DOI:10.17951/sb.2016.10.39
Studia Białorutenistyczne 10/2016
Historia, socjologia, kulturoznawstwo
Александр Горный / Aleksandr Gornyj
Grodzieński Uniwersytet Państwowy (Białoruś)
State University of Grodno (Belarus)
e-mail: litvin.gorny@gmail.com
Белорусское национальное движение в православных учебных заведениях Польши в 1920-х годах
Belarusian National Movement in the Orthodox Schools of Poland in the 1920s
Białoruski ruch narodowy w szkołach prawosławnych w Polsce w latach 20-tych XX wieku
Беларускі нацыянальны рух у праваслаўных навучальных установах Польшчы ў 1920-х гадах
Czynniki wyznaniowy zawsze stanowił jeden z elementów ruchu narodowego, szczególnie w odniesieniu do narodów Europy Wschodniej. Duchowieństwo chrześcijańskie w tym regionie pełniło istotną rolę katalizatora emancypacji narodowej, a w niektórych przypadkach, jak na przykład wśród Litwinów lub Słowaków, stało na jego czele. Białoruski ruch narodowy nie był tu wyjątkiem. W skomplikowanych warunkach wyznaniowej różnorodności Białorusinów oraz dominacji wpływów „polskiego” i „rosyjskiego” na kościół katolicki i prawosławny, aktywiści białoruscy dążyli do wprowadzenia komponentu narodowego w życie religijne, zdając sobie sprawę z potencjału kościoła jako istotnego społecznego nośnika ich idei. Z tego powodu na początku XX wieku idea białoruska rozprzestrzeniła się wśród młodego pokolenia księży katolickich, a w latach 20. XX wieku tendencja ta stała się charakterystyczna również dla duchowieństwa prawosławnego.
Problem interakcji białskiego nacjonalizmu i Kościoła katolickiego w późnym okresie nowoczesnym został szczegółowo omówiony w licznych pracach współczesnych historyków [fn: Wśród bogatej literatury poświęconej temu zagadnieniu należy wyróżnić dwie prace, które uważam za najbardziej kompleksowe: І. І. Трацяк, Беларускае каталіцкае духавенства ля вытокаў сацыякультурнай ідэнтыфікацыі, Гродна 2013; M. Moroz, „Krynica”. Ideologia i przywódcy białoruskiego katolicyzmu, Białystok 2001.]. Natomiast temat kontaktów przedstawicieli białoruskiej inteligencji z Cerkwią prawosławną nie został dotychczas wystarczająco dogłębnie zbadany i był rozpatrywany albo w kontekście historii prawosławia w okresie międzywojennym, albo jako analiza poszczególnych procesów, osobowości i organizacji. Białoruscy historycy oraz badacze pochodzący z Polski (wielu z nich reprezentuje mniejszość białoruską w tym kraju) wnieśli pewien wkład w badania nad tą problematyką, jednakże do tej pory nie powstały kompleksowe opracowania, pomimo istnienia zainteresowania aspektem narodowym w życiu kościelnym wśród części duchowieństwa i wiernych współczesnej Białorusi [fn: J. Traczuk. „Prawasłaunaja Biełaruś” jako organ Prawosławnego Białoruskiego Zjednoczenia Demokratycznego, „Slavia Orientalis” 1989, nr 3–4, s. 543–562; М. Давідзюк, Справа беларусізацыі праваслаўнай царквы ў святле палітыкі польскіх дзяржаўных улад 1919–1939, [w:] Беларускі каляндар на 1990 год, Беласток 1990, с. 67–92; Л. Кулажанка, З вопыту асветніцкага служэння Праваслаўнай царквы (Заходняя Беларусь: 1920–30–я гг.), „Праваслаўе” 1999, nr 8, s. 38–57; W. Iwaniuk, Białoruskie wydawnictwa cerkiewne w II Rzeczypospolitej, [w:] Prawosławne oficyny wydawnicze w Rzeczypospolitej, pod red. A. Mironowicza, U. Pawluczuk i P. Chomika, Białystok 2004, s. 212–224; A. Mironowicz, Kościół prawosławny w Polsce, Białystok 2006, s. 612–617; А. Горны, Протаіерэй Аляксандр Коўш: вяртанне з забыцця, „Гродненские епархиальные ведомости” 2011, nr 11, с. 13–17; А. Горны, Да гісторыі Цэнтральнага беларускага праваслаўнага камітэта па беларусізацыі царквы, „Наша слова” 2012, nr 15, с. 6–7; U. Pawluczuk. Białorutenizacja i ukrainizacja języka liturgicznego w Kościele prawosławnym w II Rzeczypospolitej, „Latopisy Akademii Supraskiej” 2012, vol. 3, s. 171–181; А. Цымбал, Праваслаўная царква ў Заходняй Беларусі (1921–1939), Мінск 2016, с. 72–81.]. Z uwagi na powyższe, przed podjęciem prac nad syntezami, konieczne jest bardziej szczegółowe zdefiniowanie i opracowanie aspektów pozostających na marginesie badań, które budzą szczególne zainteresowanie. Wśród nich wyróżnić należy historię białoruskiej obecności narodowej w prawosławnych placówkach edukacyjnych w okresie międzywojennym.
Jak wiadomo, w drugiej połowie XIX – na początku XX wieku Cerkiew prawosławna na ziemiach białoruskich znajdowała się w dużej zależności od aparatu państwowego i stanowiła integralną część ideologii imperialnej. Wielu duchownych prawosławnych pełniło rolę propagatorów idei „zachodniorusizmu” i było angażowanych przez państwo jako kolejny element rusyfikacji lokalnej ludności. Niemniej jednak już w tym okresie pewna część duchowieństwa parafialnego próbowała wykorzystywać język białoruski w swojej działalności duszpasterskiej, a także wniosła znaczący wkład w badania nad folklorem, językiem i literaturą białoruską [fn: А. Кравцевич, А. Смоленчук, С. Токть, Белорусы: нация Пограничья, Вильнюс 2011, с. 136–137.]. W roku 1897 około 47% lokalnych duchownych prawosławnych określiło swój język ojczysty jako białoruski [fn: П. Терешкович, Этническая история Беларуси XIX – начала XX в.: В контексте Центрально-Восточной Европы, Минск 2004, с. 121.]. Z pełnym przekonaniem można stwierdzić, że na początku XX wieku duchowieństwo prawosławne białoruskie posiadało określony potencjał do przyłączenia się do ruchu narodowego, który jednak był ograniczany przez władzę państwową i kościelną.
Sytuacja uległa zmianie po 1917 roku, kiedy Cerkiew utraciła protekcję i kontrolę ze strony państwa. Niektórzy duchowni prawosławni zaczęli angażować się w działalność białoruskich organizacji, struktur politycznych oraz kulturalno-oświatowych [fn: Jednym z pierwszych duchownych aktywnie wspierających ruch narodowy białoruski można uznać protoprezbitera Michała Gołenkiewicza, który już w 1915 roku w okupowanym przez Niemców Wilnie uczestniczył w organizacji szkół białoruskich i towarzystw dobroczynnych. Na nieokupowanym terytorium Białorusi w 1917 roku pierwszym ścisłe powiązania z działaczami białoruskimi nawiązał duchowny Razumowicz, który był uczestnikiem zjazdu działaczy i organizacji białoruskich w dniach 25–27 marca 1917 roku. Zob.: А. Л., Прат. Міхал Галенкевіч, „Сялянская праўда” 1924, 14 лістапада, nr 20, с. 3; А. Слесарев, Движение церковного обновления в Могилевской епархии после Февральской революции 1917 г.: Чрезвычайный Съезд духовенства и мирян, „ΧΡΟΝΟΣ. Церковно-исторический альманах” 2016, nr 3, с. 110.]. Z kolei ruch białoruski przedstawił Cerkwi prawosławnej szereg własnych postulatów, skierowanych przede wszystkim na stopniową białorutyzację życia kościelnego. Jednym z nich był apel do władz duchownych o wprowadzenie elementu białoruskiego w edukację religijną i przygotowanie przyszłych kapłanów [fn: Беларускі зьезд 9–10 чэрвеня, „Беларуская думка” 1919, 18 чэрвеня, nr 23, с. 2.].
W okresie Imperium Rosyjskiego w tzw. „Kraju Północno-Zachodnim” funkcjonowała rozbudowana sieć szkół duchownych i seminariów. Wśród nich wyróżniało się Seminarium Duchowne Litewskie (Wileńskie), utworzone w 1839 roku w Żyrowicach, a przeniesione w 1845 roku do Wilna. Na przełomie XIX i XX wieku seminarium stanowiło znaczącą instytucję edukacyjną w regionie oraz centrum studiów nad historią i kulturą cerkiewną. W czasie I wojny światowej kadra pedagogiczna i studenci zostali ewakuowani do Riazania, a dopiero w 1919 roku troje wykładowców – W. Bogdanowicz (pełniący obowiązki rektora seminarium), W. Niedzielski, W. Przedteczeński oraz część studentów powróciło do Wilna i wznowiło zajęcia [fn: В. Васілевіч, Віленская праваслаўная сэмінарыя, „Праваслаўная Беларусь” 1927, 15 лістапада, nr 4, с. 9.]. Przebywając na terytorium kontrolowanym przez władze polskie, seminarium znalazło się od razu w polu zainteresowania aktywistów ruchu białoruskiego, którzy znacznie rozszerzyli swoją działalność na ziemiach zachodniobiałoruskich w latach 1919–1920.
Wpływ „czynnika białoruskiego” na cerkiew prawosławną uwidocznił się już w czerwcu 1920 roku, kiedy to na zjeździe diecezjalnym w Wilnie podjęto decyzję o obowiązkowym wprowadzeniu do programu nauczania seminarium języka białoruskiego, literatury i historii Białorusi [fn: Хроніка. Праваслаўны зьезд, „Незалежная думка” 1920, 27 чэрвеня, nr 4, с. 6.]. Prawdopodobnie głównym inicjatorem tej decyzji był W. Bogdanowicz, który w tym czasie aktywnie uczestniczył w ruchu białoruskim. Decyzja ta jednak nie została zrealizowana, ponieważ w lipcu 1920 roku Wilno zostało zajęte przez wojska radzieckie. Zajęcia w seminarium wznowiono pod koniec 1920 roku, ale jedynie w dwóch starszych klasach teologicznych, gdzie nie przewidziano nauczania przedmiotów ogólnokształcących, w tym białoroznawstwa. Stan ten stał się przyczyną protestu Białoruskiego Związku Nauczycielskiego, który domagał się powrotu języka białoruskiego do seminarium. W specjalnym liście do redakcji gazety „Nasza Dumka” W. Bogdanowicz podkreślił, że nauczanie języka i literatury białoruskiej zostanie wprowadzone na pewno po otwarciu młodszych klas seminaryjnych jesienią 1921 roku. Specjalnie w tym celu do seminarium zaproszono jako wykładowcę znanego białoruskiego pisarza M. Horeckiego [fn: В. Богдановіч, Пісьмо ў рэдакцыю, „Наша думка” 1921, 8 красавіка, nr 14, с 5–6.]. Od 28 września 1921 roku w Seminarium Duchownym Wileńskim oficjalnie rozpoczęto nauczanie języka, literatury i historii Białorusi [fn: Хроніка, „Беларускія ведамасьці” 1921, 17 кастрычніка, nr 6, с. 4.].
Rozwój ruchu białoruskiego na przełomie lat 1910–1920 przyczynił się do aktywnego zaangażowania wielu studentów seminariów teologicznych prawosławnych w jego działalność. Przykładowo, seminarzysta M. Jaczkiewicz pełnił funkcję sekretarza Wileńskiego Białoruskiego Komitetu Narodowego (WBNK) w 1919 roku i został aresztowany za rozpowszechnianie białoruskiej prasy. Uczniowie P. Śliz i K. Majewski pracowali jako nauczyciele w szkołach białoruskich w powiatach oszmiańskim i wołożyskim w latach 1920–1921, co skutkowało represjami ze strony władz [fn: Беларускае мучаніцтва, „Беларускія ведамасьці” 1921, 20 верасьня, nr 3, с. 3.]. Najszerszą działalność prowadził jednak Władimir Narko [przyszły arcybiskup Filoteusz – A.G.], który studiował w seminarium w latach 1921–1925. Aktywnie uczestniczył w lokalnym ruchu białoruskim, publikował w białoruskich gazetach oraz organizował przedstawienia teatralne i koncerty w języku białoruskim w miasteczku Ilia (powiat wilejski). Na przykład, 16 lipca 1922 roku, podczas wakacji, W. Narko zorganizował w Ilii wystawienie sztuk L. Rodewicza *Zawstydzona Sovka* i F. Olechnowicza *Narzeczona Pawlinki*, a następnie wspólnie z chórem wykonał, jak podkreślano w korespondencji prasowej, „białoruski hymn” [fn: Карэспандэнцыі. м. Іля Вялейскага павету, „Беларускі звон” 1922, 8 верасьня, nr 18, с. 4.].
Praca pedagogów takich jak W. Bogdanowicz i M. Gorecki w seminarium na początku lat 1920-tych przyczyniła się do zapoznania studentów z ruchem białoruskim oraz ich włączenia w działalność społeczno-polityczną i kulturalną. Konkretnie, w październiku 1921 roku seminarzyści A. Serebrennikow, D. Surwillo, A. Switic, W. Bielajew, W. Narko, N. Żukow, I. Ignatowicz oraz S. Jasiński przekazali środki pieniężne na wydanie gazety „Беларускія ведамасьці”, której redaktorem był Gorecki [fn: Хроніка, „Беларускія ведамасьці” 1921, 24 кастрычніка, nr 7, с. 4.]. Podczas uroczystych nabożeństw p.o. rektora W. Bogdanowicz lub szeregowi seminarzyści często wygłaszali kazania w języku białoruskim, co było pozytywnie odbierane przez wiernych [fn: Беларускае жыцьцё. Царкоўнае казаньне па беларуску, „Наша думка” 1921, 3 чэрвеня, nr 22, с. 5; З беларускага жыцьця, „Новае жыцьцё” 1923, 24 сакавіка, nr 4, с. 5.]. Szczytem aktywności politycznej seminarzystów był ich udział w kampanii agitacyjnej przed wyborami do polskiego parlamentu jesienią 1922 roku. Zostali zwolnieni z zajęć i udali się na tereny wiejskie w celu prowadzenia agitacji na rzecz Bloku Mniejszości Narodowych, w skład którego wchodzili przedstawiciele białoruskiej ludności Polski. Wileński WBNK zaopatrzył seminarzystów w niezbędne materiały propagandowe oraz środki finansowe [fn: Рижский мир в судьбе белорусского народа 1921–1953 гг. Книга 1. Редкол.: А. А. Коваленя [и др.], Минск 2014, с. 565.].
Kolejnym przejawem silnego wpływu ruchu narodowego białoruskiego na proces edukacyjny w Seminarium Wileńskim było tworzenie różnorodnych kół seminaryjnych i zespołów amatorskich. Źródła z epoki informują o istnieniu w seminarium w 1923 roku „koła kulturalno-historycznego młodzieży białoruskiej”, przy którym funkcjonowała biblioteka książek białoruskich. Kierownik koła, K. Majewski, w późniejszym okresie aktywnie uczestniczył w działalności organizacji białoruskich w międzywojennej Polsce [fn: К. Маеўскі, Пісьмо ў рэдакцыю, „Змаганьне” 1923, 14 сьнежня, nr 18, с. 4.]. W 1926 roku powołano w seminarium koło kulturalno-oświatowe, którego celem, zgodnie ze statutem, było podnoszenie poziomu edukacyjnego i naukowego seminarzystów poprzez prowadzenie dyskusji, prezentację referatów i wykładów. Jako języki robocze koła ogłoszono język polski, rosyjski, białoruski i ukraiński [fn: Lietuvos centrinis valstybės archyvas (LCVA), f. 220, ap. 1, b. 32, k. 15: Statut Koła Kulturalno-Oświatowego, 1926.]. Przykładowo, w kwietniu 1926 roku uczeń klasy 8, Kowszik, przygotowywał się do wygłoszenia na posiedzeniu koła referatu w języku białoruskim poświęconego historii drukarstwa na Białorusi [fn: Ibidem, k. 46: Тема и содержание реферата воспитанника Ковшика, 18 IV 1926.]. Planowano również wydawanie ilustrowanego tygodnika literackiego w czterech językach, jednak źródła nie zawierają informacji o pomyślnej realizacji tego projektu [fn: Ibidem, k. 15: Statut Koła Kulturalno-Oświatowego, 1926.]. W 1929 roku nauczyciel W. Griszkiwicz utworzył w seminarium koło miłośników języka białoruskiego i przedstawił projekt jego statutu na posiedzeniu rady pedagogicznej. Na temat działalności tego stowarzyszenia nie ustalono obecnie innych danych [fn: А. Адамковіч, Беларусы ў Літве: учора і сёння. Кніга ІІ – З Богам па-беларуску, Вільня 2016, с. 114.].
Element narodowy był charakterystyczny również dla zespołów amatorskich tworzonych przez seminarzystów. Chór seminaryjny, orkiestra dęta i smyczkowa wykonywały na różnych wieczorach, m.in. białoruskie pieśni ludowe, a trupy teatralne uczniów organizowały w murach seminarium przedstawienia białoruskich spektakli [fn: Вечарына ў Віленскай Духоўнай Сэмінарыі, „Беларуская зарніца” 1929, nr 3, с. 15.]. Niektórzy uczestnicy tych zespołów, jak na przykład I. Kuszner i M. Łapicki, w przyszłości, po przyjęciu święceń kapłańskich, aktywnie zaangażowali się w proces białorusizacji Cerkwi Prawosławnej. Należy jednak zauważyć, że tematyka białoruska w amatorskiej twórczości seminaryjnej była wyraźnie widoczna jedynie w latach 20. XX wieku; w późniejszym okresie ten proces nie rozwinął się szeroko, a miejsce elementu kulturowego białoruskiego, ukraińskiego lub rosyjskiego zajęły elementy polskiego dyskursu kulturalnego.
Aktywny udział pedagogów i uczniów Seminarium Wileńskiego w białoruskim ruchu narodowym na początku lat dwudziestych XX wieku budził zaniepokojenie władz duchownych i świeckich. Pełniący obowiązki rektora seminarium, Władysław Bogdanowicz, aktywnie sprzeciwiał się ówczesnej hierarchii Polskiego Kościoła Prawosławnego, wzywał do zachowania kanonicznej jedności z Patriarchatem Moskiewskim, a dodatkowo nie posiadał święceń kapłańskich. Przed kierownictwem kościelnym stanęło zatem zadanie jak najszybszego zatwierdzenia nowego rektora seminarium. Ukazem Synodu Metropolii Warszawskiej z 31 sierpnia 1922 roku rektorem został archimandryta Filip (Morozow) [fn: LCVA, f. 220, ap. 1, b. 279, k. 7 atv.: Формулярный список о службе игумена Филиппа (Морозова), 1921–1923.]. Wspierał on nową hierarchię kościelną i wykazywał lojalność wobec władz polskich, co znalazło odzwierciedlenie w jego działalności w seminarium. Zgodnie z relacją jednego ze studentów seminarium, Morozow był „człowiekiem stanowczym, pysznym, z natury karierowiczem. Seminarium pod jego kierownictwem utraciło charakter przedniej straży Prawosławia, jakim cechowało się za Władysława Bogdanowicza i jego współpracowników. Stało się państwową placówką edukacyjną pozbawioną wewnętrznego zapału” [fn: Антология семинарской жизни. Из воспоминаний отца Евстафия Баслыка. Часть 1 [on-line], http://www.pravoslavie.ru/30044.html [dostęp: 11.05.2016].].
Przy wsparciu archimandryty Filipa seminarium zostało przekształcone w instytucję państwową, a język polski zaczęto wprowadzać do wewnętrznego obrotu dokumentów i procesu nauczania [fn: A. Mironowicz, op. cit., s. 600; В. Васілевіч, op. cit., с. 9–10.]. Ponadto nowe kierownictwo wszczęło konflikt z Wileńskim Gimnazjum Białoruskim, z którym seminarium dzieliło budynek przy ulicy Ostrobramskiej. Istota konfliktu polegała na niemożności podziału sal lekcyjnych: sytuacja doprowadziła do tego, że archimandryta Filip osobiście wyłamywał zamki w pomieszczeniach, które uważał za należące do seminarium [fn: Бацька-беларус, Адкрытае пісьмо да Асьвячонага Сыноду Праваслаўнае царквы ў Польшчы, „Змаганьне” 1924, 24 студзеня, nr 8, с. 2.]. Konflikt ten wywołał szeroki rezonans w społeczeństwie białoruskim. We wrześniu 1923 roku, w proteście przeciwko działaniom kierownictwa seminarium, zrezygnował ze stanowiska nauczyciela języka białoruskiego Michał Gorecki [fn: LCVA, f. 220, ap. 1, b. 279, k. 124: Письмо М. Горецкого ректору Виленской духовной семинарии, 17 IX 1923.]. Białoruscy działacze społeczni zwrócili się bezpośrednio do metropolity Dionizego (Waledyńskiego) ze skargami na rektora, oskarżając go o próby polonizacji procesu nauczania [fn: А. Адамковіч, op. cit., с. 40.]. Najbardziej intensywną kampanię agitacyjną przeciw archimandrycie Filipowi prowadził Wileński Białoruski Komitet Narodowy. Informacja komisarza rządu w Wilnie na ten temat wskazywała: „W klasztorze Świętej Trójcy prowadzono agitatcję przeciwko Filipowi przez białoruskich deputowanych [parlamentu polskiego – A.G.], a także członków Wileńskiego Białoruskiego Komitetu Narodowego wspólnie z Krasinskim, Wacławem Bogdanowiczem i nauczycielami Wileńskiego Gimnazjum Białoruskiego.” Między nimi oraz zwolennikami Filipa rozpoczęły się ostre spory i odczuwalna była otwarta wrogość… Obecnie można stwierdzić, że agitacja przeciwko Filipowi została zaplanowana i zorganizowana: kościoły zostały podzielone między agitatorów, a każdy z nich realizował zadania powierzone przez kierownictwo [fn: Ibidem, с. 41.]. 
W ten sposób w roku 1923 białoruscy działacze w Polsce rozpoczęli kampanię mającą na celu odwołanie archimandryty Filipa ze stanowiska rektora Seminarium Duchownego Wileńskiego, którą przeprowadzili w sposób zorganizowany i skuteczny. 9 kwietnia 1924 roku na posiedzeniu Synodu Metropolii Prawosławnej w Polsce podjęto uchwałę o zwolnieniu archimandryty ze stanowiska rektora [fn: Ibidem, c. 38.]. Pomimo tego, że archimandryta Filip cieszył się pewnym wsparciem w Ministerstwie Wyznań Religijnych i Oświaty Publicznej za jego lojalność wobec władz, wojewoda wileński poparł decyzję Synodu, obawiając się eskalacji konfliktu i dyskredytacji duchowego przywództwa Kościoła Prawosławnego w Polsce [fn: Ibidem, c. 45.].
To zwycięstwo białoruskiej opinii publicznej w Wilnie nie doprowadziło jednak do znaczących zmian w murach seminarium oraz białorusyfikacji jego procesu edukacyjnego. Pewne nadzieje na rozszerzenie komponentu narodowego w seminarium białoruscy działacze wiązali z nowym rektorem – biskupem Antonim (Marcenko), który kierował placówką edukacyjną w latach 1924–1926. Z doniesień prasy tamtych czasów wynika, że biskup Antoni w listopadzie 1925 roku udał się do Warszawy z propozycjami dla władz świeckich i kościelnych dotyczącymi przeniesienia nauczania w seminarium na język białoruski [fn: Хроніка. Беларусізацыя Віленскай Правасл. Сэмінарыі, „Беларуская ніва” 1925, 18 лістапада, nr 1, с. 4.]. Niemniej jednak, w Ministerstwie Oświaty i Wyznań Religijnych idee te były odbierane sceptycznie i nie znajdowały absolutnie żadnego wsparcia: władze, postrzegając seminarium jako państwową instytucję edukacyjną, dążyły do rozszerzenia polskiego komponentu w jego murach. Z drugiej strony, duży wpływ na życie wewnętrzne seminarium wywierali wykładowcy i duchowni, którzy trzymali się przedrewolucyjnych poglądów i wzywali do zachowania języka rosyjskiego jako głównego języka nauczania. Dlatego kierownictwo seminarium w drugiej połowie lat 20. XX wieku było zmuszone prowadzić politykę lawirowania między żądaniami władz a wymaganiami białoruskiej i rosyjskiej mniejszości narodowej. Pomimo takiej kompromisowej pozycji, kierownictwu nie udało się jednak uniknąć drobnych konfliktów. Na przykład, latem 1926 roku ponownie zaostrzył się spór między seminarium a Wileńskim Gimnazjum Białoruskim, związany z chęcią Ministerstwa Oświaty i Wyznań Religijnych utworzenia w pomieszczeniach gimnazjum internatu dla seminarzystów. Jest istotne, że w tym konflikcie, który zakończył się pozytywnie dla obu stron, kierownictwo diecezji wileńskiej i członkowie konsystorzy wystąpili po stronie Gimnazjum Białoruskiego [fn: LCVA, f. 51, ap. 4, b. 54, k. 32: Письмо коменданта полиции Виленского воеводства в Отдел безопасности Виленского воеводского управления, 31 VII 1926.].
W listopadzie 1926 roku w murach seminarium ponownie podjęto kwestię rozszerzenia użycia języka białoruskiego w procesie dydaktycznym. Prawdopodobnie sytuacja ta była ściśle związana z aktywnością Białoruskiej Chłopsko-Robotniczej Gromady na Zachodniej Białorusi, której szeroka działalność skłoniła władze polskie do zwrócenia uwagi na „kwestię białoruską” w Polsce. 8 listopada 1926 roku problem białorusizacji seminarium był przedmiotem dyskusji podczas posiedzenia rady pedagogicznej. Pomimo propozycji ministerstwa zwiększenia liczby godzin języka białoruskiego w seminarium, rektor protoierej N. Tuczemski oraz część grona pedagogicznego opowiedzieli się przeciwko temu i generalnie negatywnie przyjęli ideę rozszerzenia obecności języka białoruskiego w życiu seminaryjnym. W szczególności rektor seminarium podkreślił brak literatury teologicznej w języku białoruskim, a także brak odpowiedniego tłumaczenia Biblii, co utrudniłoby prowadzenie zajęć z dyscyplin teologicznych. Ponadto, zdaniem Tuczemskiego, w seminarium uczyli się nie tylko Białorusini, ale również Ukraińcy, Rosjanie, Serbowie i Bułgarzy, którym przyswojenie materiału w języku białoruskim byłoby problematyczne [fn: А. Адамковіч, op. cit., с. 113–114.].
Problem białorusyzacji Kościoła Prawosławnego i jego instytucji był stosunkowo szeroko dyskutowany na terenie Zachodniej Białorusi w roku 1928. Można stwierdzić, że w tymże roku relacje ruchu narodowego białoruskiego i prawosławia osiągnęły największy poziom rozwoju w całym okresie międzywojennym. W sierpniu 1928 roku trzech przedstawicieli białoruskich weszło w skład rady konsultacyjnej przy metropolicie Polskiego Kościoła Prawosławnego. W Wilnie, na potrzeby uczniów białoruskiego gimnazjum, przekazano cerkiew Piatnicka, która miała stać się odrębną, wyłącznie „białoruską” parafią [fn: А. С., Мітрапалітальная Рада, „Беларуская зарніца” 1928, nr 1, с. 9; М. Давідзюк, op. cit., с. 75.]. Kwestia białorusyzacji Kościoła była szeroko omawiana w prasie i stała się jednym z najważniejszych tematów w białoruskim dyskursie społeczno-politycznym tamtego czasu. Oczywiście proces ten nie mógł ominąć również edukacji duchownej. Kapłan A. Kowsz – jeden z głównych zwolenników białorusyzacji – wśród aktualnych postulatów społeczeństwa białoruskiego wobec Kościoła Prawosławnego wyróżnił następujący: „Kształcenie przyszłych duszpasterzy dla narodu białoruskiego w wileńskim seminarium duchownym w duchu narodowym białoruskim…” [fn: А. Ковш, Письмо в редакцию, „За Свободу” 1928, nr 271, с. 3.]. Wzrost aktywności doprowadził do tego, że nawet w prasie polskiej zaczęły pojawiać się wzmianki o rychłej białorusyzacji seminarium, jego reorganizacji, a nawet o powołaniu na stanowisko rektora jednego z duchownych–Białorusinów [fn: Sprawy wyznaniowe. Reorganizacja seminarjum prawosławnego, „Kurier Wileński” 1928, 23 marca, nr 67, s. 3; Białorusinizacja seminarjum duchownego, „Kurier Wileński” 1928, 24 kwietnia, nr 92, s. 3.]. Niemniej jednak, poza zwiększeniem liczby godzin języka białoruskiego w roku akademickim 1928/1929 idea białorusyzacji seminarium nie poszła dalej [fn: А. Адамковіч, op. cit., с. 120.].
Za kolejny krok podjęty przez władze i kierownictwo seminarium w stronę ruchu białoruskiego można uznać powołanie w lutym 1929 roku na stanowisko inspektora seminarium A. Michalewicza – byłego dyrektora białoruskiego gimnazjum, członka Towarzystwa Szkoły Białoruskiej [fn: Новы інспэктар Віленскае Духоўнае Сэмінарыі, „Беларуская зарніца” 1929, nr 2, с. 16.]. Powołanie to świadczyło o znaczącym wpływie ruchu białoruskiego na życie seminarium w tym okresie, biorąc pod uwagę drugorzędną rangę stanowiska inspektora w strukturze zarządzania. Niemniej jednak białoruscy aktywiści nie zdołali w pełni wykorzystać tego sukcesu do rozszerzenia obecności języka i kultury białoruskiej w murach seminarium. Pod koniec lat 20. XX wieku na terenie Zachodniej Białorusi zaobserwowano pewien kryzys nacjonalizmu białoruskiego, związany z podziałami i rywalizacją różnych nurtów ideologicznych. Wśród tych sporów kwestie białorusizacji Cerkwi Prawosławnej stopniowo odsunięły się na dalszy plan.
Pod koniec lat 20. XX wieku w procesie dydaktycznym oraz w dokumentacji Seminarium Wileńskiego zaczyna rozszerzać się użycie języka polskiego. Obowiązkowymi przedmiotami stały się historia i geografia Polski [fn: Л. Кулажанка, op. cit., с. 47.]. Już w 1927 roku Towarzystwo Szkoły Białoruskiej w swoim apelu do metropolity Dionizego podkreślało, że polonizacja seminarium będzie miała negatywny wpływ na przygotowanie duchownych służących w diecezjach Wileńskiej, Grodzieńskiej i Poleski, zamieszkałych przez prawosławnych Białorusinów [fn: Праваслаўны, Забытая справа, „Родныя гоні” 1927, кніжка VI, с. 52.]. Ponadto w seminarium nadal utrzymywano nauczanie w języku rosyjskim, które wspierało wielu wykładowców teologii. W 1932 roku zgodnie z informacjami Instytutu Spraw Narodowych seminarium, pomimo prowadzonej polonizacji, kontynuowało zachowywanie „rosyjskiego charakteru” [fn: A. Mironowicz, op. cit., s. 601.]. Dlatego w latach 30. XX wieku zaobserwowano zderzenie, z jednej strony, wpływu państwowego w postaci polonizacji, a z drugiej – dążenia niektórych wykładowców do nieutracenia przedrewolucyjnego rosyjskojęzycznego elementu edukacji duchownej. Problematyka białoruska w tym konflikcie interesów przestała być poruszana i utraciła swoją dotychczasową aktualność.
Jak zaznaczono wcześniej, istotnym elementem białoruskiego ruchu narodowego w seminarium były lekcje języka i literatury białoruskiej. Przedmiot ten znajdował się w planie nauczania wszystkich klas seminarium (z wyjątkiem ostatniej klasy, gdzie wykładano dyscypliny teologiczne) i był obowiązkowy dla wszystkich uczniów [fn: LCVA, f. 220, ap. 1, b. 28, k. 2–3 atv.: Расписание занятий в Виленской духовной семинарии на 1926 г.]. Jednakże liczba godzin poświęconych nauczaniu języka białoruskiego ulegała zmianom w zależności od postawy kierownictwa seminarium wobec tego przedmiotu oraz sytuacji politycznej. Na przykład, jeśli w roku akademickim 1922/1923 na język białoruski przeznaczono zaledwie 2 godziny tygodniowo, to w roku akademickim 1925/1926 już 17 godzin, w 1927/1928 – 16 godzin, w 1928/1929 – po intensywnej debacie publicznej na temat możliwości białorusizacji seminarium – 20 godzin, a w 1930/1931 – 18 godzin [fn: LCVA, f. 220, ap. 1, b. 28, k. 2: Расписание занятий в Виленской духовной семинарии на 1926 г., k. 185: Список преподавателей Виленской духовной семинарии и количество часов нагрузки, 30 VIII 1927; С. У., Беларуская дэлегацыя ў мітрапаліта Юрыя, „Наша будучына” 1922, 25 сьнежня, nr 3, с. 6; А. Адамковіч, op. cit., с. 120.]. Język białoruski jako jeden z przedmiotów był obecny w procesie edukacyjnym seminarium aż do jego zamknięcia w roku 1940.
Na zajęciach z białorusoznawstwa seminarzyści korzystali z podręczników powszechnie stosowanych w świeckich szkołach i gimnazjach białoruskich międzywojennej Polski. Pomimo odczuwalnego niedoboru literatury dydaktycznej, wynikającego z braku państwowego wsparcia, lista podręczników i książek dla uczniów seminarium była dość różnorodna. Opanowanie leksyki, ortografii i interpunkcji języka białoruskiego proponowano poprzez gramatyki B. Taraszkiewicza, R. Ostrowskiego, J. Stankiewicza oraz alfabetarz L. Goreckiej „Rodny kraj”. Seminarzyści pisali dyktanda, streszczenia i opowiadania w języku białoruskim, a także tworzyli krótkie rozprawki na wolne tematy. Znaczną uwagę poświęcono studiom nad historią literatury białoruskiej oraz jej współczesnym stanem. Zgodnie z programem nauczania, uczniowie młodszych klas seminarium mieli znać na pamięć około 10 wierszy białoruskich poetów. W starszych klasach analizowano twórczość klasyków literatury białoruskiej – W. Dunina-Marcinkiewicza, F. Bohuszewicza, A. Obuchowicza, J. Kupali, J. Kołasa, A. Haruna, F. Olechnowicza i innych. Istotne jest, że w programie uwzględniono również studia nad spuścizną publicystyczną przywódcy powstania 1863–1864 K. Kalinowskiego oraz twórczość białoruskich poetów radzieckich – Z. Żylunowicza, M. Charota, W. Dubówki, a nawet baśnie H. Andersena w tłumaczeniu na język białoruski. Jako podręczniki z literatury białoruskiej nauczyciele preferowali książki M. Goreckiego Гісторыя беларускай літаратуры i A. Łuckiewicza Нашы песьняры [fn: LCVA, f. 220, ap. 1, b. 28, k. 52–54: Список рекомендуемых учебников и литературы по классам; А. Адамковіч, op. cit., с. 108–110.].
W seminarium nauczanie języka i literatury białoruskiej prowadzili zarówno doświadczeni specjaliści i filolodzy, jak i osoby posiadające pośredni związek z filologią białoruską. Dobre relacje ukształtowały się wśród seminarzystów z Maksimem Horeckim, który do 1923 roku był nauczycielem białorusoznawstwa. Jak wspominał były seminarzysta J. Basłyk, Horecki wykładał „z entuzjazmem, z miłością, starając się te cechy nam wszczepić” [fn: Антология семинарской жизни. Из воспоминаний отца Евстафия Баслыка. Часть 1 [on-line], http://www.pravoslavie.ru/30044.html [dostęp: 11.05.2016].]. Po jego odejściu, poziom przygotowania seminarzystów z języka białoruskiego uległ obniżeniu. W latach 1923–1927 w seminarium na stanowiskach wykładowców białorusoznawstwa pracowali Aleksander Wiernikowski, Kondraty Szczensnowicz i Zygmunt Abramowicz – pedagodzy nieposiadający odpowiednich kwalifikacji. Wiernikowski i Szczensnowicz byli absolwentami akademii duchownych, wcześniej wykładali różne przedmioty humanistyczne i teologiczne i do seminarium na stanowisko wykładowcy białorusoznawstwa trafili zapewne jedynie z powodu wcześniejszego pełnienia funkcji dyrektorów białoruskich gimnazjów w Radoszkowicach i Nieswieżu [fn: LCVA, f. 220, ap. 1, b. 279, k. 109–109 atv.: Curriculum vitae Александра Верниковского, 13.Х.1923, k. 195–196: Прошение Кондратия Сченсновича на имя ректора Виленской духовной семинарии, 11 VIII 1923.]. Niewielkie doświadczenie współpracy z ruchem białoruskim na początku XX wieku posiadał Z. Abramowicz – wnuk F. Bohuszewicza, jednak kierownictwo seminarium negatywnie odnosiło się do jego pracy na stanowisku wykładowcy języka białoruskiego, m.in. ze względu na wcześniejszą pracę w policji politycznej. Przykładowo, w 1925 roku rektor seminarium w liście do kuratora okręgu szkolnego w Wilnie uważał za konieczne zastąpienie Abramowicza wykładowcą o lepszej reputacji i wyznaniu prawosławnym [fn: А. Адамковіч, op. cit., с. 116.].
Po roku 1927 języka i literatury białoruskiej studentów seminarium wileńskiego nauczali absolwenci Uniwersytetów Praskiego i Wileńskiego, wybitni filolodzy i historycy posiadający stopnie doktorskie – Jan Stankiewicz, Wincent Griszkevich, Mikołaj Iljaszewicz oraz Fiodor Iljaszewicz. Pierwszy z nich, J. Stankiewicz, dążył do wprowadzenia na lekcjach własnych podejść i opracowań w dziedzinie gramatyki białoruskiej, stosując nieklasyczne metody nauczania, co skutkowało niskimi wynikami uczniów. Jak podkreślał rektor seminarium w jednym ze swoich listów, Stankiewicz z czasem uświadomił sobie popełnione błędy i zmienił metody nauczania [fn: Ibidem, s. 124–125.]. Przez stosunkowo długi czas język białoruski w seminarium wykładał W. Griszkevich, który prowadził z seminarzystami aktywną pracę pozalekcyjną [fn: Ibidem, s. 114.].
Wileńskie Seminarium Duchowne nie było jedyną prawosławną placówką edukacyjną w międzywojennej Polsce, gdzie studiowano białorusoznawstwo i obecna była działalność białoruska. 8 lutego 1925 roku na Uniwersytecie Warszawskim otwarto Prawosławny Wydział Teologiczny (pol. Studium Teologii Prawosławnej), którego dziekanem był zwierzchnik Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego metropolita Dionizy (Waledyński). Na wysokim poziomie, z udziałem wykwalifikowanych specjalistów, studiowano dyscypliny teologiczne, jednak równocześnie przywiązywano dużą wagę do polonistyki i kształtowania u przyszłych duchownych polskiego komponentu narodowego zgodnie z państwową polityką polonizacji Kościoła [fn: L. Kułażanka, op. cit., s. 48.]. Pomimo tego na Wydziale Teologicznym miały miejsce próby emancypacji narodowej studentów, którzy w przeważającej większości reprezentowali mniejszości narodowe Polski – Białorusinów, Ukraińców lub Rosjan.
Najbardziej zorganizowaną i zwartą reprezentację studencką na wydziale stanowili studenci ukraińscy, aktywnie wspierani przez znanych profesorów-teologów i historyków pochodzenia ukraińskiego pracujących w uniwersytecie. Studenci białoruscy w tym zakresie znacznie ustępowali kolegom z Ukrainy, jednak pewna obecność narodowa białoruska na wydziale była zauważalna. W 1928 roku Rada Profesorów Uniwersytetu Warszawskiego podjęła decyzję o utworzeniu na Wydziale Teologicznym Katedry Białorusoznawstwa i zaproszeniu do jej organizacji filologa J. Stankiewicza, który w tym czasie został wybrany deputowanym polskiego sejmu w Warszawie. Nie ustalono informacji o jakiejkolwiek aktywnej działalności katedry, jednak wiadomo, że Stankiewicz prowadził zajęcia z języka białoruskiego dla studentów teologii do 1932 roku [fn: Катэдра беларусазнаўства на праваслаўным багаслоўскім аддзеле Варшаўскага унівэрсітэту, „Беларуская зарніца” 1928, nr 2, с. 15–16.]. Prawdopodobnie dzięki wysiłkom Stankiewicza właśnie na początku lat 30. XX wieku studenci białoruścy zaczęli bardziej aktywnie manifestować swoją narodową samoświadomość, co znalazło odzwierciedlenie w wydawaniu studenckiego czasopisma teologicznego „Ścieżka Prawdy”. Jeśli wcześniej czasopismo ukazywało się wyłącznie w języku rosyjskim, to od 1930 roku zaczęły w nim pojawiać się materiały w języku białoruskim [fn: Л. Кулажанка, op. cit., с. 47.]. Te niewielkie przejawy białoruskości w murach Uniwersytetu Warszawskiego przetrwały aż do końca lat 30. XX wieku, ponieważ jeszcze w 1937 roku kierownik internatu dla studentów teologii archimandryta Teofan Protasewicz zamawiał w księgarni wileńskiej literaturę białoruską, która z pewnością cieszyła się popytem wśród młodzieży studenckiej [fn: LCVA, f. 368, ap. 1, b. 60, k. 177: Письмо архимандрита Феофана Протасевича в книжный магазин „Пагоня”, 18 IV 1937.].
Można z pewnością stwierdzić, że w okresie międzywojennym białoruski ruch narodowy wywierał określony wpływ na Cerkiew Prawosławną na terenie Zachodniej Białorusi, co przejawiało się obecnością znaczącego komponentu narodowego w prawosławnych placówkach edukacyjnych. Wśród nich należy wyróżnić Seminarium Duchowne w Wilnie, które było jedną z nielicznych państwowych instytucji oświatowych w Polsce, gdzie przez niemal cały okres międzywojenny wykładano białorusoznawstwo, a białoruska idea narodowa znajdowała poparcie wśród części uczniów. Faktycznie seminarium można zaliczyć do grona organizacji i instytucji wileńskich, które wniosły istotny wkład w rozpowszechnianie i umacnianie białoruskiej tożsamości wśród prawosławnej ludności Zachodniej Białorusi. Niemniej jednak presja ze strony władz polskich oraz konserwatywne nastroje panujące wśród części duchowieństwa i episkopatu nie pozwoliły białoruskim aktywistom na przejęcie pełnej kontroli nad prawosławną edukacją oraz zrealizowanie idei białorusizacji Cerkwi Prawosławnej w okresie międzywojennym.
Bibliografia
Adamkowicz, A. (2016). Biełarusy u Litwie: uczora i sionnja. Kn. 2: Z Bogam pa-biełarusku. Wilnja: Asacyjacyja „Krywija”.
Cymbał, A. (2016). Prawasłaunyja carkwa u Zachodnjaj Biełarusi (1921–1939). Minsk: MDLU.
Dawidziuk, M. (1990). Sprawa biełarusizacyi prawasłaunaj carkwy u swiatle polityki polskich dzjarżaunych uład 1919–1939. W: Białoruski kaliandar na 1990 hod (67–92). Biełastok: GP BGKT.
Gorny, A. (2011). Protaieriej Aleksandr Kousz: wiartannie z zabyccja. Grodnienskije jeparchialnyje wiedomosti, 11, s. 13–17.
Gorny, A. (2012). Da historii Centralnaha biełaruskaha prawasłaunaha kamiteta pa biełarusizacyi carkwy. Nasza Słowo, 15, s. 6–7.
Iwaniuk, W. (2004). Białoruskie wydawnictwa cerkiewne w II Rzeczypospolitej. W: A. Mironowicz, U. Pawluczuk, P. Chomik (red.), Prawosławne oficyny wydawnicze w Rzeczypospolitej (s. 212–224). Białystok: Instytut Historii UwB.
Kałużanka, L. (1999). Z wopytu aswietnickaha służennja Prawasłaunaj carkwy (Zachodnaja Biełaruś: 1920–30–ja hh.). Prawasłauje, 8, s. 38–57.
Kowalenja, A. (2014). Riżskij mir w sud’bie biełorusskogo naroda 1921–1953 gg. Kn. 1. Minsk: Białaruskaja nawuka.
Krawcewicz, A. Smolenczuk, A., Tokć, S. (2011). Biełorusy: nacija Pograniczja. Wilnius: EGU.
Mironowicz, A. (2006). Kościół prawosławny w Polsce. Białystok: Białoruskie Towarzystwo Historyczne.
Moroz, M. (2001). „Krynica”. Ideologia i przywódcy białoruskiego katolicyzmu. Białystok: Białoruskie Towarzystwo Historyczne.
Pawluczuk, U. (2012). Białorutenizacja i ukrainizacja języka liturgicznego w Kościele prawosławnym w II Rzeczypospolitej. Latopisy Akademii Supraskiej, 3, s. 171–181.
Sliesariew, A. (2016). Dwiżenije cerkownogo obnowlienija w Mogilewskoj jeparchii posle Fiewralskoj riewolucii 1917 g.: Czriezwyczajnyj Sjezd duchowienstwa i mirian. ΧΡΟΝΟΣ. Cerkowno-istoriczeskij almanach, 3, s. 95–137.
Tierieszkowicz, P. (2004). Etniczeskaja istorija Biełarusi XIX–naczała XX w.: W kontiekstie Centralno-Wostocznoj Jewropy. Minsk: BGU.
Tracjak, I. (2013). Biełaruskaje katalickaje duchawienstwa lja wytokau sacyjakulturnaj identyfikacyi. Grodna: GrDU.
Traczuk, J. (1989). „Prawasłaunaja Biełaruś” jako organ Prawosławnego Białoruskiego Zjednoczenia Demokratycznego. Slavia Orientalis, 3–4, s. 543–562.
Summary
The Belarusian national movement in interwar Poland significantly increased its influence on various aspects of social and cultural life, including the Orthodox Church in the 1920s. In the socio-political discourse of the Belarusian minority in Poland the Belarusization of the Orthodox Church and its institutions was actively discussed. One of the main conditions of this process was the expansion of the Belarusian Orthodox component in education, especially in the Vilnius Seminary and at the Theological Faculty of the University of Warsaw, the goal being to bring up a new generation of Belarusian priests. The influence of the Belarusian national movement in these institutions was reflected in the participation of teachers and students in the Belarusian political life, the teaching of the Belarusian language, the creation of Belarusian groups and creative teams.
Key words: Belarusian national movement, Western Belarus, interwar Poland, Orthodox Church, Vilnius Theological Seminary, Belarusization
Streszczenie
Białoruski ruch narodowy w Polsce międzywojennej znacznie zwiększył swój wpływ na różne aspekty życia społecznego i kulturalnego, w tym na Cerkiew prawosławną. W dyskursie społeczno-politycznym białoruskiej mniejszości narodowej w Polsce aktywnie dyskutowano nad białorutenizacją Cerkwi i jej instytucji. Jednym z głównych warunków tego procesu była ekspansja białoruskiego składnika w szkołach prawosławnych w celu kształtowania nowej generacji białoruskich księży prawosławnych, głównie w seminarium w Wilnie oraz na Wydziale Teologicznym Uniwersytetu Warszawskiego. Wpływ białoruskiego ruchu narodowego w tych instytucjach znalazł odzwierciedlenie w udziale nauczycieli i uczniów w białoruskim życiu politycznym, nauczaniu języka białoruskiego, tworzeniu białoruskich grup i zespołów twórczych.
Słowa kluczowe: białoruski ruch narodowy, Zachodnia Białoruś, Polska międzywojenna, cerkiew, seminarium duchowne w Wilnie, białorutenizacja
Рэзюме
У 1920–ыя гады беларускі нацыянальны рух у міжваеннай Польшчы значна пашырыў свой уплыў на розныя сферы грамадскага і культурнага жыцця, у тым ліку і на Праваслаўную царкву. У грамадска-палітычным дыскурсе беларускай меншасці Польшчы актыўна абмяркоўвалася пытанне пра беларусізацыю Праваслаўнай царквы і яе інстытутаў. Адным з галоўных варункаў гэтага працэсу з’яўлялася пашырэнне беларускага кампанента ў праваслаўных навучальных установах з мэтай выхавання новага пакалення беларускіх праваслаўных святароў, асабліва ў Віленскай духоўнай семінарыі і на багаслоўскім факультэце Варшаўскага ўніверсітэта. Уздзеянне беларускага нацыянальнага руху на гэтыя ўстановы выяўлялася ва ўдзеле выкладчыкаў і навучэнцаў у беларускім палітычным жыцці, выкладанні беларускай мовы, арганізацыі беларускіх кружкоў і творчых калектываў.
Ключавыя словы: беларускі нацыянальны рух, Заходняя Беларусь, міжваенная Польшча, Праваслаўная царква, Віленская духоўная семінарыя, беларусізацыя