Warszawa, 2018.
Liepsnojantis Vilnius: liudininkų prisiminimai. Vilnius, 2014.
Los wilnianina w XX wieku. Wilno, 2002.
Rőmer, Michał. Dzienniki 1939–1945, t. 6. Warszawa, 2018.
Czyrkowski, Kazimierz. Ostatnia Gwiazdka Wigilijna – Antokol 1944 r. Magazyn Wileński, 2001, Nr. 5, s. 33–36.
V. D. [Vladas Drėma?] Vokiečiai sudegino Vilniaus evangelikų reformatų sinodinę biblioteką. Tiesa, 1944, rugsėjo 16, p. 4.
Artykuły prasowe
Rūtėnas, L. Mūšis dėl Vilniaus. Tiesa, 1944, liepa, Nr. 26–27, p. 4.
Wilno ocalone mimo zapędów niemieckich. Prawda Wileńska, 1944, liepos 22, p. 2.
F. S. Reorganizacja hoteli wileńskich. Prawda Wileńska, 24 sierpnia 1944, s. 2.
Literatura
Bartsch, Michael, Schebesch, Hans-Fieden, Scheppelmann, Rainer, Der Krieg im Osten 1941–1945. Köln, 1981.
Bubnys, Arūnas. Pasipriešinimo judėjimai Lietuvoje Antrojo pasaulinio karo metais: lenkų pogrindis 1939–1945 m. Vilnius, 2015.
Das Deutsche Reich und der Zweite Weltkrieg. T. 8: Die Ostfront 1943/44. Der Krieg im Osten an den Nebenfronten. München, 2007.
Drėmaitė, Marija. Naujas senas Vilnius: Senamiesčio griovimas ir atstatymas 1944–1959. Atrasti Vilnių: skiriama Vladui Drėmai, red. G. Jankevičiūtė. Vilnius, 2010, p. 183–200. Drėmaitė, Marija. Dingęs 1944-aisiais? Vilniaus miesto sugriovimas ir atstatymas. Vilnius. 1944 Jano ir Janušo Bulhakų fotografijų archyvas, red. M. Matulytė. Vilnius, 2009, p. 27–33.
Dąbrowska, Anna. Armija Krajowa walczyła o Wilno. Prieiga per internetą: <http://polska-zbrojna.pl/home/articleshow/13090?t=Armia-Krajowa-walczyla-o-Wilno> [žiūrėta 2023-03-12].
Jonaitytė, Vitalija. Vilniaus karių kapinės. Vilnius, 1971.
Katalynas, Kęstutis, Vitkūnas, Manvydas. Karių kapai Vilniuje, rasti archeologinių tyrimų metu. Karo archyvas, t. XXVIII, 2013, p. 345–388.
Korab-Żebryk, Roman. Operacja Wileńska AK. Warszawa, 1988.
Krajewski, Kazimierz. Na straconych posterunkach. Armia Krajowa na Kresach Wschodnich II Rzeczypospolitej. Kraków, 2015.
Kučiauskas, Karolis. Karo padarinių vertinimas Vilniaus senamiestyje 1944 m. Prieiga per internetą: https://leidiniu.archfondas.lt/alf-05/karolis-kuciauskas-karo-padariniu-vertinimas-vilniaus-senamiestyje-1944-m. [žiūrėta 2023-03-05].
Kučiauskas, Karolis. Profesoriaus Mariano Morelowskio kelias į 1944-uosius: valdžios, kolegos, vertinimai. Acta Academiae Artium Vilnensis, 2015, Nr. 77–78, p. 219–240.
Lietuva 1940–1990 metais: okupuotos Lietuvos istorija. Vilnius, 2005.
Markevičienė, Jūratė. Vilniaus kultūros paveldo apsauga Lietuvos Respublikos (1939–1940), Sovietų Sąjungos okupacijos bei aneksijos pradžios (1940–1941 ir 1944–1945) ir nacistinės Vokietijos okupacijos (1941–1944) laikotarpiu. Vilniaus kultūrinis gyvenimas 1939–1946, red. A. Lapinskienė. Vilnius, 1999, p. 142–175.
Niwiński, Piotr. Okręg Wileński AK w latach 1944–1948. Warszawa-Kraków, 2014.
Oevermann, Joseph. Vilnius Wilno Vilne Вильнюс Wilna, 1944: Spurensuche. [North Charleston] 2015.
Petronis, Pranas. Kova už Lietuvos TSR išvadavimą Didžiajame Tėvynės kare. Vilnius, 1984.
Petronis, Pranas. Vilniaus išvadavimas. Mokslas ir gyvenimas, 1974, Nr. 7, p. 1–5.
Pocevičius, Darius. Istoriniai Vilniaus reliktai 1944–1990, 1 d. Vilnius, 2018.
Stankeras, Petras. Mūšiai dėl Vilniaus 1944 metų vasarą. Vilniaus miesto istorijos skaitiniai, red. E. Manelis, R. Samavičius. Vilnius, 2001, p. 732–735.
Stravinskienė, Vitalija. Migracija: Rytų ir Pietryčių Lietuva 1944–1989 metais. Vilnius, 2020.
Sutkus, Darius. 1944-ųjų liepa: „Vilniaus katilas“. Karys, 2013, Nr. 7, p. 3–8.
Šadžius, Henrikas. Socialistinio Vilniaus darbininkai. Vilnius, 1980. Tarybų Lietuva Didžiajame Tėvynės kare. Vilnius, 1975. Tininis, Vytautas. Vokietijos ir jos sąjungininkų karo belaisviai Lietuvoje 1944–1949 m. Vilnius, 2016.
Tomaszewski, Longin. Wileńszczyzna lat wojny i okupacji 1939–1945. Warszawa, 2001.
Truska, Liudas. Tautinis atgimimas ir istorija. Vilnius, 2012.
Verkelis, Antanas. Kas sugriovė Vilnių. Vilnius, 2015.
Wołkonowski, Jarosław. Okręg Wileński Związku Walki Zbrojnej Armii Krajowej w latach 1939–1945. Warszawa, 1996.
Wołkonowski, Jarosław. The Cemeteries of the Soviet Soldiers Killed in the Vilnius Region – Their Transformation after World War II and their Present State. A case Study, Institute of National Remembrance Review, vol 4, 2021–2022, p. 205–241.
Борьба за советскую Прибалтику в Великой Отечественной войне 1941–1945. Книга вторая. Рига, 1967.
Гланц, Дэвид, Хаус, Джонатан. Битва титанов. Как Kраская армия остановила Гитлера. Москва, 2007.
Жуков, Николай, Вильнюс освободили 13 июля, а расминировали 2 августа. Обзор, 16–22 07 2020, Nr. 122. Prieiga per internetą: https://obzor.lt/news/n61922.html”.