Vitalija Stravinskienė
Vilne–Wilno–Vilnius: transformacje demograficzne w drugiej połowie XIX w.–XX w.
Słowa kluczowe: Vilne–Wilno–Vilnius, zmiany demograficzne, ludność, Żydzi, Polacy, Litwini.
Wprowadzenie
Radykalne wydarzenia polityczne (rewolucje, wojny itp.) zazwyczaj prowadzą do wielkich zmian w sferze demograficznej. Wiek XX wyróżniał się właśnie takimi wydarzeniami. Mieszkańcy Litwy, zwłaszcza jej wschodniej i południowo-wschodniej części, stali się obserwatorami i uczestnikami tych wydarzeń. Ludność Wilna doświadczyła upadku carskiej Rosji i narodzin państwa bolszewickiego, tworzenia się nowych, nowoczesnych państw – litewskiego i polskiego – oraz ich rywalizacji o przynależność państwową miasta, a następnie okupacji sowieckiej, nazistowskiej i ponownie sowieckiej, by u schyłku XX w. doczekać odrodzenia Republiki Litewskiej. Każdej zmianie ustroju politycznego towarzyszyły głębokie zmiany demograficzne, podczas których dokonywano swoistych demograficznych „korekt”, mających długofalowe i bolesne konsekwencje.
W artykule, na podstawie materiałów archiwalnych i historiograficznych, analizowany jest rozwój demograficzny Wilna na przestrzeni ponad stu lat. Celem jest wyjaśnienie: 1) jak doszło do tego, że żydowskie Vilne (druga połowa XIX w.) stało się polskim Wilnem (w okresie międzywojennym) i litewskim Vilniusem (w 1989 r.); 2) jakie przyczyny w największym stopniu zdeterminowały zmiany demograficzne; 3) jakie były ich rezultaty.
Vilne w drugiej połowie XIX w.: miasto żydowskie
Na przestrzeni całej swojej historii Wilno stopniowo rozszerzało się terytorialnie, a liczba jego mieszkańców rosła. Zmiany te stały się bardziej zauważalne w XIX w., zwłaszcza w jego drugiej połowie. Ówczesne Wilno można opisać następująco: „W drugiej połowie XIX w. Wilno zmieniało się znacznie szybciej niż w poprzednich okresach. Miasto rosło, intensyfikował się rozwój techniczny, w prasie coraz częściej pojawiały się słowa „konkurencja”, „modernizacja” i „postęp”. Zaczęto szerzej wykorzystywać energię parową, a miejscami także elektryczną, a wraz z budową nowych linii kolejowych przybywało „mobilnych” mieszkańców” (Petronis 2016, s. 22). Mimo to pod koniec lat 60. XIX w. Wilno wciąż było miastem niewielkim pod względem demograficznym. Mieszkało w nim wówczas około 65 tys. osób, z czego około 50 proc. stanowili wyznawcy judaizmu (Памятная 1900, s. 64–69). Po nich najliczniejsi byli katolicy i prawosławni. W ciągu kilku następnych dziesięcioleci miasto przeżyło skok demograficzny. Pod koniec XIX w. liczba ludności wzrosła ponad dwukrotnie, osiągając około 150 tys. mieszkańców. Miasto zachowało jednak swój żydowski charakter. W 1896 r., przed carskim spisem powszechnym, odnotowano, że 51 proc. wszystkich mieszkańców (około 77 tys.) stanowili Żydzi. Za nimi plasowali się katolicy, czyli Polacy (30 proc., czyli około 46 tys.), i prawosławni (17 proc., czyli około 25 tys.) (Petronis 2016, s. 31). Przeprowadzony rok później spis ludności Imperium Rosyjskiego ponownie potwierdził, że w ówczesnym Wilnie dominowali Żydzi (Первая… 1903, IV, s. 54–59). Nie licząc przysyłanych do Wilna prawosławnych (rosyjskich) urzędników, napływ przedstawicieli innych grup wyznaniowych nie był przypadkowy. Wilno znajdowało się w „strefie osiedlenia”, gdzie Żydom wolno było się osiedlać. Przedstawiciele innych grup etnicznych również mieli nadzieję, że w mieście uda im się stworzyć lepsze i wygodniejsze życie. Podobne tendencje utrzymywały się przez dłuższy czas. W kolejnych dekadach najbardziej wzrosła w mieście liczba katolików (Polaków) – o ponad 30 tys. (Petronis 2016, s. 31). Według litewskich badaczy do miasta przeprowadzali się rzemieślnicy z miasteczek wschodniej Litwy i zachodniej Białorusi oraz chłopi z tego regionu (Truska 2010; Stankūnienė 2005, s. 115). Zachowane księgi meldunkowe domów miasta Wilna potwierdziły słowa Truski; materiały rejestracyjne wskazują, że wielu mieszkańców miejscowości z Litwy i Białorusi, graniczących z Wilnem, stało się wilnianami (LCVA, 1919–1931, 1942 05). W ten sposób żydowski i słowiański charakter miasta został jeszcze bardziej wzmocniony. Ten rozwój demograficzny Wilna trwał również w późniejszym okresie: od końca XIX w. do przedednia I wojny światowej liczba mieszkańców miasta wzrosła o około 90 tys. (Памятная… 1913, s. 2). Liczbę mieszkańców dodatkowo zwiększyła wojna, która przygnała do miasta uchodźców wojennych z guberni suwalskiej, kowieńskiej i innych (MAVB RS 255-26/1–3). Szacuje się, że przybyło ich około 15–20 tys. (Lietuvos… 2013, s. 26, 64; Merkys 2006, s. 440). Jednak zbliżający się do Wilna front spowodował wycofywanie się ludności w głąb Rosji. Ewakuowali się tam przede wszystkim Rosjanie i Żydzi, a za nimi podążali Polacy, Litwini, Karaimi i inni. W listopadzie 1915 r. obraz Wilna był następujący: „pusto, cicho. Mieszkańców cywilnych coraz mniej, topnieją masy „uchodźców”, nikt nie przyjeżdża” (Jankowski 1923, s. 384). Rezultatem masowej ewakuacji urzędów i ludności było wyludnienie miasta, z którego wyjechało około 100 tys. osób. Istnieją dane, że w obliczu zbliżających się Niemców w pośpiechu na wschód udało się około 70 tys. Żydów (Lietuvos… 2013, s. 35). Wskutek tego zmienił się skład etniczny miasta.
Wilno w pierwszej połowie XX w.: miasto polskie
Podobnie jak inne władze, tak i władze niemieckie wykorzystywały potencjał Wilna do własnych celów. Jak stwierdził historyk Edmundas Gimžauskas, wprowadzono totalną kontrolę miejscowej ludności poprzez wprowadzenie dokumentów tożsamości i ograniczenie wzajemnych kontaktów (Lietuvos… 2013, s. 46). W związku z tym władze lokalne potrzebowały dokładnego obrazu demograficznego miasta. Przeprowadzono kilka spisów ludności (1 listopada 1915 r., 9 marca 1916 r., 14 grudnia 1916 r.) (Brensztejn 1919, s. 5–6, 22). Pierwszy z nich wykazał, że w Wilnie mieszkało 142 tys. osób (Brensztejn 1919, s. 5). Jednak wkrótce wprowadzony system kartek na chleb zarejestrował ponad 170 tys. wnioskodawców. W rzeczywistości w Wilnie nie było tylu mieszkańców, ponieważ niektóre osoby uciekały się do sprytu i zapisywały się na listy odbiorców kartek chlebowych dwa lub więcej razy (listy sporządzano na podstawie etnicznej, dlatego niektórzy zapisywali się i jako Polacy, i jako Litwini, a inni – jeszcze jako Białorusini). Zdecydowano więc o powtórzeniu spisu, rejestrując nie tylko osoby, ale również posiadane przez nie nieruchomości i inwentarz (Brensztejn 1919, s. 6). Spis z marca 1916 r. wykazał, że w Wilnie mieszkało około 140 tys. osób, z czego połowę stanowili Polacy (70,6 tys. osób), 43 proc. Żydzi (61,2 tys.), 3 proc. – Litwini (3,7 tys.), a pozostali (Rosjanie, Białorusini, Niemcy i inni) – około 5,3 tys. (Brensztejn 1919, s. 21; MAVB RS 1916). Zaledwie 26 proc. z nich było zdolnych do pracy. Trzeci spis, przeprowadzony na przełomie tego samego i następnego roku, odnotował około 139 tys. mieszkańców, różnił się jedynie ich rozkład etniczny (wzrosła liczba Polaków, a spadła liczba przedstawicieli innych grup etnicznych). Należy zauważyć, że litewscy mieszkańcy Wilna i inni kwestionowali te dane, twierdząc, że nie były one obiektywne. Oczywiście, istniały pewne niezgodności w strukturze etnicznej, jednak nie zmieniały one sytuacji w sposób zasadniczy. W wyniku zmian demograficznych spowodowanych wojną, ówczesne Wilno było polskim Wilnem.
Po I wojnie światowej, gdy rozpoczęło się tworzenie nowoczesnych państw litewskiego i polskiego oraz ich walka o Wilno, liczba ludności i skład etniczny miasta ponownie zaczęły się zmieniać. Na sytuację demograficzną Wilna w tym czasie duży wpływ miały: 1) repatriacja z Rosji lub Białorusi do Wilna. Kwestię tę zaczęły regulować instytucje Republiki Litewskiej, jednak gdy jesienią 1920 r. Wilno zostało zbrojnie zajęte przez generała Lucjana Żeligowskiego i utworzono administrację cywilną Litwy Środkowej, to ona przejęła regulację kwestii przemieszczania się ludności. W jej kompetencje weszła także sprawa powrotu uchodźców z Rosji. Aby powrócić z Rosji do Wilna, należało uzyskać zgodę ówczesnych władz Litwy Środkowej. Stosowały one jednak politykę selektywną wobec repatriantów z Rosji i innych miejsc, ograniczając powrót osób narodowości niepolskiej. Wykorzystywano do tego argument antypolskości. Zachowane dokumenty świadczą, że sprawdzano nie tylko to, czy dana osoba przed wybuchem I wojny światowej była stałym mieszkańcem miasta, ale także jej sytuację materialną, poglądy polityczne, postawę moralną i stosunek do polskości. Na przykład komisarz miasta Wilna nie widział przeszkód dla przyjazdu H. B. do Wilna, ponieważ „jest polskiego pochodzenia, cieszy się dobrą reputacją”, albo „obywatelstwo polskie niepotwierdzone, ale biorąc pod uwagę polskie pochodzenie, nie stwarzam przeszkód dla ich [dwóch kobiet – V. S.] powrotu” (LCVA 1922 08; 1922 12). Jednocześnie jednak niektórym byłym mieszkańcom miasta – Żydom czy Rosjanom – nie pozwolono na powrót, ponieważ „<…> brakowało dowodów potwierdzających obywatelstwo polskie”, chociaż dokumentami udowodnili, że pochodzą z Wilna, gdzie mieszkali członkowie ich rodzin; albo „jego ojciec był antypolsko nastawiony, z czego wynika, że i syn został wychowany w duchu antypolskim” (LCVA 1922 08 11; 1921). Analogiczne środki stosowano nie tylko wobec mieszkańców Wilna, ale także sąsiednich powiatów. Na przykład „<…> biorąc pod uwagę, że jest on narodowości niepolskiej, pochodzi ze wsi M., która znajdowała się w strefie przygranicznej, gdzie mieszkańcy nie są przychylni państwowości polskiej, uważam za niewłaściwe udzielenie mu pozwolenia na powrót z Rosji do Polski” (LCVA 1924). W ten sposób środki selekcyjne zmniejszyły liczbę osób narodowości niepolskiej w Wilnie i na Wileńszczyźnie; 2) realizacja polskiej polityki etnicznej mającej na celu asymilację i wzmocnienie polskości na terytoriach wschodnich (od ówczesnego Stanisławowa (zachodnia Ukraina) na południu po Brasław (Białoruś) na północy). Jak wiadomo, na tych terenach, do których można zaliczyć Wileńszczyznę, znaczną część ludności stanowiły osoby narodowości niepolskiej, których stosunek do państwa polskiego był wrogi. Dlatego władze polskie poprzez politykę administracyjną (wzmacnianie lokalnych instytucji państwowych), gospodarczą (przydzielanie ziemi Polakom), etniczną (kontrola i ograniczanie życia społecznego ludności niepolskiej), kulturalną i oświatową (propagowanie kultury polskiej, rozwój szkolnictwa państwowego), migracyjną (wysyłanie polskich urzędników na tereny wschodnie, a poborowych stamtąd pochodzących – do centralnych części kraju) prowadziły asymilację kresów wschodnich. W ten sposób w wileńskiej służbie państwowej znaleźli się przybysze z Poznania, Łodzi, Krakowa i in., a nieprzychylni polskości mieszkańcy musieli opuścić miasto (jedni zostali zesłani, inni wyjechali sami) itd. Środki te sprawiły, że w ciągu niemal 20 lat zrealizowały się słowa ministra spraw zagranicznych Polski K. Skirmunta, wypowiedziane z okazji przyłączenia Wilna do Polski: „Dzisiaj chce się, by Wilno nazywało się Vilnius. A więc Wilno Vilniusem nie będzie. Wilno było, jest i będzie miastem polskim” (Karpus 2005, s. 313). W 1939 r. Wilno rzeczywiście było miastem zdominowanym przez Polaków.
Wybuch II wojny światowej nieodwracalnie zmienił dotychczasowe status quo. W wyniku Holokaustu dokonanego przez nazistów z Wilna zniknęła około jedna trzecia mieszkańców – Żydów, a w 1944 r. wraz z ponowną okupacją sowiecką rozpoczęły się nowe, intensywne zmiany demograficzne w mieście. Według litewskiego historyka Arūnasa Bubnysa z około 58 tys. wileńskich Żydów końca wojny doczekało zaledwie kilka tysięcy (Bubnys 2010, s. 229). Zorganizowany przez nazistów w maju 1942 r. spis ludności Generalnego Okręgu Litwa nie obejmował już ludności żydowskiej, chociaż około 15 tys. z nich wciąż mieszkało w wileńskim getcie (LCVA 1942; Bubnys 2010, s. 246; Guzenberg 2008).
W latach okupacji nazistowskiej miasto pod względem etnicznym pozostało tym samym polskim Wilnem. Według oficjalnych danych spisu ludności z 27 maja 1942 r., przeprowadzonego przez władze nazistowskie, Polacy stanowili 72 proc. mieszkańców, a Litwini – 20 proc. (LCVA 1942). Liczba tych ostatnich stopniowo malała na skutek migracji. Długoletni mieszkaniec Wilna i aktywny uczestnik życia litewskiego, Rapolas Mackonis, z gorzką ironią pisał w swoim dzienniku: „Winna tu nasza lekkomyślność w kwestii wileńskiej. Jeśli przez długie lata Litwini śpiewali: «Do Wilna, do Wilna, wszyscy, co tylko możecie / Nie bacząc na liczbę tamtych białych» <…>, to dziś tę popularną pieśń zaczyna się śpiewać tak: «Do Kowna, do Kowna, wszyscy, co tylko możecie / Nie bacząc na liczbę wszelakich przeszkód». I tak właśnie jest. Coraz więcej Litwinów po cichu wycofuje się z Wilna, wciąż szukając lepszych warunków” (LYA 1942). Jednak wraz z pojawieniem się władzy sowieckiej w 1944 r. sytuacja demograficzna miasta doznała prawdziwie radykalnych zmian.
Decyzją władz ZSRR Wilno w bardzo krótkim czasie (1945–1946) stało się miastem zupełnie innym, demograficznie nowym. Wykorzystano do tego migrację. Prowadząc sowietyzację i homogenizację zachodnich terytoriów okupowanych, władze ZSRR realizowały radykalne akcje demograficzne, w których epicentrum znaleźli się mieszkańcy Wilna. Na mocy umowy z 22 września 1944 r. między rządem LSRR a Polskim Komitetem Wyzwolenia Narodowego, polscy i żydowscy mieszkańcy Wilna, którzy przed wybuchem wojny posiadali obywatelstwo polskie, w krótkim czasie (zaledwie 1,5 miesiąca) musieli podjąć decyzję: pozostać w mieście i budować sowieckie Wilno, czy też wyjechać gdzieś do Polski, która znalazła się w nowej przestrzeni geograficznej. Większość z nich została zachęcona do wyboru tej drugiej alternatywy. Ilościowe rezultaty tego procesu były oszałamiające: w latach 1945–1946 z miasta wyjechało około 100 tys. osób, a w tym samym czasie do Wilna przybyła podobna liczba nowych mieszkańców.
Zgodnie z planami partyjno-administracyjnych władz LSRR, wyjeżdżających z Wilna Polaków mieli zastąpić Litwini z innych powiatów Litwy – osoby lojalne i zaufane wobec władzy sowieckiej. Taką decyzję podyktowały obiektywne czynniki: z powodu wojny i polityki represyjnej ZSRR borykał się z ogromnymi stratami demograficznymi, dlatego LSRR musiała polegać na zasobach wewnętrznych. W związku z tym w pierwszej połowie 1945 r. podjęto odpowiednie decyzje, których realizacja miała rozwiązać problemy demograficzne Wilna kosztem innych powiatów Litwy.
Można przypuszczać, że niektórzy przedstawiciele ówczesnych władz LSRR pochodzenia litewskiego mieli nadzieję, że uda się jednocześnie zrealizować dwa cele: poprzez mobilizację zaopatrzyć Wilno w łatwo dostępną siłę roboczą z litewskiej wsi i nadać stolicy LSRR bardziej litewski charakter. Jednak powojenna rzeczywistość zniweczyła plany przedstawicieli partyjno-administracyjnych władz LSRR. Masowy napływ Litwinów do Wilna hamowały przede wszystkim czynniki ekonomiczne i społeczne (złe warunki życia w Wilnie (niektórym przyszło mieszkać w dziurawych, nieogrzewanych pomieszczeniach w warunkach antysanitarnych), opóźnienia w wypłatach pensji, niedobór żywności i artykułów przemysłowych, ich wysokie ceny itp.) oraz bariery psychologiczne (silne przywiązanie do ziemi, niechęć do porzucenia stabilniejszego, dostatniejszego życia w rodzinnych stronach i przenosin do miasta pełnego obcokrajowców). Nic więc dziwnego, że plan mobilizacyjny, nawet zredukowany o prawie połowę, został zrealizowany zaledwie w około 20 proc. Jednakże z tych samych powodów ekonomicznych (cięższe skutki wojny, głód itp.) oraz ze względu na strukturę etniczną kierownictwa organizacji miejskich w Wilnie (wśród kadry kierowniczej było niemało osób pochodzących z różnych części ZSRR), mieszkańcy innych republik sowieckich, przede wszystkim Rosji, Białorusi i Ukrainy, napływali do Wilna i chętnie się tu osiedlali. W ich oczach stolica LSRR oferowała wiele perspektyw. Jeden z Ukraińców tak opisał motywy przyjazdu do Wilna: „W obwodzie dniepropietrowskim była wielka susza, nie mieliśmy gospodarstwa pomocniczego ani żadnych środków do życia. Ja, jak wielu w tamtym okresie, wyjechałem do Republiki Litewskiej” (LYA 1950, s. 18).
O szybkim zapełnianiu się miasta przez Rosjan, Białorusinów czy Ukraińców świadczył gwałtowny wzrost liczby uczniów w szkołach z rosyjskim językiem wykładowym. Jesienią 1944 r. do takich szkół uczęszczało 1077 dzieci narodowości rosyjskiej, pod koniec 1946 r. było ich już około 6700, a pod koniec 1947 r. – ponad 8400 (Stravinskienė 2011, s. 20). Dopiero gdy rozpoczęły się radykalne zmiany w litewskim rolnictwie, tj. masowa kolektywizacja, Litwini zaczęli szukać ratunku przed kołchozami w wileńskim przemyśle. W latach 1949–1951 liczba wilnian znacznie wzrosła (o 30 tys.) (LCVA 1949, s. 51; LYA 1951, s. 123). Jednak ta ucieczka Litwinów do miast nie zmieniła demograficznego oblicza Wilna. Wilno z początku lat 50. XX w. to miasto zdominowane przez ludność pochodzenia słowiańskiego. 75 proc. ówczesnych mieszkańców stanowili mieszkańcy narodowości nietytularnej (Litwini).
Nawiasem mówiąc, jeśli porównamy podobne, jednoczesne procesy w sąsiednich republikach, na przykład na Białorusi czy Łotwie, zobaczymy odmienne sposoby uzupełniania ludności miejskiej. Droga rozwiązań demograficznych Mińska była podobna do przypadku Wilna – próżnię demograficzną w stolicy mieli wypełnić mieszkańcy wsi republiki. Jak stwierdził badacz Thomas Bohn, w wyniku „ucieczki ze wsi” Mińsk stawał się coraz bardziej białoruski; tuż po wojnie około 62 proc. mińszczan stanowili byli mieszkańcy wsi (Bon 2016, s. 167, 172). W przypadku Rygi Łotysze zostali wyparci przez mieszkańców innych republik sowieckich, przede wszystkim Rosji. W latach 1945–1955 na Łotwę przybyło 535 tys. Rosjan i osób innych narodowości, a do 1960 r. było ich już 640 tys. (Leimane 2013, s. 52).
Litewski Vilnius: lata 50. – 80. XX w.
Z danych w tabeli 4 wynika, że przewagę liczebną w Wilnie Litwini zdobyli pod koniec lat 50. XX w. Na taką zmianę wpłynęło najprawdopodobniej kilka czynników: 1) zainicjowane przez ministra spraw wewnętrznych ZSRR Ławrientija Berię i kontynuowane przez Nikitę Chruszczowa zmiany w sowieckiej polityce narodowościowej, które przejawiały się w przyznaniu republikom większej samodzielności (gospodarczej, kadrowej, kulturalnej). Rozpoczęto wymianę kadr kierowniczych na mieszkańców republiki, tj. prowadzono tak zwaną politykę korienizacji (przesłani Rosjanie byli odsyłani z powrotem, a ich miejsca zajmowali wykształceni na Litwie Litwini, a w przypadku wschodniej i południowo-wschodniej Litwy – Polacy). Procesy te sprzyjały wzmacnianiu litewskości Wilna; 2) inne zmiany w polityce narodowościowej prowadzone przez KPZR, które obejmowały politykę międzynarodową. Zliberalizowano stosunki między ZSRR a PRL, czego skutkiem była umowa repatriacyjna z 25 marca 1957 r. Przewidywała ona, że z ZSRR do PRL mogą wyjechać Polacy i Żydzi, którzy do 1939 r. byli obywatelami polskimi, wraz z rodzinami, a także dzieci takich osób urodzone po wybuchu II wojny światowej, których bliscy krewni mieszkali w Polsce lub o których przyjazd zabiegały władze (Stravinskienė 2011, s. 437–438). Z umowy skorzystało około 50 tys. mieszkańców Litwy (w absolutnej większości Polacy), wśród których około 10 tys. stanowili wilnianie. Tak więc zmiany zachodzące w drugiej połowie lat 50. XX w. („w latach liberalizacji politycznej”) miały istotne konsekwencje dla etnodemografii Wilna. Pierwszy powojenny spis ludności z 1959 r. wykazał, że Litwini „zamienili się” miejscami z Rosjanami i mieli teraz niewielką przewagę liczebną w mieście, tj. około 80 tys., czyli co trzeci mieszkaniec stolicy był Litwinem. Rosjan było około 70 tys., a proporcje pozostałych grup ludności pozostały podobne lub wahały się nieznacznie w kierunku spadku lub niewielkiego wzrostu (Visasąjunginio… 1962, s. 102–130). Późniejsze procesy gospodarcze i społeczne (modernizacja Wilna, rozwój przemysłu itp.), choć sprzyjały konkurencji między mieszkańcami Litwy i innych republik sowieckich, najkorzystniejsze okazały się dla przedstawicieli narodu tytularnego – Litwinów. Spisy ludności przeprowadzane co około 10 lat świadczyły o systematycznym wzroście ich liczby w Wilnie (o około 80 tys. na dekadę). U schyłku epoki sowieckiej (1989 r.) Litwini stanowili 50 proc. wszystkich wilnian (Visuotinio… 1991, s. 181). Jednak rozwój przemysłowy Wilna przyciągał do miasta także osoby innych narodowości, zwłaszcza z Białorusi, Rosji i Ukrainy. Wielu z nich przybyło w drugiej połowie lat 60. i w latach 70., gdy duże zakłady przemysłowe miasta potrzebowały tysięcy rąk do pracy. Zachowane dane pokazują, że w latach 1965–1978 do największego miasta Litwy z wymienionych trzech republik sowieckich co roku przybywało o 1–2 tys. osób więcej, niż wyjeżdżało. W rezultacie liczba mieszkańców miasta wzrosła o około 20 tys. osób. Jedni szukali tu pracy, inni przyjeżdżali na studia, a jeszcze inni – w poszukiwaniu lepszych warunków życia (Šliavaitė 2011, s. 121; LCVA 1975). W ten sposób, dzięki nieprzerwanej migracji do Wilna, w okresie sowieckim miasto urosło demograficznie około pięciokrotnie.
Podsumowanie
Wilno na przestrzeni ponad 120 lat doświadczyło wyraźnych transformacji demograficznych: z miasta zdominowanego przez Żydów w drugiej połowie XIX w. stało się miastem polskim – w pierwszej połowie XX w., rosyjskim – w pierwszych latach po II wojnie światowej, i litewskim – u schyłku epoki sowieckiej.
Każda z ówczesnych władz, wykorzystując mechanizmy władzy politycznej, dążyła do korzystnych dla siebie zmian etniczno-demograficznych w Wilnie. W tym celu stosowano różnorodne środki: „twarde” – regulowanie przemieszczania się ludności, zakaz osiedlania się w mieście, zsyłki, przesiedlenia itp., oraz „miękkie”, gdy poprzez oświatę czy akcje socjalne dążono do celów asymilacyjnych.
Jednak obok strategii stosowanych przez różne władze, istotne znaczenie miały czynniki obiektywne – status miasta i jego zmiany, rozwój społeczny, gospodarczy itp., które w znacznym stopniu przyczyniły się do przemian demograficznych Wilna. Gdy Wilno z peryferyjnego ośrodka (XIX w. – pierwsza połowa XX w.) stało się stolicą (druga połowa XX w.), jego atrakcyjność znacznie wzrosła, a modernizacja i rozwój silnie wpłynęły na demografię. Od początku do końca analizowanego okresu liczba mieszkańców Wilna wzrosła 9-krotnie.
Rezultaty tych długofalowych procesów można określić następująco: wieloetniczne Wilno na przestrzeni ponad 120 lat zostało przekształcone… w wieloetniczne Wilno. W drugiej połowie XIX w. i w XX w. dominowały w nim ilościowo cztery grupy etniczne (Żydzi, Polacy, Rosjanie, Litwini), które z powodu czynników politycznych i społecznych w różnych okresach historycznych „zamieniały się” miejscami. Chociaż wszystkie poprzednie władze wzmacniały pozycję określonych grup etnicznych w mieście (w okresie rządów carskiej Rosji – Rosjan, w latach Rzeczypospolitej Polskiej – Polaków, w Republice Litewskiej – Litwinów, w okresie sowieckim – Litwinów i Rosjan), nie odrzucały one jednak aspektu utrzymania wieloetniczności miasta.
Źródła i literatura
Źródła
LCVA 1919–1931 – Vilniaus m. namų gyventojų registracinės knygos, f. 64, ap. 6, b. b. 765–766, 4547, 1919–1931.
LCVA 1921 – Vilniaus m. III policijos rajono komisaro raštas Vilniaus m. seniūnui, f. 53, ap. 23, b. 5, l. 231, 1921 VIII 14.
LCVA 1922 08 – Vilniaus m. komisaro raštas Lenkijos vyriausybės delegatui Vilniuje, f. 15, ap. 2, b. 91, l. 145, 1922 VIII 14.
LCVA 1922 08 11 – Vilniaus m. komisaro raštas Lenkijos vyriausybės delegatui Vilniuje, f. 15, ap. 2, b. 91, l. 123, 1922 VIII 11.
LCVA 1922 12 – Lenkijos vyriausybės delegato Vilniuje raštas Lenkijos vidaus reikalų ministerijai, f. 51, ap. 15, b. 1170, l. nenum., 1922 XII 15.
LCVA 1924 – Lenkijos vyriausybės delegato Vilniuje slaptas raštas Lenkijos vidaus reikalų ministerijai, f. 51, ap. 15, b. 1397, l. nenum., 1924 VII 12.
LCVA 1925 – Duomenys apie Vilniaus m. cerkvių ir stačiatikių skaičių, f. 53, ap. 23, b. 725, l. 370, 1925 VII 01.
LCVA 1942 – Gyventojų surašymo duomenys, f. R-743, ap. 5, b. 45, l. 23, 1942 V 27.
LCVA 1942 05 – Vilniaus m. gyventojų surašymo lapai, f. R-743, ap. 1, b. 85, 102, 1942 V 27.
LCVA 1945 – Duomenys apie LSSR miestų ir kaimų gyventojų skaičių, f. R-754, ap. 13, b. 53, l. 132, 1945 VIII 01.
LCVA 1946 – Duomenys apie LSSR gyventojų skaičių, f. R-363, ap. 1, b. 162, l. 105, 1946.
LCVA 1949 – Duomenys apie civilinių aktų regitracijos Vilniuje rezultatus, f. R-363, ap. 1, b. 912, l. 51, 1949.
LCVA 1975 – Duomenys apie asmenų etninį pasiskirstymą pagal atvykimo ir išvykimo tikslą į Vilnių, f. R-363, ap. 1, b. 16241, l. 202, 1975.
LCVA 1965–1978 – Duomenys apie mechaninį gyventojų judėjimą Vilniuje, f. R-363, ap. 1, b. 9028, 9699, 10391, 11120, 11121, 12832, 13680, 14613, 15438, 16241, 17092, 18613, 1965–1978.
LYA 1942 – Rapolo Mackonio dienoraštis, f. K-1, ap. 58, b. 20317/3, t. 3, l. 2-153, 1942 VI 14 įrašas.
LYA [1944] – Ataskaita apie atliktą darbą išduodant pasus Lietuvos teritorijoje, f. V-102, ap. 1, b. 1, l. 5, [1944].
LYA 1950 – Staklių gamyklos „Žalgiris“ pirminės partinės organizacijos susirinkimo protokolas, f. 1121, ap. 1121-1, b. 4, l. 18, 1950 III 30.
LYA 1951 – Pažyma Vilniaus miesto vykdomojo komiteto pirmininkui P. Kareckui, f. 3387, ap. 14, b. 20, 1951 XII 04.
MAVB RS 1916 – Duomenys apie Vilniaus m. gyventojus, f. 20-6219, l. 1, 1916 I–III.
MAVB RS 1934 – Vilniaus m. dekanato statistiniai duomenys, f. 318-10271, l. 1v., 1934.
Visasąjunginio… 1962 – 1959 metų visasąjunginio gyventojų surašymo duomenys (Lietuvos RSR miestai ir rajonai), Vilnius.
Visuotinio… 1991 – 1989 m. visuotinio gyventojų surašymo duomenys, t. 1, Vilnius.
Итоги… 1979 – Итоги всесоюзной переписи населения Литовской ССР 1979 года, т. 1, 1980.
Памятная… 1913 – Памятная книжка Виленской губернии. 1913 год, Вильна.
Памятная… 1901 – Памятная книжка Виленской губернии. 1901 год, Вильна, 1900.
Первая… 1904 – Первая всеобщая перепись населения Россiйской имперiи, 1897 г. IV. Виленская губернiя, Санкт Петербург.
Literatura
Atamukas 2007 – Solomonas Atamukas, Lietuvos žydų kelias, Vilnius.
Bieliauskas 2012 – Pranas Bieliauskas, Dienoraštis, Vilnius.
Brensztejn 1919 – Michał Brensztejn, Spisy ludności m. Wilna za okupacji niemieckiej od d. 1 listopada 1915 r., Warszawa.
Bubnys 2010 – Arūnas Bubnys, „Eksterminacja Żydów wileńskich i dzieje getta wileńskiego (1941–1944)“, Pamięć i Sprawiedliwość, 9/2 (16), 229–272.
Guzenberg 2008 – Irina Guzenberg, Vilniaus getas ir 1942 metų gyventojų surašymas, [prieiga internete: http://www.jmuseum.lt/index.aspx?element=viewarticle&topicid=302&imaction=viewarticle%2, žiūrėta 2017-05-25].
Jankowski 1923 – Czesław Jankowski, Z dnia na dzień. Warszawa 1914–1915 Wilno, Wilno.
Karpus 2005 – Zbigniew Karpus, „Problem Litwy Środkowej podczas obrad Sejmu Ustawodawczego Rzeczypospolitej Polskiej (październik 1920–kwieczeń 1922)“, Nad Bałtykiem, Toruń.
Leimane 2013 – Ieva Leimane, The rights to live and work in city: Riga from 1918 until 1990, [prieiga internete: https://openaccess.leidenuniv.nl/bitstream/handle/1887/21718/The%20rights%20to%20live%20and%20work%20in%20Riga_I.%20Leimane_s1197754.pdf?sequence=1, žiūrėta 2017-04-30].
Lietuvos… 2013 – Lietuvos istorija: Nepriklausomybė (1918–1940 m.), t. X, d. 1, Vilnius.
Makauskas 1991 – Bronius Makauskas, Vilnijos lietuviai 1920–1939 metais, Vilnius.
Merkys 2006 – Vytautas Merkys, Tautiniai santykiai Vilniaus vyskupijoje 1798– 1918 m., Vilnius.
Petronis 2016 – Vytautas Petronis, „Vilnius ir vilniečiai: miesto ir jo bendruomenių kaitos bruožai XIX a. antrosios pusės oficialiojoje spaudoje“, Lietuvos istorijos metraštis 2016–1, Vilnius, 21–48.
Stankūnienė 2005 – Vlada Stankūnienė, „International migration in Vilnius as seen from historical Perspektive“, Lietuvos demografiniai pokyčiai ir gyventojų politika, Vilnius, 113–129.
Stravinskienė 2014 – Vitalija Stravinskienė, „Vilniaus miesto etninė-demografinė padėtis: 1944–1951 metai“, Istorija, 3, 40–57.
Stravinskienė 2013 – Vitalija Stravinskienė, „Stosunki międzyetniczne w Wilnie w latach 1920–1939“, Biuletyn Historii Pogranicza, 13, 85–100.
Stravinskienė 2011 – Vitalija Stravinskienė, „Lenkų švietimas Rytų ir Pietryčių Lietuvoje: 1944 m. antra pusė – 1947 m.“, Istorija, 2, 14–23.
Šliavaitė 2011 – Kristina Šliavaitė, „Etninio identiteto paieškos: Vilniaus baltarusių atvejis“, Etniškumo studijos, 1–2.
Truska 2010 – Liudas Truska, „Ilgas kelias į Vilnių“, [prieiga internete: http://www.technologijos.lt/n/mokslas/istorija_ir_archeologija/S-13467, žiūrėta 2017-03-26].
Streszczenie
Słowa kluczowe: Vilne–Wilno–Vilnius, zmiany demograficzne, ludność, Żydzi, Polacy, Litwini.
W artykule analizowany jest rozwój demograficzny Wilna w drugiej połowie XIX w. – XX w. i poszukiwane są odpowiedzi na pytania: 1) jak doszło do tego, że żydowskie Vilne (druga połowa XIX w.) stało się polskim Wilnem (w okresie międzywojennym) i litewskim Vilniusem (w 1989 r.); 2) jakie przyczyny w największym stopniu zdeterminowały zmiany demograficzne i jakie były ich rezultaty.
Wilno na przestrzeni ponad 120 lat doświadczyło wyraźnych transformacji demograficznych: z miasta zdominowanego przez Żydów w drugiej połowie XIX w. stało się miastem polskim – w pierwszej połowie XX w., rosyjskim – w pierwszych latach po II wojnie światowej, i litewskim – u schyłku epoki sowieckiej.
Każda z ówczesnych władz, wykorzystując mechanizmy władzy politycznej, dążyła do korzystnych dla siebie zmian etniczno-demograficznych w Wilnie. W tym celu stosowano różnorodne środki: „twarde” – regulowanie przemieszczania się ludności, zakaz osiedlania się w mieście, zsyłki, przesiedlenia itp., oraz „miękkie”, gdy poprzez oświatę czy akcje socjalne dążono do celów asymilacyjnych.
Jednak obok strategii stosowanych przez różne władze, działały czynniki obiektywne – status miasta i jego zmiany, rozwój społeczny, gospodarczy itp., które w znacznym stopniu przyczyniły się do przemian demograficznych Wilna. Gdy Wilno z peryferyjnego ośrodka stało się stolicą, jego atrakcyjność znacznie wzrosła, a modernizacja i rozwój silnie wpłynęły na demografię. Od początku do końca analizowanego okresu liczba mieszkańców Wilna wzrosła 9-krotnie.
Rezultaty tych długofalowych procesów można określić następująco: wieloetniczne Wilno na przestrzeni ponad 120 lat zostało przekształcone… w wieloetniczne Wilno. W drugiej połowie XIX w. i w XX w. dominowały w nim ilościowo cztery grupy etniczne (Żydzi, Polacy, Rosjanie, Litwini), które z powodu czynników politycznych i społecznych w różnych okresach historycznych „zamieniały się” miejscami. Jednak w okresie sowieckim miasto stało się jeszcze bardziej wieloetniczne, ponieważ osiedlili się w nim przedstawiciele grup etnicznych, które wcześniej tu nie mieszkały, jak na przykład Uzbecy, Tadżycy, Kazachowie i in. Chociaż wszystkie poprzednie władze wzmacniały pozycję określonych grup etnicznych w mieście (w okresie rządów carskiej Rosji – Rosjan, w latach Rzeczypospolitej Polskiej – Polaków, w Republice Litewskiej – Litwinów, w okresie sowieckim – Litwinów i Rosjan), nie odrzucały one jednak aspektu utrzymania wieloetniczności miasta.