Olga Mastianica
Co robić z prasą? Lokalna władza Imperium Rosyjskiego i wileńska prasa periodyczna w latach 1905–1914
ABSTRAKT. Artykuł analizuje kwestię, w jaki sposób po manifeście cesarza Rosji Mikołaja II z 17 października 1905 r., deklarującym wolność słowa, najwyższe władze w Wilnie oceniały wpływ prasy periodycznej na szerzenie idei, opinii i kształtowanie odpowiednich postaw, a także w jakim stopniu dążyły (lub nie dążyły) do ograniczania tego wpływu.
SŁOWA KLUCZOWE: Prasa periodyczna, generał-gubernator wileński, gubernator wileński, cenzura, rok 1905.
Wprowadzenie
Co robić z prasą? To pytanie po manifeście cesarza Mikołaja II z 17 października 1905 r. o udoskonaleniu ustroju państwowego zadawał sobie nie tylko naczelnik Głównego Zarządu do Spraw Prasy Aleksiej Belgard (Алексей Валерианович Бельгард, 1905–1912), lecz także lokalni gubernatorzy [fn: А. В. Б е л ь г а р д, Воспоминания, Москва, 2009, с. 360; Н. Г. П а т р у ш е в а, Цензурное ведомство в государственной системе Российской империи во второй половине XIX – начале XX века, Санкт-Петербург, 2013, с. 328–330; Telegram generał-gubernatora wileńskiego A. Frezego do ministra spraw wewnętrznych P. Durnowo, 15 listopada 1905 r., Lietuvos valstybės istorijos archyvas (dalej – LVIA), f. 378, ap. 1905 BS, b. 401, l. 16.]. Ogłoszoną w manifeście zasadę wolności słowa redakcje wydawnictw periodycznych przyjęły z wielkim z entuzjazmem, uważając, że po zniesieniu cenzury prewencyjnej w Imperium Rosyjskim można swobodnie wyrażać swoje opinie w periodykach, oceniać działania władz, stać się narzędziem mobilizującym społeczeństwo, wpływać na jego postawy, opinie, wartości. W Moskwie, Sankt Petersburgu, Odessie, Kijowie, Warszawie i Wilnie redaktorzy odmówili przedkładania wydawnictw cenzurze prewencyjnej i zakładali stowarzyszenia w obronie „wolności słowa”. Lokalni cenzorzy znaleźli się w impasie, który celnie opisał w swoich wspomnieniach Anatolij Jegorow (Анатолий Евгеньевич Егоров, 1881–1906), osobny cenzor prasy zagranicznej w Odessie:
Po manifeście zamknęliśmy drzwi komitetu cenzury, bojąc się, że wtargną redaktorzy, którzy posmakowali wolności, żądając zwrotu tekstów wcześniej zakazanych artykułów. Teraz nikt, nawet władza centralna, nie mógł dokładnie odpowiedzieć, co jest legalne, a co nie [fn: А. Е. Е г о р о в, Страницы из прожитого, Цензура в России в конце XIX – начале XX века. Сборник воспоминаний, Санкт-Петербург, 2003, с. 157–158.].
Lokalni gubernatorzy różnie rozwiązywali zaistniałą sytuację. Generał-gubernator moskiewski Siergiej Gershelman (Сергей Константинович Гершельман, 1906–1909), codziennie czytając miejską prasę periodyczną, niebieskim ołówkiem zaznaczał „szkodliwe” idee i przekazywał ten materiał lokalnemu komitetowi cenzury, oczekując odpowiednich decyzji [fn: А. В. Б е л ь г а р д, op. cit., s. 360–361.], a gubernatorzy Estlandii i Kaukazu postanowili zrezygnować z prewencyjnej cenzury wydawnictw periodycznych [fn: Н. Г. П а т р у ш е в а, op. cit., s. 332.]. Niemal dwa miesiące po ogłoszeniu manifestu Mikołaj II zatwierdził „Tymczasowe zasady dotyczące wydawnictw periodycznych” (Временныe правила о повременных изданиях) [fn: № 26962. 24 ноября 1905 г. Именной Высочайший указ данный Сенату о Временных правилах о повременных изданиях, Полное собрание законов Российской империи. Собрание третье, t. XXV, 1905. Отделение I от № 25605–27172, 1908, с. 837–839.], którymi zniósł prewencyjną cenzurę wydawnictw periodycznych, ale zalegalizował odpowiedzialność karną redaktorów za informacje o „niebezpiecznej” treści. Od tej pory o losach redaktorów i wydawnictw periodycznych decydowały nie tylko lokalne komitety cenzury, ale także sądy, a lokalni gubernatorzy uzyskali prawo do kontrolowania procesu cenzury, nakładania według własnego uznania kar administracyjnych na wydawców i redaktorów periodyków za treści nieodpowiednie dla władzy.
Jak pokazują pojedyncze badania historiografii zagranicznej, stosunek lokalnych gubernatorów do prasy periodycznej był różny. Generał-gubernator warszawski Gieorgij Skałon (Георгий Антонович Скалон, 1905–1914) skrupulatnie dobierał kandydaturę na przewodniczącego lokalnego komitetu cenzury, według własnego uznania wydawał obowiązkowe okólniki, na podstawie których redaktorzy wydawnictw periodycznych, zachęcający społeczeństwo do „organizowania wieców i demonstracji przeciwko władzom lokalnym”, często otrzymywali kary administracyjne, pilnie nadzorował sprzedaż skonfiskowanych numerów periodyków na ulicach, rozpowszechnianie ich w lokalach gastronomicznych [fn: H. Bałabuch, Nie tylko cenzura. Prasa prowincjonalna Królestwa Polskiego w rosyjskim systemie prasowym w latach 1865–1915, Lublin, 2001, s. 48–50; М. Р о л ь ф, Польские земли под властью Петербурга. От Венского конгресса до Первой мировой, Moskwa, 2020, s. 358, 360.]. Jednak, jak celnie zauważył polski badacz prasy Henryk Bałabuch, na początku XX w. nie można mówić o odrębnej polityce lokalnych gubernatorów wobec prasy periodycznej [fn: H. Bałabuch, op. cit., s. 36.]. Kwestia prasy periodycznej była dla generał-gubernatora warszawskiego szczególnie ważna w latach rewolucji 1905 r., gdy należało zmniejszyć aktywność społeczną i wrogość wobec władz lokalnych, później uwaga G. Skałona na periodyki słabła [fn: Ibidem, s. 266.]. Anton Kotenko, badający stosunek władz lokalnych do prasy periodycznej na obecnym terytorium Ukrainy, zauważył, że gubernatorzy, w przeciwieństwie do przewodniczącego kijowskiego komitetu cenzury, często dążyli do ograniczenia rozpowszechniania idei rosyjskich organizacji nacjonalistycznych w prasie periodycznej, potajemnie zwracając się do władz centralnych z prośbą o zamknięcie niektórych wydawnictw podżegających do nienawiści etnicznej [fn: A. Kotenko, An Inconsistently Nationalizing State: The Romanov Empire and the Ukrainian National Movement, The Tsar, The Empire and the Nation. Dilemmas of Nationalization in Russia`s Western Borderlands, 1905–1915, eds. D. Staliūnas, Y. Aoshima, Budapest–NewYork, 2021, s. 27–28.]. Co prawda, jednocześnie najwyższe władze lokalne w Kijowie finansowo wspierały periodyki wydawane w języku rosyjskim, stanowiące przeciwwagę dla wydawanych w języku ukraińskim, których po manifeście z 17 października 1905 r. bardzo przybyło i których charakter gatunkowy się zmieniał [fn: Ibidem, s. 22.].
W historiografii litewskiej stosunek władz lokalnych do prasy periodycznej na początku XX w. [fn: Kompleksowe badanie polityki cenzury w pierwszej połowie XIX w.: Z. Medišauskienė, Rusijos cenzūra Lietuvoje XIX a. viduryje, Kaunas, 1998.] nie był oddzielnie analizowany, choć zwrócono uwagę na wpływ cenzury na wydawnictwo książek litewskich i rozwój prasy kowieńskiej [fn: V. Černiauskaitė, Cenzūros poveikis lietuviškų knygų leidybai 1904–1914 metais, Bibliografija 2002. Mokslo darbai, 2003, s. 37–42; N. Lietuvninkaitė, Kauno periodinės spaudos cenzūra 1900–1914 metais, Knygotyra, t. 37, 2001, s. 173–181.]. Badaczy z Litwy, a częściowo z Rosji i Białorusi, interesowała przede wszystkim działalność Wileńskiego Tymczasowego Komitetu do Spraw Prasy (Временный комитет по делам печати), jego wyniki w ograniczaniu rozpowszechniania „niebezpiecznych” dla władzy idei w książkach i prasie periodycznej [fn: V. Černiauskaitė, op. cit., s. 39–40; Н. Г. П а т р у ш е в а, Ревизия Временного комитета по делам печати в Вильно в 1914 г., Knygotyra, t. 47, 2006, s. 142–147; E. Ц у м а р е в а, „Цензурный труд невыносим“. О деятельности Виленского временного комитета по делам печати (1907–1914 гг.), Веснiк МДУ iмя А. А. Куляшова, 2014, nr 2 (44), s. 28–33.]. W zaledwie kilku badaniach historii prasy zauważono, że lokalni gubernatorzy zwracali uwagę na pole informacyjne. Jednym z nich był generał-gubernator wileński Aleksandr Freze (Александр Александрович Фрезе, 1904–1905), który pilnie obserwował odrodzenie polskiej prasy periodycznej w Wilnie. Dla odrodzonego po wielu latach polskiego dziennika Kuryer Litewski [fn: Kurier Litewski (lit. „Lietuvos kurjeris”) – pierwsza gazeta litewska, wydawana od 19 kwietnia 1760 r. do 19 sierpnia 1763 r. w Wilnie raz w tygodniu.], którego pierwszy numer ukazał się 1(14) września 1905 r., wybrał osobę lojalną i bliską władzy – Hipolita Korwin-Milewskiego (1848–1932) [fn: Por. J. Jurkowski, „Kurier Litewski“ w latach 1905–1907, Kwartalnik Historii Prasy Polskiej, 1983, t. 22/1, s. 80–82; J. Sawicki, „Kurier Litewski“ Hipolita Korwin-Milewskiego, W kraju i na wychodźtwie. Księga pamiątkowa ofiarowana Profesorowi Sławomirowi Kalembce w sześćdziesięciopięciolecie urodzin, red. J. Sobczyk, L. Kuk, N. Kasparek, Z. Karpus, Toruń–Olsztyn, 2001, s. 354–356.]. Jednak logika myślenia i działań A. Frezego nie była oddzielnie analizowana, więc pozostaje otwarte pytanie, w jakim stopniu ten generał-gubernator wileński interesował się sprawami wydawniczymi prasy periodycznej w językach litewskim i żydowskim, która również odradzała się w latach 1904–1905. Więcej uwagi w historiografii litewskiej poświęcono Piotrowi Wierowkinowi (Пётр Владимирович Верёвкин, 1862–1945), który pełnił funkcję gubernatora kowieńskiego w latach 1904–1912, a w latach 1912–1915 pracował w Wilnie. W Kownie nie powołano odrębnego komitetu cenzury, dlatego rozpowszechnianie „niebezpiecznych idei” dla władzy w prasie periodycznej zależało od czujności gubernatora kowieńskiego i wicegubernatora. Według Nijolė Lietuvninkaitė, P. Wierowkin i wicegubernator guberni kowieńskiej Nikołaj Griazew (Николай Дмитриевич Грязев, 1905–1910) poświęcali szczególną uwagę litewskiej prasie periodycznej: „starali się zmusić ją do rezygnacji ze wszystkich idei narodowej niezależności, propagować posłuszeństwo wobec imperium” [fn: N. Lietuvninkaitė, op. cit., s. 182.]. Periodyki wydawane w języku rosyjskim interesowały najwyższe władze kowieńskie w przypadkach, gdy reprezentowały interesy etnosocjalne Żydów [fn: Ibidem.]. Z inicjatywy P. Wierowkina, gdy pełnił funkcję gubernatora wileńskiego, odbyła się nadzwyczajna rewizja Wileńskiego Tymczasowego Komitetu do Spraw Prasy, zakończona usunięciem przewodniczącego komitetu [fn: Н. Г. П а т р у ш е в а, Ревизия…, s. 145.]. Jednak, jak już wspomnieliśmy, stosunek gubernatorów do prasy periodycznej nie był oddzielnie analizowany nawet w czasie wydarzeń 1905 r., kiedy najwyższe władze lokalne musiały stawić czoła i ocenić wpływ prasy na aktywność społeczną.
W niniejszym artykule konsekwentnie zbadamy stosunek lokalnych najwyższych władz do prasy periodycznej po manifeście z 17 października 1905 r. do 20 lipca 1914 r., kiedy to, po zmianie warunków politycznych, na etnicznym terytorium Litwy wprowadzono cenzurę wojenną. Przeanalizujemy kwestię, w jakim stopniu dla generał-gubernatora wileńskiego, gubernatorów wileńskich, którzy mieli prawo kontrolować działalność Wileńskiego Tymczasowego Komitetu do Spraw Prasy, inspektora prasy i księgarń wileńskich oraz naczelnika policji miasta Wilna, ważna była kwestia prasy periodycznej, w jakim stopniu najwyższe władze lokalne podejmowały wysiłki w celu zapewnienia współpracy tych instytucji, dążąc do zapobiegnięcia rozpowszechniania informacji „szkodliwych” dla władzy. Uważamy, że takie podejście badawcze pozwoliłoby odpowiedzieć na jeszcze jedno pytanie, w jakim stopniu i w jaki sposób na początku XX w. najwyższe władze lokalne (nie tylko Wileński Tymczasowy Komitet do Spraw Prasy) oceniały wpływ prasy periodycznej na szerzenie idei, opinii oraz kształtowanie odpowiednich postaw, a także w jakim stopniu dążyły (lub nie dążyły) do ograniczania tego wpływu.
Rozwiązywanie wyzwań: generał-gubernator wileński Aleksandr Freze
W historiografii znany jest fakt, że generał-gubernator wileński A. Freze na redaktora pierwszego polskiego dziennika Kuryera Litewskiego wybrał własnego kandydata – lojalnego wobec władz lokalnych Hipolita Korwin-Milewskiego [fn: Por. J. Jurkowski, op. cit., s. 80–82; J. Sawicki, op. cit., s. 354–356.]. Jednak logika myślenia A. Frezego nie była oddzielnie analizowana. Pozostaje otwarte pytanie, jakie cele miał generał-gubernator wileński, podejmując tę decyzję, czy jego podejście do prasy periodycznej wydawanej w Wilnie w latach 1904–1905 w językach polskim, litewskim, rosyjskim i żydowskim różniło się? W niniejszym artykule nie odpowiemy na to pytanie, ponieważ niezbędne są badania kontekstowe, aby ocenić stosunek najwyższych władz lokalnych do prasy periodycznej w latach 1904–1905 [fn: Zauważmy, że do 24 listopada 1905 r. „Tymczasowe zasady dotyczące prasy periodycznej” (Временные правила о периодической печати) zezwalały na wydawanie prasy periodycznej, a zezwolenia udzielał Główny Zarząd do Spraw Prasy. Jednak „wiarygodność polityczną” wydawców i redaktorów periodyków weryfikowały lokalne najwyższe władze, których wnioski często były decydujące przy podejmowaniu odpowiednich decyzji w Sankt Petersburgu.]. Ważne jest porównanie i ocena, kiedy udzielano zezwolenia na prasę periodyczną, a kiedy nie; w jakim stopniu kwestia prasy periodycznej była związana z prowadzoną przez władze lokalne, a częściowo i centralne, polityką narodowościową wobec jednej lub drugiej grupy etnicznej. Zwrócimy jedynie uwagę, że 19 czerwca 1905 r. A. Freze, proponując Głównemu Zarządowi do Spraw Prasy swojego kandydata na odnowiony polski dziennik, był przekonany, że ta prasa periodyczna będzie miała duży wpływ na kształtowanie pozycji politycznej miejscowych Polaków. Nieprzypadkowo we wspomnianym piśmie zwrócił uwagę naczelnika urzędu na fakt, że w czasie powstania, w latach 1863–1864, „dwa polskie wydawnictwa periodyczne „Kurjer Wileński” [fn: Wileńskie dwujęzyczne wydawnictwo periodyczne (od 1833 r. w językach rosyjskim i polskim Литовский вестник – Kurier Litewski, od 1840 r. Виленский вестник – Kurier Wileński).] i „Teka Wileńska” [fn: Periodyczny zbiór Teka Wileńska wydawany w Wilnie w latach 1857–1859, zakazany za publikację listów historyka Joachima Lelewela (1786–1861).] odegrały niezwykle ważną rolę w rozpaleniu niepokojów politycznych, pobudzając aspiracje narodowe miejscowych Polaków” [fn: Pismo generał-gubernatora wileńskiego A. Frezego do naczelnika Głównego Zarządu do Spraw Prasy A. Belgarda, 19 czerwca 1905 r., Российский государственный исторический архив, ф. 776, оп. 15, д. 139, л. 10v. Dziękuję dr. Dariusowi Staliūnasowi za udostępnienie kopii archiwalnego dokumentu.]. Dlatego generał-gubernator wileński proponował ograniczenie odradzania się polskiej prasy periodycznej i zezwolenie na utworzenie tylko jednego wydawnictwa periodycznego i tylko w Wilnie [fn: Pismo generał-gubernatora wileńskiego A. Frezego do naczelnika Głównego Zarządu do Spraw Prasy A. Belgarda, 19 czerwca 1905 r., ibidem.], gdzie A. Freze liczył na możliwość wpływania na wydawcę i redaktora. Inną kwestią jest to, w jakim stopniu nadzieje generał-gubernatora wileńskiego spełniły się, w jakim stopniu jego decyzja była dalekowzroczna.
Jak wspomnieliśmy we wstępnej części artykułu, po manifeście z 17 października 1905 r. w Moskwie, Sankt Petersburgu, Odessie, Kijowie, Warszawie i Wilnie zaczęto zakładać stowarzyszenia w obronie „wolności słowa”, które domagały się zmiany trybu wydawania periodyków, zniesienia cenzury prewencyjnej, a decyzje dotyczące „przestępczej działalności” redaktorów miały być przekazywane instytucjom sądowym [fn: Por. М. Г а н ф м а н, Явочный период свободы столичной печати, Свобода печати при обновленном строе, Санкт-Петербург, 1912, s. 25–54; Н. Г. П а т р у ш е в а, Цензурное ведомство…, s. 331.]. Ważne jest, aby zaznaczyć, że A. Freze, w przeciwieństwie do gubernatorów Estlandii czy Kaukazu [fn: М. Г а н ф м а н, op. cit., s. 58; Н. Г. П а т р у ш е в а, Цензурное ведомство…, s. 332.], nie zamierzał rezygnować z prewencyjnej cenzury prasy periodycznej. Generał-gubernator wileński nie tylko wysyłał telegramy do ministerstwa spraw wewnętrznych z pytaniem, kiedy zostanie przygotowana nowa ustawa regulująca prasę periodyczną [fn: Telegram generał-gubernatora wileńskiego A. Frezego do ministra spraw wewnętrznych P. Durnowo, 15 listopada 1905 r., LVIA, f. 378, ap. 1905 BS, b. 401, l. 16.], ale także zwrócił się osobno do prokuratora wileńskiego sądu okręgowego, prosząc o wyjaśnienie tych przepisów karnych, na podstawie których można by pociągnąć redaktorów periodyków do odpowiedzialności sądowej [fn: Kopia listu zarządcy kancelarii generał-gubernatora wileńskiego A. Stankiewicza do prokuratora wileńskiego sądu S. Jastrebcowa, 20 listopada 1905 r., ibidem, f. 378, ap. 1905 BS, b. 401, l. 20–20v.]. Wileński wewnętrzny osobny cenzor Aleksandr Kemmerling (Александр Андреевич Кеммерлинг, 1905–1914) również otrzymał osobne zadanie – negocjować z wydawcami i redaktorami wileńskich periodyków, proponując przyjęcie obustronnych porozumień, akceptowalnych zarówno dla przedstawicieli władzy, jak i dla środowisk prasowych [fn: Pismo wileńskiego wewnętrznego osobnego cenzora A. Kemmerlinga do generał-gubernatora wileńskiego A. Frezego, 24 października 1905 r., ibidem, f. 1242, ap. 1, b. 117, l. 24.]. Jednak spotkanie cenzora, wydawców i redaktorów nie przyniosło rezultatów. 24 października 1905 r. A. Kemmerling i kancelaria generał-gubernatora wileńskiego otrzymały wspólną rezolucję wydawców i redaktorów wileńskich periodyków, w której odmówiono poddawania periodyków cenzurze prewencyjnej [fn: Wspólna rezolucja wydawców i redaktorów wileńskich periodyków. 24 października 1905 r., ibidem, f. 1241, ap. 1, b. 117, l. 155.]. Pierwszym z sygnatariuszy był wydawca Kuryera Litewskiego I. Korwin-Milewski [fn: Od 1901 r. wydawany w Wilnie dziennik Виленский вестник ukazywał się bez cenzury prewencyjnej. Pismo Głównego Zarządu do Spraw Prasy do kancelarii wileńskiego wewnętrznego osobnego cenzora, 13 kwietnia 1904 r., ibidem, b. 113, l. 78.]. Czy jednak jego decyzję należy traktować jako dowód nieposłuszeństwa wobec władzy lokalnej, zwłaszcza że pod względem poglądów politycznych zaliczano go do krajowców konserwatystów-tradycjonalistów, deklarujących lojalność wobec Imperium Romanowów [fn: I. Korwin-Milewskiemu był właściwy przednowoczesny światopogląd, w którym etniczność i narodowość nie były politycznie ważnymi kategoriami. W społeczeństwie, a także w życiu politycznym, najważniejsza rola miała przypaść tradycyjnym elitom – szlachcie. Zdaniem I. Korwin-Milewskiego władze Imperium Rosyjskiego mogą i powinny zapewnić dominację szlachty i pielęgnowanie jej kultury, za co ta powinna odwdzięczyć się bezwarunkową lojalnością. Por. R. Miknys, Lietuvos lenkų tauta: XX a. projekcijos ir realijos, Praeities baruose: skiriama akademikui Vytautui Merkiui 70-ies metų jubiliejaus proga, red. nacz. A. Tyla, Vilnius, 1999, s. 252.], trudno odpowiedzieć. Dostępne źródła nie potwierdzają, że to właśnie I. Korwin-Milewski był inicjatorem rezolucji wydawców i redaktorów wileńskich periodyków. Sam tekst rezolucji został opublikowany jedynie w wydawanych w Wilnie periodykach rosyjskojęzycznych Новая заря i Северо-западный голос. A co najważniejsze, analiza publikacji Kuryera Litewskiego od manifestu z 17 października 1905 r. do „Tymczasowych zasad dotyczących prasy periodycznej” z 24 listopada 1905 r., które ustanowiły odpowiedzialność karną redaktorów, pozwala stwierdzić, że I. Korwin-Milewski, choć podpisał wspomnianą rezolucję wydawców i redaktorów, budował dość ostrożny stosunek do władzy lokalnej.
Ten jedyny polski dziennik w Wilnie traktował zasadę wolności słowa, ogłoszoną w manifeście z 17 października 1905 r., jako nowy etap w życiu prasy, jednoznacznie stwierdzając: „Niech żyje na Litwie wolna prasa polska!” [fn: Od Redakcji, Kuryer Litewski, 1905, nr 39–45, s. 2.] Jednak dość szybko entuzjazm redakcji Kuryera Litewskiego gasł, korespondenci dziennika otrzymywali wiadomości z Sankt Petersburga i Warszawy, że władza centralna i lokalna dążą do ograniczenia rozpowszechniania informacji w prasie periodycznej [fn: Sprawy prasy polskiej, ibidem, 1905, nr 19, s. 2; Potrzeby prasy polskiej, ibidem, 1905, nr 23, s. 1–2; Swoboda!, ibidem, 1905, nr 84, s. 1.]. Jak pisał we wspomnieniach sam wydawca dziennika, wielokrotnie otrzymywał osobiste telefony od zarządcy kancelarii generał-gubernatora wileńskiego Andrieja Stankiewicza (Андрей Афанасьевич Станкевич, 1868 – po 1916) z prośbami o jak najmniejsze pisanie o „wydarzeniach rewolucyjnych w Wilnie” [fn: H. Korwin-Milewski, Siedemdziesiąt lat wspomnień (1855–1925), Poznań, 1930, s. 193.]. I rzeczywiście, Kuryer Litewski, w przeciwieństwie do wydawanych w Wilnie dzienników rosyjskojęzycznych Северо-западное слово czy Новая жизнь, a tym bardziej wydawnictw o charakterze socjaldemokratycznym, nie był kronikarzem wydarzeń rewolucji 1905 r. ani ich recenzentem [fn: Por. Резолюция, Северо-западное слово, 1905, № 2424, s. 1; Вильно, ibidem, 1905, nr 2425, s. 1–2; Вильно, ibidem, 1905, nr 2427, s. 1–2; Вильно, Новая жизнь, 1905, 8 ноября, № 7, s. 1–2; Вильно, ibidem, 1905, nr 12, s. 1–2.]. Wręcz przeciwnie, Kuryer Litewski i Виленский вестник były jedynymi wileńskimi dziennikami, które wydrukowały oficjalne wyjaśnienie gubernatora wileńskiego Konstantina Palena (Константин Констанинович Пален, 1902–1905) dotyczące użycia siły przeciwko demonstrującym na alei Św. Jerzego 16 października 1905 r. [fn: List do Redakcji, Kuryer Litewski, 1905, nr 46, s. 1. Więcej o wydarzeniu zob.: J. Jurginis, 1905 metų revoliucijos įvykiai Vilniuje, Vilnius, 1958, s. 65–68.] A wkrótce w numerach polskiego dziennika zaczęto rozważać możliwości zapobiegnięcia powtórzenia się krwawych wydarzeń w mieście [fn: W Wilnie. Wypadki z dni ubiegłych, Kuryjer Litewski, 1905, nr 39–45, s. 1; H. K-M. [H. Korwin-Milewski], Nauki z chwil przeżytych, ibidem, 1905, nr 46, s. 1–2.]. Należy zaznaczyć, że ta pozycja Kuryera Litewskiego nie odpowiadała czytelnikom dziennika, z których część wolała wybierać wydawane w Wilnie periodyki rosyjskojęzyczne, poświęcające więcej uwagi ocenie wydarzeń 1905 r. [fn: J. Sawicki, op. cit., s. 355.] Wkrótce I. Korwin-Milewski został zmuszony do opuszczenia stanowiska wydawcy Kuryera Litewskiego. Jednak polski dziennik nie był jedynym, który w październiku–listopadzie 1905 r. budował ostrożny stosunek do władzy lokalnej. Podobnie postępowała redakcja litewskiego dziennika Vilniaus žinios [fn: Redaktor „Vilniaus žinios” Petras Vileišis (1851–1926), podobnie jak I. Korwin-Milewski, był osobą doskonale znaną władzom lokalnym. W 1895 r. P. Vileišis spełnił osobistą prośbę generał-gubernatora wileńskiego Piotra Swiatopołka-Mirskiego (Петр Дмитриевич Святополк-Мирский, 1902–1904): towarzyszył przedstawicielowi francuskiej instytucji naukowej w jego podróży po ziemiach byłego Wielkiego Księstwa Litewskiego. Później z P. Swiatopołkiem-Mirskim P. Vileišis spotykał się wielokrotnie w Sankt Petersburgu, Wilnie, za granicą, i, jak zauważył sam Vileišis, generał-gubernator „zawsze uprzejmie się ze mną obchodził”. Ważne jest, aby zwrócić uwagę, że 12 września 1904 r. ustępujący ze stanowiska P. Swiatopołk-Mirski sporządził dla Głównego Zarządu do Spraw Prasy opinię, aby „uznać Vileišisa pod względem jego cech moralnych, wykształcenia i pozycji społecznej za zasługującego na przyznanie mu prawa do wydawania i redagowania projektowanej przez niego gazety”. P. Vileišis, Mano laike 33 metų darbų del lietuvių spaudos atsiminimai, Lietuva, 1925, nr 251, s. 2; Pismo kancelarii generał-gubernatora wileńskiego do Głównego Zarządu do Spraw Prasy, 12 września 1904 r., LVIA, f. 378, ap. 1904 BS, b. 292, l. 15.].
Po powszechnym strajku kolejarzy, pocztowców i telegrafistów w Wilnie, litewski dziennik, który ponownie zaczął się ukazywać, również opublikował tekst manifestu z 17 października 1905 r. [fn: Manifestas – spalio 17 d., Vilniaus žinios, 1905, nr 250, s. 2.], jednocześnie podkreślając, że w obliczu trwających w mieście demonstracji redakcja będzie starała się wyjątkowo odpowiedzialnie zbierać i przedstawiać informacje – to znaczy „jak najbardziej ostrożnie wypełniać swoje tak ważne obowiązki społeczne” [fn: Nuo Vilniaus spaudos, ibidem, 1905, nr 251, s. 2.]. „Vilniaus žinios”, podobnie jak „Kuryer Litewski”, nie starały się szczegółowo opisywać wydarzeń rewolucyjnych w Wilnie [fn: Nie można wykluczyć, że na tę postawę dziennika mógł mieć wpływ sam wydawca P. Vileišis. W październiku–listopadzie 1905 r. w przedsiębiorstwie i drukarni P. Vileišisa miały miejsce strajki robotnicze. Więcej zob.: J. Aničas, Petras Vileišis, 1851–1926, Vilnius, 2001, s. 254–258.]. Większą uwagę poświęcono jedynie wydarzeniom z 16 października [fn: Na rozkaz gubernatora wileńskiego funkcjonariusze policji udaremnili wiec kolejarzy, użyto siły. Więcej zob.: J. Jurginis, op. cit., s. 64–67.], kiedy to redakcja poparła inicjatywę zbierania datków dla poszkodowanych [fn: Pranešimas, Vilniaus žinios, 1905, nr 251, s. 2.] oraz, w przeciwieństwie do „Kuryera Litewskiego”, oświadczyła, że gubernator wileński K. Palen mógł powstrzymać „rozlew krwi” i „mógł to łatwo zrobić, gdyby tylko zechciał” [fn: Atsakymas ant Vilniaus gubernatoriaus gr. Paleno laiško, ibidem, nr 251, s. 2.]. Jednak gazeta „Vilniaus žinios” nie była inicjatorem oporu wobec władzy lokalnej, a pojedyncze teksty mające na celu pobudzenie aktywności społecznej były przedrukowywane z rosyjskich liberalnych dzienników petersburskich [fn: Por. Pranas [?], Visuotinas streikas vėl prasideda, ibidem, 1905, nr 260, s. 1; Margalis [?], Reikia pasiskubinti, ibidem, 1905, 17(30) listopada, nr 270, s. 1; Žmonės ateina! ibidem, 1905, 18(31) listopada, nr 271, s. 1; Laikraščiai, ibidem, 26 października (8 listopada) 1905 r., nr 251, s. 4.], najczęściej „Русь” i „Русское слово”. W gazecie „Vilniaus žinios”, podobnie jak w „Kuryerze Litewskim”, dominowała krytyka decyzji i działań władz centralnych, a nie lokalnych [fn: Por. „Sudie“ ir Trepovui, Vilniaus žinios, 1905, nr 255, s. 2; Kas daros Suomijoje (Finliandijoje), ibidem, nr 252, s. 3; Kaunas J. [?], Iš priežasties apskelbimo karės stovio Lenkuose, ibidem, nr 264, s. 1–2; Dymisja Trepowa, Kuryer Litewski, 1905, nr 49, s. 2.], co z kolei pozwala zgodzić się z poglądem wyrażonym przez niemieckiego historyka M. Rolfa, że redaktorzy i korespondenci dzienników szukali konsensusu z lokalnymi urzędnikami, aby zachować możliwość publicznego wypowiadania się w druku [fn: М. Р о л ь ф, op. cit., s. 221.]. Prawdopodobnie, podobnie jak w Warszawie, polski i litewski dziennik, będące wówczas jedynymi w Wilnie, przede wszystkim dążyły do utrzymania się, a nie do zejścia do podziemia, jak periodyki o orientacji socjaldemokratycznej [fn: Według obliczeń Edvarda Vidmantasa, w latach 1905–1917 wydano 48 tytułów wydawnictw socjaldemokratycznych. Ukazało się 50 tytułów nielegalnej prasy w 331 numerach. E. Vidmantas, Lietuvos darbininkų periodinė spauda 1895–1917, Vilnius, 1979, s. 131–132.]. A po zachowaniu możliwości publicznego wypowiadania się – do mobilizowania społeczeństwa (litewskojęzycznego lub polskojęzycznego) na gruncie narodowym. Uważamy, że z tego powodu gazeta „Vilniaus žinios” z każdym numerem coraz rzadziej pisała o wiecach, zakładaniu związków zawodowych i treści ich żądań wobec władz lokalnych, a na pierwsze strony dziennika przenosiły informacje o przygotowaniach do Zjazdu Litwinów w Wilnie (23–24 listopada (4–5 grudnia) 1905 r.), składaniu petycji o autonomię Litwy do Rady Ministrów [fn: Kitur, Vilniaus žinios, 1905, nr 267, s. 2.], dyskusjach na ten temat w petersburskich i moskiewskich mediach [fn: Kaunas J. [?], Prie Lietuvos autonomijos, Vilniaus žinios, 1905, nr 273, s. 2.], oraz rozwiązywaniu kwestii wprowadzenia języka litewskiego do programów nauczania. Oczywiste jest, że redakcje obu dzienników, „Vilniaus žinios” i „Kuryera Litewskigo”, doskonale rozumiały, że manifest z 17 października 1905 r. zasadniczo nie zmienił polityki cenzury [fn: Kitur. Peterburgo laikraščių deputacija, ibidem, nr 251, s. 3; Kitur. Sajunga spaudos apgynimui, ibidem, nr 252, s. 2; Svetur. Spaudos galybė, ibidem, 1905, nr 252, s. 3.]. Nieprzypadkowo 6 listopada 1905 r. w felietonie „Vilniaus žinios” przedstawiono następującą definicję „wolności słowa i prasy”: „zakazywane lub rozpędzane bagnetami zgromadzenia, zakuci w kajdany mówcy – to wolność słowa. Zatrzymywane gazety, nieśmiertelna cenzura – to wolność prasy” [fn: V. Karuža [?], Laisvė, Vilniaus žinios, 1905, nr 261, s. 3.]. A następnego dnia – po „Tymczasowych zasadach dotyczących prasy periodycznej” z 24 listopada 1905 r., które, jak wspomniano, ustanawiały odpowiedzialność karną redaktorów, „Vilniaus žinios” pośpiesznie przedstawiły ogłoszone kilka dni wcześniej przez generał-gubernatora wileńskiego A. Frezego oświadczenie dla lokalnej społeczności, w którym wzywano mieszkańców do zaufania władzom lokalnym [fn: Vilniaus, Kauno ir Gardino General-Gubernatoriaus apskelbimas, ibidem, 1905, nr 277, s. 1.].
Strażnicy formalnego porządku: generał-gubernator wileński Konstantin Krzywicki i gubernator wileński Dmitrij Lubimow
Nowy generał-gubernator wileński Konstantin Krzywicki (Константин Фадеевич Кршивицкий, 1905–1909) dążył przede wszystkim do zahamowania rozpowszechniania zakazanej literatury w Wilnie. Już 7 stycznia 1906 r., dwa tygodnie po nominacji, w mieszkaniu generał-gubernatora wileńskiego zebrali się gubernator wileński Siergiej Tatiszczew (Сергей Сергеевич Татищев, 1905–1906), wicegubernator wileński Aleksandr Podjakonow (Александр Филадельфович Подъяконов, 1905–1917), prokurator wileńskiego sądu okręgowego Leonid Szulgin (Леонид Александрович Шульгин), urzędnicy kancelarii generał-gubernatora wileńskiego Stankiewicz i Stepan Beleckij (Степан Петрович Белецкий), wileński wewnętrzny osobny cenzor Kemmerling i redaktor dziennika „Виленский вестник” Władimir Czumikow (Владимир Александрович Чумиков). Nie tylko wspólnie świętowali prawosławne Boże Narodzenie, ale także omówili zasady szybszego wycofywania zakazanych periodyków z obiegu [fn: Bendro pasitarimo nutarimai, 7 stycznia 1906 r., LVIA, f. 378, ap. 1906 BS, b. 342, l. 13.]. Zażądano, aby wileńscy cenzorzy jak najszybciej powiadamiali naczelnika policji o swojej decyzji o konfiskacie danego numeru periodyku, ten z kolei – zarząd żandarmerii na dworcach kolejowych, zarząd poczty, a także we własnym zakresie organizował jak najszybsze wycofanie zakazanej prasy z kiosków prasowych i od ulicznych sprzedawców prasy [fn: Ze względu na brak źródeł trudno odpowiedzieć na pytanie, w jakim stopniu wileńscy funkcjonariusze policji spieszyli się z konfiskatą numerów periodyków. Jednak w 1909 r. wileńska służba bezpieczeństwa poinformowała, że w Suwałkach sprzedawane są litewskie tygodniki o orientacji socjalistycznej „Naujoji Gadynė” i „Žarija”, których wydawanie sąd wileński zakazał już w 1907 r. Należy zaznaczyć, że pracę lokalnej policji w celu powstrzymania rozpowszechniania zakazanej literatury utrudniały formalności. Wileński Tymczasowy Komitet do Spraw Prasy, w przeciwieństwie do komitetów cenzury w Sankt Petersburgu, Kijowie, Odessie, nie sporządzał zestawień zakazanych książek i prasy periodycznej, aby ułatwić pracę funkcjonariuszom policji. Zasadniczo policja wileńska miała dwa wyjścia – „zapamiętać” niemal codziennie wydawane okólniki Głównego Zarządu do Spraw Prasy z nazwami zakazanej prasy lub czekać na uogólnione listy literatury zakazanej. Taki spis został sporządzony w 1911 r. Por. LVIA, f. 932, ap. 1, b. 35, l. 50; Дополнение 2-е к составленному в Главном управлении по делам печати по 31-е марта алфавитному указателю книгам и брошюрам, арест на которые утвержден судебными постановлениями за июнь, июль 1907 г., ibidem, f. 420, ap. 2, b. 900, l. 300–305; Алфавитный указатель номерам повременных изданий, арест на которые утвержден судебными постановлениями (составлен за время с 24 ноября 1905 года по 1-е октября 1911 г.), С-Петербург, 1911, ibidem, f. 420, ap. 2, b. 1019, l. 28–35; E. Е ф р е м о в а, Цензура в библиотеках в Уральской провинции в начале XX века, Цензура в России: история и современность. Сборник научных работ, вып. 4, Санкт-Петербург, 2008, s. 173–174, 182.].
Miesiąc później, w lutym 1906 r., K. Krzywicki zainteresował się działalnością wileńskich księgarni, a dokładniej, jaką rolę odgrywają księgarnie w rozpowszechnianiu zakazanej literatury. Wyniki nadzwyczajnej rewizji, którą powierzono pisarzowi kancelarii generał-gubernatora wileńskiego Aleksandrowi Winogradowowi (Александр Александрович Виноградов), nie były zadowalające, ponieważ okazało się, że w wileńskich księgarniach znaleziono 482 egzemplarze wydawnictw zakazanych przez cenzurę [fn: Pismo urzędnika kancelarii generał-gubernatora wileńskiego A. Winogradowa do K. Krzywickiego, 24 stycznia 1906 r., LVIA, f. 600, ap. 1, b. 225, l. 20v.]. Po tej rewizji K. Krzywicki pośpiesznie przywrócił na poprzednie stanowisko inspektora prasy i drukarni wileńskich Jakowa Sudakowa (Яков Владимирович Судаков, 1854 – po 1916) [fn: Od 1898 r. J. Sudakow pracował w kancelarii generał-gubernatora wileńskiego. Więcej o biografii J. Sudakowa przedstawiono w: Н. Г р и н ч е н к о, В. И з м о з и к, Н. П а т р у ш е в а, Д. Э л ь я ш е в и ч, Д. Р а с к и н, История цензурных учреждений в Виленской губернии в XIX – начале XX века, Knygotyra, t. 43, 2004, s. 79–80.], który odszedł na służbę wojskową. J. Sudakowowi powierzono zadanie częstych rewizji księgarni oraz miesięcznego składania sprawozdań bezpośrednio generał-gubernatorowi wileńskiemu [fn: Pismo generał-gubernatora wileńskiego K. Krzywickiego do inspektora prasy i drukarni wileńskich J. Sudakowa, LVIA, f. 600, ap. 1, b. 225, l. 24.]. Zaznaczymy, że J. Sudakow był niezwykle obowiązkowy i gorliwy [fn: Gorliwość J. Sudakowa w wykonywaniu rozkazów generał-gubernatora wileńskiego spotkała się z reakcjami w prasie periodycznej. 23 czerwca 1906 r. właściciele wileńskich drukarni musieli złożyć pisemne zobowiązanie, że nie będą rozpowszechniać wydawnictw, przeciwko którym wszczęto postępowanie sądowe. To żądanie inspektora polski dziennik „Kuryer Litewski” pośpieszył nazwać „kolejnym przypadkiem biurokratycznego nietaktu”. J. Sudakow zareagował na rzucone mu oskarżenie, zwrócił się do prokuratora wileńskiego sądu okręgowego z prośbą o wszczęcie sprawy karnej. Jednak proces sądowy przeciwko redaktorowi dziennika Czesławowi Jankowskiemu (1857–1929) trwał tak długo, że stracił swoją moc – redaktor dawno już nie pracował w Wilnie, a wkrótce sam inspektor został przeniesiony do Charkowa. Jednak ten incydent z prasą periodyczną miał wpływ na inspektora; w marcu 1907 r. nie odważył się sam zbierać pisemnych zobowiązań od właścicieli prywatnych bibliotek, że nie będą udostępniać czytelnikom zakazanych wydawnictw, a to polecenie przekazał naczelnikowi policji wileńskiej. Pisemne zobowiązanie właścicieli wileńskich drukarni, 23 czerwca 1906 r., LVIA, f. 600, ap. 1, b. 227, l. 23–25v; Kronika krajowa. Wilno. Osobliwa droga, Kuryer Litewski, 1906, nr 168, s. 3; Jankovskio baudžiamoji byla, Lietuvos mokslų akademijos Vrublevskių bibliotekos Rankraščių skyrius (dalej – LMAVB RS), f. 155, b. 221.], składał generał-gubernatorowi wileńskiemu sprawozdania, choć nie co miesiąc, jak wymagano [fn: Vilniaus spaudos ir spaustuvių inspektoriaus ataskaita, Wilno, 24 kwietnia 1906 r., LVIA, f. 600, ap. 1, b. 225, l. 32–33; Vilniaus spaudos ir spaustuvių inspektoriaus ataskaita, Wilno, 24 maja 1906 r., ibidem, l. 24–25; Vilniaus spaudos ir spaustuvių inspektoriaus ataskaita, Wilno, 9 lutego 1907 r., ibidem, b. 232, l. 20; Vilniaus spaudos ir spaustuvių inspektoriaus ataskaita, Wilno, 18 lipca 1907 r., ibidem, l. 28; Vilniaus spaudos ir spaustuvių inspektoriaus ataskaita za 1908 rok, ibidem, b. 362, l. 2–5; Vilniaus spaudos ir spaustuvių inspektoriaus ataskaita za 1910 rok, ibidem, l. 8–10v.]. Ponadto J. Sudakow podniósł kwestię odpowiedzialności karnej właścicieli księgarni, która nie była uregulowana przepisami prawa [fn: Pismo generał-gubernatora wileńskiego K. Krzywickiego do ministra spraw wewnętrznych P. Stołypina, 25 lutego 1906 r., ibidem, f. 600, ap. 1, b. 225, l. 9.]. K. Krzywicki próbował rozwiązać tę sprawę w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych, jednak bezskutecznie [fn: Ibidem.]. Kwestia odpowiedzialności prawnej właścicieli księgarni pozostała otwarta, a inspektor prasy i drukarni wileńskich miał tylko jedno wyjście – protokoły z rewizji księgarni [fn: Np. w styczniu 1907 r. podczas rewizji wileńskich księgarni inspektor znalazł 4080 egzemplarzy wydawnictw bez zezwolenia cenzury; w sprawie 856 egzemplarzy wydawnictw wszczęto sprawy sądowe, a 38 egzemplarzy zostało całkowicie zakazanych. Por. Pismo inspektora prasy i drukarni wileńskich J. Sudakowa do generał-gubernatora wileńskiego K. Krzywickiego, 9 lutego 1907 r., ibidem, b. 232, l. 20.] przesyłać prokuratorowi wileńskiego sądu okręgowego, który podejmował decyzję o celowości wszczęcia sprawy karnej [fn: Pismo inspektora prasy i drukarni wileńskich J. Sudakowa do generał-gubernatora wileńskiego K. Krzywickiego, ibidem, l. 1.].
W lutym 1906 r. generał-gubernator wileński zwrócił uwagę na niestacjonarny handel prasą na ulicach Wilna. Inspektor prasy i drukarni wileńskich J. Sudakow, który, jak wspomnieliśmy, był niezwykle gorliwy, stwierdził, że na ulicach Wilna swobodnie sprzedawano periodyki z Warszawy i Sankt Petersburga, z których część została zakazana zgodnie z zaleceniami lokalnych komitetów cenzury [fn: Pismo inspektora prasy i drukarni wileńskich J. Sudakowa do Głównego Zarządu do Spraw Prasy, 12 lutego 1906 r., ibidem, b. 225, l. 5v. W 1908 r. inspektor zauważył, że uliczni sprzedawcy mieli oddzielne magazyny prasy na alei Jurgio, przy domu nr 2 (obecnie al. Gedimino), na skrzyżowaniu obecnych ulic Sodų (Садовая) i Geležinkelių (Вокзальная). Te niekontrolowane magazyny książek musiały zostać zamknięte. Pismo inspektora prasy i drukarni wileńskich J. Sudakowa do naczelnika policji wileńskiej, 25 kwietnia 1908 r., ibidem, f. 420, ap. 2, b. 964, l. 14.]. Inspektor proponował uregulowanie sprzedaży wydawnictw na ulicach i zwrócił się z tą kwestią bezpośrednio do generał-gubernatora wileńskiego. Kwestia sprzedaży wydawnictw na ulicach Wilna była wcześniej rozważana przez władze lokalne. Już w 1904 r. gubernator wileński K. Palen zwrócił się oddzielnie do naczelnika policji wileńskiej Petera Mejera (Петр Петрович Мейер) z propozycją opracowania odrębnych przepisów regulujących pracę handlarzy wydawnictwami na ulicach. Jednak naczelnik policji wileńskiej nie podjął samodzielnej inicjatywy, a kwestię opracowania takich przepisów przekazał wileńskiej dumie miejskiej, która odmówiła uregulowania niestacjonarnego handlu wydawnictwami [fn: Wileńska duma miejska, otrzymawszy pismo naczelnika policji wileńskiej, postanowiła wyjaśnić, czy takie przepisy istnieją w Sankt Petersburgu, Moskwie, Warszawie, Odessie, Charkowie i Kijowie. Z wyjątkiem Warszawy, gdzie takie przepisy opracował lokalny naczelnik policji, w innych miastach sprzedaż wydawnictw na ulicach nie była oddzielnie regulowana. 11 listopada 1904 r. wileńska duma miejska podjęła decyzję o nieopracowywaniu odrębnych przepisów dla sprzedawców wydawnictw na ulicach. Więcej zob.: Vilniaus miesto dūmos sprendimas dėl laikraščių pardavimo gatvėse, 11 listopada 1904 r., ibidem, f. 420, ap. 2, b. 886, l. 131–136.]. Ważne jest, aby zaznaczyć, że K. Krzywicki, w porównaniu z K. Palenem, nie scedował inicjatywy na naczelnika policji wileńskiej, a urzędnicy kancelarii generał-gubernatora opracowali przepisy dotyczące rozpowszechniania wydawnictw na ulicach. Tak więc, zgodnie z przepisami z 25 września 1906 r., prasę mogły sprzedawać wyłącznie osoby posiadające zezwolenia naczelnika policji wileńskiej. Musiały one nosić na ubraniu odznaki, a co najważniejsze, za rozpowszechnianie zakazanych periodyków groziła odpowiedzialność administracyjna – areszt (do jednego miesiąca) lub kara pieniężna (nieprzekraczająca 50 rubli) [fn: Taisyklių dėl prekybos spauda Vilniaus gatvėse projektas, marzec 1906 r., ibidem, f. 600, ap. 1, b. 225, l. 17–19v; Privalomasis aplinkraštis dėl prekybos spauda Vilniaus gatvėse, 25 września 1906 r., ibidem, b. 242, l. 7.]. Jednak nie udało nam się znaleźć danych (przynajmniej na tym etapie badań) wskazujących, by wileńska policja nakładała kary na ulicznych sprzedawców za sprzedaż zakazanych wydawnictw; w latach 1907–1913 zezwolenia odebrano jedynie dwóm osobom za przestępstwa karne – kradzież [fn: Por. ibidem, f. 420, ap. 2, b. 886, l. 42.]. Ponadto, co roku liczba ulicznych sprzedawców rosła. Na przykład w 1910 r. zezwolenia na rozpowszechnianie prasy na ulicach Wilna, targowiskach i dworcach kolejowych posiadało 214 osób [fn: Priedas prie Vilniaus spaudos ir spaustuvių inspektoriaus ataskaitos Vyriausiajai spaudos reikalų valdybai za 1910 rok, ibidem, f. 600, ap. 1, b. 363, l. 4.], a naczelnik policji wileńskiej, udzielając zezwoleń na handel, nie zawsze skrupulatnie sprawdzał „wiarygodność polityczną” ulicznych sprzedawców [fn: Pismo naczelnika policji wileńskiej do wydziałów policji wileńskiej, 5 grudnia 1913 r., ibidem, f. 420, ap. 2, b. 1025, l. 449.]. Należy zaznaczyć, że pomocnik K. Krzywickiego, gubernator wileński D. Lubimow, zauważywszy nieregulowane rozpowszechnianie periodyków w kawiarniach, herbaciarniach i karczmach, 23 września 1908 r. wydał odrębny okólnik, zakazujący właścicielom tych lokali publicznych subskrybowania periodyków i zezwalania na ich czytanie uczniom [fn: Privalomasis aplinkraštis prekiautojams spauda, rašto priemonėms, kavinių ir smuklių savininkams, Wilno, 23 września 1908 r., ibidem, ap. 1, b. 242, l. 9. Według Genovaitė Raguotienė, już w latach 1905–1906 właściciele herbaciarni w miastach, a zwłaszcza w miasteczkach czy osadach kościelnych, starali się posiadać wydawnictwa periodyczne. Rzadko, ale gdzieniegdzie herbaciarnie miały oddzielną czytelnię, a nawet bibliotekę. G. Raguotienė, Spaudą atgavus. Knyga ir skaitytojas 1904–1918 Lietuvoje, Vilnius, 1996, s. 42.].
Drugim kierunkiem pracy związanym z prasą, któremu K. Krzywicki poświęcał dużo uwagi, była cenzura, a dokładniej – zapewnienie sprawnego przebiegu procesu cenzury. Już w lutym 1906 r., kiedy ustalono wycofywanie zakazanej literatury z obiegu, K. Krzywicki zażądał, aby wileński wewnętrzny osobny cenzor co tydzień (w czwartki) składał sprawozdania kancelarii generał-gubernatora [fn: Pismo generał-gubernatora wileńskiego K. Krzywickiego do wileńskiego wewnętrznego osobnego cenzora A. Kemmerlinga, 17 lutego 1906 r., LVIA, f. 378, ap. 1906 BS, b. 392, l. 13.]. Nie udało nam się odnaleźć pisemnych sprawozdań, być może cenzor i generał-gubernator porozumiewali się ustnie, ponieważ we wrześniu 1906 r. K. Krzywicki napisał oddzielne pismo do Głównego Zarządu do Spraw Prasy, prosząc o wezwanie A. Kemmerlinga na osobistą rozmowę do Sankt Petersburga i odpowiedź na ważne dla cenzora pytania, które nie odzwierciedlają się w korespondencji służbowej [fn: Pismo generał-gubernatora wileńskiego K. Krzywickiego do Głównego Zarządu do Spraw Prasy, 21 września 1906 r., ibidem, l. 82.]. Jednak nadal nie jest jasne, dlaczego A. Kemmerling nie wyjechał do Sankt Petersburga. Kilka miesięcy później, w maju 1906 r., generał-gubernator wileński zaniepokoił się możliwością utworzenia komitetu cenzury, dowiedziawszy się, że takie inicjatywy zgłaszają gubernatorzy kijowscy i kazańscy [fn: № 27574. 18 марта 1906 г. Именной Высочайший указ данный Сенату об изменении и дополнении Временных правил о печати, Полное собрание законов Российской империи. Собрание третье, t. XXVI, 1906. Отделение I от № 27173–28753, 1909, s. 281–282.]. Zgodnie z „Tymczasowymi zasadami dotyczącymi prasy nieperiodycznej” z 26 kwietnia 1906 r., z wyjątkiem Sankt Petersburga, Moskwy, Warszawy i Tyflisu (Tbilisi), gdzie wcześniej przeprowadzono reorganizację komitetów cenzury, lokalni gubernatorzy i sam minister spraw wewnętrznych mieli prawo, w zależności od potrzeb, inicjować tworzenie lokalnych tymczasowych komitetów cenzury do spraw prasy, a także zapraszać do nich przedstawicieli z poszczególnych resortów państwowych (z wyjątkiem sądownictwa) [fn: № 27815. 26 апреля 1906 г. Высочайший указ данный Сенату (собр. узак. 1906 г. 3 мая отд. I, ст. 637), О временных правилах для неповременной печати, ibidem, s. 481–482.].
Ważne jest, aby zaznaczyć, że proces tworzenia przyszłego wileńskiego komitetu cenzury, a dokładniej projekt działalności komitetu, został powierzony starszemu urzędnikowi kancelarii generał-gubernatora wileńskiego S. Beleckijowi i A. Kemmerlingowi. 15 sierpnia 1906 r., przedstawiając Głównemu Zarządowi do Spraw Prasy projekt działalności Wileńskiego Tymczasowego Komitetu do Spraw Prasy, K. Krzywicki „słowo w słowo” powtórzył propozycje urzędnika kancelarii i cenzora dotyczące rozszerzenia składu komitetu. Dla K. Krzywickiego było to akceptowalne, aby pracownicy kancelarii generał-gubernatora wileńskiego uczestniczyli w działalności przyszłego komitetu cenzury – to znaczy czytali periodyki wydawane w języku rosyjskim. K. Krzywicki uważał, że konieczne jest wzmocnienie efektywności pracy komitetu cenzury, zgadzając się, aby w komitecie cenzury mieli swoich przedstawicieli resort wojskowy, duchowieństwo prawosławne i katolickie. Jednocześnie K. Krzywicki opowiadał się również za ściślejszą współpracą komitetu cenzury i inspektora prasy i drukarni wileńskich, proponując wyłączenie podległości inspektora spod prerogatyw generał-gubernatora wileńskiego i przekazanie jej komitetowi [fn: Pismo wileńskiego wewnętrznego osobnego cenzora A. Kemmerlinga do generał-gubernatora wileńskiego K. Krzywickiego, 28 czerwca 1906 r., LVIA, f. 378, ap. 1906 BS, b. 342, l. 21v.]. Dla K. Krzywickiego ważne było utworzenie komitetu cenzury, ponieważ przyspieszył on decyzję Głównego Zarządu do Spraw Prasy. W piśmie z 25 października 1906 r., podkreślał konieczność ograniczenia wpływu prasy lokalnej w Wilnie, tym bardziej, że na podstawie uwag lokalnego cenzora, „obecna prasa żydowska jest w rękach Bundu”, w prasie litewskiej „szczególnie silny jest nurt socjaldemokratyczny”, a prasa polska, choć „zewnętrznie lojalna wobec władzy, to jednak podsyca niezgodę między rosyjskimi i polskimi nacjonalistami” [fn: Brudnopis pisma generał-gubernatora wileńskiego K. Krzywickiego do Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, 25 października 1906 r., ibidem, f. 378, ap. 1906 BS, b. 342, l. 33r.]. Jednak po utworzeniu Wileńskiego Tymczasowego Komitetu do Spraw Prasy (9 marca 1907 r.) K. Krzywicki nie ingerował już w jego działalność, podejmowanie decyzji ani jakość pracy.
K. Krzywickiemu, podobnie jak D. Lubimowowi, zależało jedynie na tym, aby wśród cenzorów znajdowały się osoby znane i bliskie kancelarii generał-gubernatora i gubernatora wileńskiego. Pod tym względem K. Krzywicki i D. Lubimow różnili się od gubernatora warszawskiego Aleksandra Imeretyńskiego (Александр Константинович Имеретинский, 1897–1900), który na przewodniczącego Warszawskiego Komitetu Cenzury wybrał osobę mniej znaną, ale doskonale znającą realia lokalne i język polski, zdolną do rozumienia dwuznaczności językowej w prasie periodycznej – Chrystofora Emausskiego (Христофор Владимирович Эмаусский, 1899–1911), a nie swojego przyjaciela, służącego w kancelarii gubernatora Aleksandra Pelikana (Александр Пеликан) [fn: М. Р о л ь ф, op. cit., s. 217.]. Najwyższe władze wileńskie nie przejmowały się tym, że przewodniczący Wileńskiego Tymczasowego Komitetu do Spraw Prasy (A. Kemmerling) w ogóle nie znał języków polskiego, litewskiego i żydowskiego, a cenzorami wydawnictw polskich i litewskich byli urzędnicy zarządu pocztowo-telegraficznego i policji. Najważniejsze, że część z nich wcześniej pracowała w kancelarii generał-gubernatora wileńskiego [fn: Więcej zob.: Н. Г р и н ч е н к о, В. И з м о з и к, Н. П а т р у ш е в а, Д. Э л ь я ш е в и ч, Д. Р а с к и н, op. cit., s. 77–78.].
Można przypuszczać, że K. Krzywickiego, pomimo wszystkich jego decyzji z lutego–maja 1906 r. mających na celu zapewnienie sprawnego i efektywnego działania komitetu cenzury, wycofywanie zakazanych wydawnictw z redakcji, księgarni i od ulicznych sprzedawców prasy, ideologiczna treść prasy periodycznej interesowała najmniej. Uważamy, że tę naszą hipotezę potwierdza postawa K. Krzywickiego wobec obowiązkowych okólników (обязательное постановление), na podstawie których generał-gubernator lub gubernator samodzielnie (bez wiedzy komitetu cenzury i instytucji sądowych) mógł nakładać kary administracyjne na redaktorów periodyków, jeśli „naruszaliby porządek publiczny lub stwarzali zagrożenie dla integralności lub bezpieczeństwa państwa” [fn: Prawo do wydawania „obowiązkowych okólników” minister spraw wewnętrznych P. Durnowo nadał już 18 stycznia 1904 r., w zaszyfrowanym telegramie generał-gubernatorom i gubernatorom proponując zwrócenie szczególnej uwagi na wydawanie gazet i czasopism lokalnych, terminowe ściganie i konfiskowanie numerów periodyków, jeżeli w nich pojawią się artykuły lub rysunki o charakterze przestępczym. Por. LVIA, f. 378, ap. 1906 BS, b. 392, l. 59.]. K. Krzywicki, podobnie jak generał-gubernator kijowski, podolski i wołyński Władimir Suchomlinow (Владимир Александрович Сухомлинов, 1905–1908) [fn: А. А. С и д о р о в, В Киеве (Из воспоминаний бывшего цензора), Голос минувшего, 1918, nr 4–6, s. 225.], rzadko korzystał z tego prawa administracyjnego do regulowania treści informacji w periodykach. Generał-gubernator warszawski G. Skałon wydał pierwsze obowiązkowe okólniki już pod koniec grudnia 1905 r. [fn: Prasa Królestwa Polskiego w opinii władz cenzury rosyjskiej (1901–1914). Dokumenty. Wstęp, opracowanie i przekład J. Kostecki, M. Tobera, Warszawa, 2013, s. 12.], a w Wilnie pierwszy okólnik ogłoszono 2 czerwca 1907 r., w dniu zamknięcia Dumy Państwowej. Tego dnia wszyscy generał-gubernatorzy i gubernatorzy otrzymali osobne polecenie ministra spraw wewnętrznych Piotra Stołypina (Пётр Аркадьевич Столыпин, 1906–1911) wydania okólnika, który pozwoliłby zapewnić „porządek publiczny” [fn: А. П. С о п о в а, Правовое регулирование периодической печати в Российской империи в начале XX века. Диссертация на соискание ученой степени кандидата юридических наук, Москва, 2021, s. 221.]. Jednocześnie przedstawiono treść okólnika, zgodnie z którą redaktorzy periodyków mogli zostać aresztowani (do 3 miesięcy) lub otrzymać karę pieniężną (nie więcej niż 500 rubli), jeśli w periodyku rozpowszechniane byłyby „fałszywe wiadomości o zarządzeniach państwowych, podżeganie do oporu wobec władzy” [fn: Ibidem.]. Część gubernatorów według własnego uznania rozszerzała treść obowiązkowego okólnika, pozwalając sobie na nakładanie kar administracyjnych, jeśli redaktorzy „podburzali jedną część społeczeństwa przeciwko drugiej”, zachęcali społeczeństwo do „organizowania wieców i demonstracji przeciwko władzom lokalnym” [fn: А. П. С о п о в а, op. cit., s. 226; Por. też: П. Т о л с т о й, Обязательные постановления о печати в порядке охраны, Свобода печати при обновленном строе, Санкт-Петербург, 1912, s. 88–109.]. Jednak K. Krzywicki nie widział potrzeby rozszerzania treści obowiązkowego okólnika [fn: Por. Privalomasis aplinkraštis Vilniaus gubernijos gyventojams, 2 czerwca 1907 r., LVIA, f. 601, ap. 1, b. 18, l. 36. Okólnik o tej samej treści wydał gubernator kowieński. Por. Privalomasis aplinkraštis Kauno gubernijos gyventojams, 2 czerwca 1907 r., ibidem, f. 378, ap. 1907 BS, b. 310, l. 65.]. Ponadto rzadko korzystał z tego prawa administracyjnego.
Jak pokazują pojedyncze decyzje K. Krzywickiego, a częściowo D. Lubimowa, zasadniczo zależało im na publicznych, ich zdaniem, niewłaściwych wypowiedziach prasowych przeciwko lokalnym urzędnikom władzy. Na przykład w grudniu 1907 r. K. Krzywicki nałożył karę pieniężną na litewski periodyk „Žarija” za artykuł „Biurokratų puota” [fn: Kopia decyzji generał-gubernatora wileńskiego, 7 grudnia 1907 r., ibidem, l. 47.] oraz na polski dziennik „Dziennik Wileński” za artykuł „Nowy cioś”, w którym krytykowano decyzję generał-gubernatora warszawskiego o zamknięciu towarzystwa oświatowego „Oświata” [fn: Kopia decyzji generał-gubernatora wileńskiego, 14 grudnia 1907 r., ibidem, l. 49.]. W marcu 1907 r. gubernator kowieński P. Wierowkin zwrócił uwagę K. Krzywickiego na korespondencję z Birż zamieszczoną w dzienniku „Vilniaus žinios” [fn: Anonimowy korespondent zachęcał chłopów do wybierania swoich przedstawicieli do Dumy Państwowej, w której, jego zdaniem, zostanie rozwiązana kwestia ziemi. W korespondencji „Vilniaus žinios” zadeklarowano, że komisje do spraw ziemi są „chytrym” działaniem władz, mającym na celu obronę interesów szlachty i właścicieli ziemskich, a nie chłopów. Więcej zob.: Kiškis iš Pakrūmės [?], Iš Lietuvos. Biržai, Vilniaus žinios, 1907 r., nr 7(616), s. 3.], w której miejscowi chłopi byli namawiani do nieufności wobec wójta gminy i niezakładania komisji do spraw ziemi [fn: Pismo gubernatora kowieńskiego P. Wierowkina do generał-gubernatora wileńskiego K. Krzywickiego, 17 marca 1907 r., LVIA, f. 378, ap. 1907 BS, b. 310, l. 6–6v.]. Gubernator kowieński otrzymał wiadomości od wójta gminy Poniewież, że informacje opublikowane w dzienniku wpłynęły na miejscowych chłopów, którzy odmówili zbierania podatków na utrzymanie wójta gminy, a zebraną pod koniec ubiegłego roku sumę przeznaczyli na zwolnionego pisarza gminnego. Zdaniem P. Wierowkina, informacje opublikowane w dzienniku zachęcają do „nieposłuszeństwa wobec ustaw państwowych i podważają autorytet przedstawicieli władz lokalnych” [fn: Ibidem.]. Jednak generał-gubernator wileński w tym przypadku postanowił nie nakładać kary administracyjnej na redaktora „Vilniaus žinios” – napisał do Jonasa Vileišisa list ostrzegawczy, że w przypadku pojawienia się artykułów o podobnej treści zostanie nałożona na niego kara pieniężna [fn: Pismo kancelarii generał-gubernatora wileńskiego do J. Vileišisa, 20 marca 1907 r., ibidem, l. 9–9v.]. Jednak pół roku później – to znaczy w październiku 1907 r., K. Krzywicki mimo wszystko nałożył karę pieniężną na redaktora „Vilniaus žinios” za artykuł „Vilniaus vyskupo Ropo prašalinimas”, w którym krytykowano działania władz lokalnych zmierzające do wpływania na polityczną wiarygodność duchowieństwa katolickiego [fn: Vilniaus vyskupo Ropo prašalinimas, Vilniaus žinios, 1907 r., nr 166(775), s. 1.]. Jednak J. Vileišis odważył się prosić za pośrednictwem gubernatora wileńskiego Lubimowa o zmniejszenie wysokości kary. Generał-gubernator wileński zgodził się: zmniejszył karę z 300 do 100 rubli [fn: Pismo generał-gubernatora wileńskiego K. Krzywickiego do Wileńskiego Tymczasowego Komitetu do Spraw Prasy, 1 listopada 1907 r., LVIA, f. 601, ap. 1, b. 18, l. 60.].
Czasami kary administracyjne na redaktorów nakładał sam gubernator wileński D. Lubimow. Na przykład w 1908 r. ukarał on redaktora „Vilniaus žinios” J. Vileišisa za kilka artykułów zachęcających do bojkotu szkół państwowych i powoływania Litwinów na nauczycieli [fn: J. Aničas, op. cit., s. 401.]. W tym przypadku logika działań D. Lubimowa nie różniła się od logiki działań gubernatora kowieńskiego P. Wierowkina. W 1908 r. gubernator kowieński nałożył kary administracyjne na litewskie periodyki „Vienybė” i „Draugija” za zachęcanie wspólnot chłopskich do samodzielnej zmiany urzędników gminnych, bojkotu szkół państwowych, powoływania litewskich nauczycieli [fn: Kas girdėti. Vilniuje. Laikraščių nubaudimas, Vilniaus žinios, 1908, nr 21(859), s. 3; Iš Lietuvos. Kaunas, Viltis, 1908, nr 12, s. 3; Kauno žinios. „Draugijos“ redaktoriaus kun. Al. Dambrausko nubaudimas, ibidem, nr 99, s. 4.]. Jednak P. Wierowkin, podobnie jak gubernatorzy Podola i Wołynia [fn: A. Kotenko, op. cit., s. 27–28.], nie zawsze bronił społeczności rosyjskiej. 18 lipca 1907 r. gubernator kowieński otrzymał zbiorową skargę społeczności rosyjskiej dotyczącą informacji opublikowanych w litewskim periodyku „Nedėldienio skaitymas”, w którym rzekomo w rubryce odpowiedzi redakcji wyrażono opinię, że Rosjanie, a zwłaszcza rewolucjoniści, angażują się w działania terrorystyczne. Skarżący proponowali usunięcie ze stanowiska redaktora gazety Aleksandra Dambrauskasa-Jakštasa (Adomas Jakštas, 1860–1938), a nie doczekawszy się wsparcia gubernatora, zagrozili zwróceniem się nawet do premiera P. Stołypina [fn: N. Lietuvninkaitė, op. cit., s. 179.]. Trudno jednak odpowiedzieć na pytanie, dlaczego to odwołanie pozostało bez odpowiedzi. Można przypuszczać, że P. Wierowkinowi zależało przede wszystkim na niewłaściwych wypowiedziach prasowych przeciwko lokalnym urzędnikom władzy, a nie na konfliktach grup etnicznych, których echa pojawiały się w prasie periodycznej.
Poszukiwanie współpracy: gubernator wileński Piotr Wieriowkin
Piotr Wieriowkin, pełniący funkcję gubernatora kowieńskiego (1904–1912), wykazywał większe zainteresowanie sprawami prasy periodycznej niż jego koledzy w Wilnie. Podczas gdy w kancelarii gubernatora wileńskiego codzienne tłumaczenia prasy periodycznej organizowano dopiero w 1909 r., gubernator kowieński otrzymywał tłumaczenia z litewskich periodyków (np. „Darbininkų balsas” [fn: Pl. żr.: Vertimai iš lietuviškos periodinės spaudos, Lietuvos nacionalinės Martyno Mažvydo bibliotekos Retų spaudinių ir rankraščių skyrius (dalej – LNMMB RS), f. 19, b. 2311.], „Nedėldienio skaitymas” [fn: Plg. żr: ten pat, b. 2314.], „Draugija” [fn: Plg. żr.: ten pat, b. 2295.], „Viltis” [fn: Plg. żr.: ten pat, b. 2302.]) już od 1906 r. Kancelaria gubernatora kowieńskiego zbierała informacje o ideologicznym kierunku litewskich periodyków. Jednak przede wszystkim gubernatorowi kowieńskiemu zależało na ocenach władz lokalnych [fn: Na przykład w 1906 r. P. Wieriowkin otrzymał takie wnioski dotyczące litewskiego periodyku „Nedėldienio skaitymas”: „dąży do podniesienia litewskiej świadomości narodowej i szczególnie nienawidzi rosyjskiej szkoły na Litwie, aktywnie walczy nie tylko z przeciwnikami katolicyzmu – socjalistami, ale także stale krytykuje władze lokalne, zwiększając niezgodę etniczną w kraju”. Przeciwne zdanie przedstawiono na temat innego periodyku „Vienybė”: „Choć gazeta ma cechy fanatyzmu, podnosząc kwestie litewskiej świadomości narodowej i kultury, większość jej artykułów jest poprawna, ton powściągliwy i bez otwartej wrogości wobec władz rosyjskich”. Więcej zob.: N. Lietuvninkaitė, op. cit., s. 179–180.], ponieważ w sprawozdaniu z działalności za 1908 r. podkreślił, że w litewskiej prasie periodycznej propaguje się „wrogie nastawienie do władzy Imperium Rosyjskiego” [fn: Kauno gubernatoriaus P. Veriovkino ataskaitos za 1908 metus juodraštis, LNMMB RS, f. 19–76, l. 44v.].
Po objęciu funkcji gubernatora wileńskiego (1912 r.) P. Wieriowkin jeszcze bardziej zainteresował się prasą periodyczną. Nowy gubernator wileński zażądał codziennego tłumaczenia nie tylko wileńskiej prasy periodycznej, ale także tej wydawanej poza granicami Imperium Rosyjskiego – w Krakowie i Poznaniu. W 1912 r. P. Wieriowkinowi zależało na tym, jak we lwowskiej i krakowskiej prasie periodycznej odzwierciedlono uroczystości rocznicowe powstania z lat 1863–1864 i wydarzeń wojny z 1812 r., a także jak oceniano działalność lokalnych urzędników i rosyjskich organizacji w Kraju Północno-Zachodnim [fn: Por. Vertimai iš lenkiškosios periodinės spaudos, LVIA, f. 378, BS, 1912 m., b. 27.]. W przetłumaczonych materiałach gubernator zwracał uwagę na oceny stosunków (nie tylko religijnych, ale i narodowych) między Polakami i Litwinami w Kraju Północno-Zachodnim, na problemy upamiętniania ważnych dla Polaków postaci publicznych, na kwestię posiadania ziemi przez polskich ziemian [fn: Por. ten pat, 1911, b. 43, l. 142. Należy zauważyć, że tłumacz artykułów z „Dziennika Poznańskiego” ołówkiem zwrócił uwagę gubernatora na przedstawioną ocenę, że „posiadanie ziemi jest jednym z najważniejszych narzędzi polityki „rusyfikacji” władzy”, ibidem, l. 148.], oraz na krytykę działań gubernatora ograniczających polską ekspresję kulturalną [fn: Por. Vertimai iš lenkiškosios periodinės spaudos, LNMMB RS, f. 19, b. 2325, 2326, 2304, 2306, 2305.].
Trudno odpowiedzieć, w jakim stopniu zgromadzone materiały wpłynęły na decyzje gubernatora. Najprawdopodobniej prasa periodyczna była dla P. Wieriowkina ważnym źródłem informacji, pozwalającym poznać lokalne grupy etniczne i ocenić ich stosunek do władz lokalnych i centralnych Imperium Rosyjskiego. Jednak czytając tłumaczenia z prasy periodycznej, P. Wieriowkin porównywał i dostrzegał różnice między periodykami lokalnymi a tymi wydawanymi poza granicami Imperium Rosyjskiego. Można przypuszczać, że lokalna prasa periodyczna (a przede wszystkim polska) wydawała mu się znacznie bardziej umiarkowana i ostrożna w stosunkach z władzami lokalnymi niż ta wydawana w Warszawie, Krakowie, Poznaniu czy Lwowie. Dlatego w marcu 1913 r. P. Wieriowkin wydał okólnik, którym przydzielił Wileńskiemu Tymczasowemu Komitetowi do Spraw Prasy dodatkowe zadanie cenzurowania polskiej prasy periodycznej sprowadzanej do Wilna [fn: 10 marca 1910 r. Główny Zarząd do Spraw Prasy podjął decyzję, że litewskie periodyki, wydawane poza granicami Imperium Rosyjskiego, mają być sprawdzane nie w Sankt Petersburgu, lecz w Wileńskim Tymczasowym Komitecie do Spraw Prasy. Więcej zob.: V. Černiauskaitė, op. cit., s. 40.]. Jednak to żądanie gubernatora wileńskiego, związane ze zwiększonym obciążeniem pracą, wywołało niezadowolenie Wileńskiego Tymczasowego Komitetu do Spraw Prasy.
Przewodniczący Komitetu zwrócił się do Głównego Zarządu do Spraw Prasy z prośbą o interwencję. Stwierdzono, że ze względu na zakres prac Komitet nie może podjąć dodatkowego zobowiązania, a co najważniejsze, to żądanie nie wchodzi w zakres kompetencji komitetu [fn: Pismo przewodniczącego Wileńskiego Tymczasowego Komitetu do Spraw Prasy A. Kemmerlinga do Głównego Zarządu do Spraw Prasy, 13 czerwca 1913 r., LVIA, f. 601, ap. 1, b. 85, l. 51.]. Najprawdopodobniej odpowiedź z Sankt Petersburga była korzystna dla Wileńskiego Tymczasowego Komitetu do Spraw Prasy, ponieważ materiały protokołów posiedzeń tego komitetu nie wskazują na cenzurowanie polskiej prasy periodycznej wydawanej poza granicami Imperium Rosyjskiego w latach 1913–1914. Jednak 16 lutego 1914 r. przeprowadzono nadzwyczajną rewizję Wileńskiego Tymczasowego Komitetu do Spraw Prasy, która stwierdziła „nieudaną i źle zorganizowaną” działalność komitetu. Ze względu na brak źródeł trudno odpowiedzieć na pytanie, w jakim stopniu tę rewizję zainicjował gubernator wileński. Jednak przedstawiciel Głównego Zarządu do Spraw Prasy Siergiej Wissarionow (Сергей Евлампиевич Виссарионов, 1867–1918), który przybył do Wilna, osobiście spotkał się z P. Wieriowkinem. Podczas rozmowy P. Wieriowkin otwarcie obawiał się, że przewodniczący komitetu A. Kemmerling „wyjątkowo opornie nadzoruje prasę periodyczną narodową (wydawaną w językach nierosyjskich), w tych kwestiach unika żywej współpracy z gubernatorem i tylko urzędowo odpowiada” [fn: Н. Г. П а т р у ш е в а, Ревизия…, s. 145.]. Przewodniczący komitetu został zwolniony ze stanowiska. Prawdopodobnie gubernator wileński chciał ściślejszych relacji z lokalnymi cenzorami w kwestii oceny prasy periodycznej. Dlatego na nowego przewodniczącego Wileńskiego Tymczasowego Komitetu do Spraw Prasy zaproponował wieloletniego pracownika kancelarii gubernatora kowieńskiego, swojego przyjaciela Petera Kruglâkova-Čerdackija (Петр Георгиевич Кругляков-Чердацкий, 1869 – po 1916) [fn: H. Г р и н ч е н к о, В. И з м о з и к, Н. П а т р у ш е в а, Д. Э л ь я ш е в и ч, Д. Р а с к и н, op. cit., s. 78.].
Wcześniej P. Wieriowkin próbował nawiązać współpracę w kwestiach prasowych z naczelnikiem policji wileńskiej. W 1911 r. P. Wieriowkin wysłał fragmenty prasy periodycznej, w której pisano o działalności socjalistów w Wilnie [fn: Por. LVIA, f. 378, BS, 1911 m., b. 44, l. 197.], zachęcając do zorganizowania śledzenia redakcji. Prawdą jest, że taki pomysł był już rozważany w zarządzie naczelnika policji wileńskiej i wileńskiej służby bezpieczeństwa. Dwa lata wcześniej, w 1909 r., naczelnik wileńskiej służby bezpieczeństwa prosił naczelnika policji wileńskiej o przesłanie listy redakcji wileńskich periodyków oraz o oddzielne wskazanie miejsca zamieszkania członków redakcji [fn: Pismo naczelnika wileńskiej służby bezpieczeństwa do naczelnika policji wileńskiej, 14 listopada 1908 r., ten pat, f. 932, ap. 1, b. 35, l. 1.]. Nie udało nam się ustalić, co spowodowało nagłe zainteresowanie naczelnika wileńskiej służby bezpieczeństwa periodykami. Jednak mało prawdopodobne, aby ten plan został zrealizowany, ponieważ naczelnik wileńskiej służby bezpieczeństwa stale zwracał się do Wileńskiego Tymczasowego Komitetu do Spraw Prasy, prosząc o wskazanie ideologicznych kierunków wileńskich periodyków [fn: Pismo naczelnika wileńskiej służby bezpieczeństwa do naczelnika policji wileńskiej, 5 czerwca 1909 r., ibidem, l. 34.]. Posiadając te informacje, najprawdopodobniej dążono do efektywniejszego organizowania prac śledczych. Jednak Wileński Tymczasowy Komitet do Spraw Prasy po raz kolejny pokazał swoją „skuteczność” – w 1909 r. wileńskiej służbie bezpieczeństwa mógł przedstawić dane tylko za 1906 r. [fn: Vilniaus periodinių leidinių charakteristika, 1906 m., ibidem, b. 35, l. 35–37v.], a w 1910 r. opis wileńskich periodyków przedstawiono za 1908 r. [fn: Vilniaus periodinių leidinių charakteristika, 1908 metai, ibidem, l. 77–79.], kiedy to część periodyków już zakończyła swoją działalność. Wśród dokumentów wileńskiej służby bezpieczeństwa nie udało nam się znaleźć danych potwierdzających zorganizowanie prac śledczych redakcji wileńskich periodyków. W 1913 r. P. Wieriowkin, korespondując z Wileńskim Tymczasowym Komitetem do Spraw Prasy, prosił również naczelnika policji wileńskiej o przedstawienie danych dotyczących liczby handlarzy wydawnictwami na ulicach, liczby wydanych przez policję zezwoleń oraz przypadków odebrania zezwoleń za rozpowszechnianie zakazanej prasy periodycznej [fn: Pismo naczelnika policji wileńskiej do wydziałów policji wileńskiej, 5 grudnia 1913 r., ibidem, f. 420, ap. 2, b. 1025, l. 449.]. Okazało się jednak, że brak było systematycznych informacji, a w wielu przypadkach w ogóle ich nie zbierano [fn: Por. ibidem, l. 449–458.].
Podsumowanie
Wniosek polskiego badacza prasy H. Bałabucha, że na początku XX wieku nie można mówić o odrębnej polityce prasowej władz lokalnych [fn: H. Bałabuch, op. cit., s. 36.], mógłby być trafny w ocenie sytuacji w Wilnie. W Wilnie najwyższe władze lokalne Imperium Rosyjskiego również nie miały odrębnej, przemyślanej, konsekwentnej polityki wobec prasy periodycznej. Lokalni generał-gubernatorzy i gubernatorzy reagowali jedynie na „wyzwania” – musieli rozwiązywać problem odrodzenia się prasy innej niż rosyjskojęzycznej w Wilnie, zmniejszać wpływ prasy na postawy społeczne podczas wydarzeń 1905 r. Jednak logika działań A. Frezego, P. Wieriowkina, a częściowo K. Krzywickiego, wskazuje, że uważali oni prasę periodyczną za narzędzie mobilizujące społeczeństwo, byli przekonani, że periodyki mogą odpowiednio wpływać na opinie i wartości społeczne. Dlatego A. Freze szukał „własnego” wydawcy dla polskiego dziennika w Wilnie, wierząc, że w ten sposób ten periodyk będzie pod wpływem lokalnych władz Imperium Rosyjskiego. Jak dalekowzroczna była decyzja A. Frezego, trudno odpowiedzieć, choć w 1905 r. zarówno „Kuryer Litewski”, jak i „Vilniaus žinios” – jedyne polski i litewski dzienniki w Wilnie – kształtowały dość ostrożny stosunek do władz lokalnych. Najprawdopodobniej te wileńskie wydawnictwa kierowały się tą samą logiką, która była charakterystyczna dla warszawskich perdiodyków. Jak trafnie zauważył niemiecki historyk Malte Rolf, redaktorzy i korespondenci warszawskich dzienników również szukali konsensusu z lokalnymi urzędnikami, aby zachować możliwość publicznego wypowiadania się w druku [fn: М. Р о л ь ф, op. cit., s. 221.]. Można przypuszczać, że część wileńskich periodyków stosowała takie działania również w późniejszych czasach, po wydarzeniach 1905 r. Nieprzypadkowo P. Wieriowkin, pełniący funkcję gubernatora wileńskiego, który w porównaniu z poprzednimi generał-gubernatorami i gubernatorami bardziej interesował się sprawami prasy, zakazał rozpowszechniania w Wilnie niektórych litewskich periodyków wydawanych poza granicami Imperium Rosyjskiego oraz zlecił (choć bezskutecznie) Wileńskiemu Tymczasowemu Komitetowi do Spraw Prasy zadanie cenzurowania polskiej periodyki wydawanej poza granicami Imperium Rosyjskiego.
Na początku XX wieku w Wilnie komitet cenzury i najwyższe władze lokalne nie współpracowały. K. Krzywickiemu, pomimo jego osobistych rozmów z przewodniczącym komitetu A. Kemmerlingiem i starań o zapewnienie efektywnej pracy komitetu, bardziej zależało na formalnym porządku. K. Krzywicki, podobnie jak jego pomocnik, gubernator wileński D. Lubimow, w przeciwieństwie do generał-gubernatorów warszawskich, nie widział potrzeby odpowiedzialnego doboru kandydatów na lokalnych cenzorów. Najważniejsze było, aby przyszły cenzor był osobą bliską kancelarii generał-gubernatora wileńskiego, a jego kompetencje merytoryczne były drugorzędne. Dlatego ani K. Krzywicki, ani D. Lubimow nie ingerowali w pracę Wileńskiego Tymczasowego Komitetu do Spraw Prasy i jego skuteczność w ograniczaniu rozpowszechniania idei „niebezpiecznych” dla władzy. Pierwszym, a w zasadzie jedynym, który dążył do nawiązania współpracy między gubernatorem a cenzorami, był P. Wieriowkin. Prasa periodyczna była dla niego ważnym źródłem informacji, pozwalającym poznać lokalne grupy etniczne i ocenić ich stosunek do władz lokalnych i centralnych Imperium Rosyjskiego. W przeciwieństwie do K. Krzywickiego, P. Wieriowkin był bardziej uważny na ideologiczną treść prasy periodycznej, reagował na zachęty do nieposłuszeństwa wobec władzy cesarskiej, częściej nakładał kary administracyjne na redaktorów niż jego koledzy w Wilnie. Jednak P. Wieriowkin, podobnie jak najwyższe władze lokalne w Kijowie, nie podejmował działań mających na celu regulowanie konfliktów etnicznych, których echa pojawiały się w prasie periodycznej, za pośrednictwem systemu kar prasowych, i nie zawsze był obrońcą rosyjskich organizacji nacjonalistycznych.
Opublikowane źródła i literatura
ANIČAS, Jonas. Petras Vileišis, 1851–1926. Vilnius: Alma Littera, 2001.
Kuryer Litewski 1905–1915
VILEIŠIS, Petras. Mano laike 33 metų darbų del lietuvių spaudos atsiminimai. Lietuva, 1925, nr. 251, p. 2.
Vilniaus žinios 1904–1909
Viltis 1907–1915
Новая жизнь 1905
Полное собрание законов Российской империи. Собрание третье. Т. XXV, 1905.
Полное собрание законов Российской империи. Собрание третье. Т. XXVI, 1906.
Cеверо-западное слово. 1898–1905
ТОЛСТОЙ, П [?]. Обязательные постановления о печати в порядке охраны. In: Свобода печати при обновленном строе. Санкт-Петербург: типография т-ва “Общественная польза“, 1912, с. 88–109.
BALABUCH, Henryk. Nie tylko cenzura. Prasa prowincjonalna Królestwa Polskiego w rosyjskim systemie prasowym w latach 1865–1915. Lublin: Wydawnictwo uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, 2001.
ČERNIAUSKAITĖ, Violeta. Cenzūros poveikis lietuviškų knygų leidybai 1904–1914 metais. Bibliografija 2002. Mokslo darbai, 2003, p. 37–42.
JURGINIS, Juozas. 1905 metų revoliucijos įvykiai Vilniuje. Vilnius: Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla, 1958.
JURKOWSKI, Roman. „Kurier Litewski“ w latach 1905–1907. Kwartalnik Historii Prasy Polskiej, 1983, t. 22/1, s. 80–106.
KORWIN-MILEWSKI, Hipolit. Siedemdziesiąt lat wspomnień (1855–1925). Poznań: Jan Jachowski. Księgarnia uniwersytecka, 1930.
KOTENKO, Anton. An Inconsistently Nationalizing State: The Romanov Empire and the Ukrainian National Movement. In: The Tsar, The Empire and the Nation. Dilemmas of Nationalization in Russia`s Western Borderlands, 1905–1915. Ed. by Darius Staliūnas and Yoko Aoshima. Budapest-New-York: Central European University Press, 2021, p. 17–32.
LIETUVNINKAITĖ, Nijolė. Kauno periodinės spaudos cenzūra 1900–1914 metais. Knygotyra, 2001, t. 37, p. 173–181.
MEDIŠAUSKIENĖ, Zita. Rusijos cenzūra Lietuvoje XIX a. viduryje. Kaunas: Vytauto Didžiojo universitetas, 1998.
MIKNYS, Rimantas. Lietuvos lenkų tauta: XX a. projekcijos ir realijos. Praeities baruose: skiriama akademikui Vytautui Merkiui 70-ies metų jubiliejaus proga. Vyr. red. A. Tyla, Vilnius: Žara, 1999, p. 243–254.
Prasa Królestwa Polskiego w opinii władz cenzury rosyjskiej (1901–1914). Dokumenty. Wstęp, opracowanie i przekład J. Kostecki, M. Tobera. Warszawa: oficyna Wydawnictwa ASPRA-JR, 2013.
RAGUOTIENĖ, Genovaitė. Spaudą atgavus. Knyga ir skaitytojas 1904–1918 Lietuvoje. Vilnius: Stepono leidykla, 1996.
SAWICKI, Jan. „Kurier Litewski“ Hipolita Korwin-Milewskiego. In: W kraju i na wychodźtwie. Księga pamiątkowa ofiarowana Profesorowi Slawomirowi Kalembce w sześćdziesięciopięciolecie urodzin. Red. J. Sobczyk, L. Kuk, N. Kasparek, Z. Karpus. Toruń–Olsztyn: Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, 2001, s. 353–372.
VIDMANTAS, Edvardas. Lietuvos darbininkų periodinė spauda 1895–1917. Vilnius: Lietuvos TSR Mokslų Akademijos Istorijos institutas, 1979.
ЕФРЕМОВА, Елена Н. Цензура в библиотеках в Уральской провинции в начале XX века. In: Цензура в России: история и современность. Сборник научных работ. Вып. 4. Сост. и науч. ред.: М. А. Бенина, М. Б. Конашев, Н. Г. Патрушева. Санкт-Петербург: Российская национальная библиотека, 2008, c. 172–184.
ГРИНЧЕНКО, Наталья А., ИЗМОЗИК, Владен С., ПАТРУШЕВА, Наталья Г., ЭЛЬЯШЕВИЧ, Дмитрий А., РАСКИН, Давид И. История цензурных учреждений в Виленской губернии в XIX – начале XX века. Knygotyra, t. 43, 2004, p. 58–86.
СИДОРОВ, Алексей А. В Киеве (Из воспоминаний бывшего цензора). Голос минувшего, 1918, nr. 4–6, c. 221–230.
БЕЛЬГАРД, Алексей В. Воспоминания. Москва: Новое литературное обозрение, 2009.
ГАНФМАН, М. [?]. Явочный период свободы столичной печати. In: Свобода печати при обновленном строе. Санкт-Петербург: типография т-ва “Общественная польза“, 1912, с. 25–54.
ЕГОРОВ, Анатолий Е. Страницы из прожитого. In: Цензура в России в конце XIX – начале XX века. Сборник воспоминаний. сост. Н. Г. Патрушева. Санкт-Петербург: Северная звезда, 2003, с. 135–160.
ПАТРУШЕВА, Наталья Г. Ревизия Временного комитета по делам печати в Вильно в 1914 г. Knygotyra, t. 47, 2006, p. 142–147.
ПАТРУШЕВА, Наталья Г. Цензурное ведомство в государственной системе Российской империи во второй половине XIX – начале XX века. Санкт-Петербург: Российская национальная библиотека, 2013.
РОЛЬФ, Мальте. Польские земли под властью Петербурга. От Венского конгресса до Первой мировой. Москва: Новое литературное обозрение, 2020.
COПОВА, Анастасия П. Правовое регулирование периодической печати в Российской империи в начале XX века. Диссертация на соискание ученой степени кандидата юридических наук. Москва, 2021.
ЦУМАРЕВА, E. „Цензурный труд невыносим“. О деятельности Виленского временного комитета по делам печати (1907–1914 гг.). Веснiк МДУ iмя А. А. Куляшова, 2014, № 2(44), c. 28–33.