RES HISTORICA 51, 2021
DOI:10.17951/rh.2021.51.339-371
Artur Górak
(Maria Curie-Skłodowska University in Lublin, Poland) 
https://orcid.org/0000-0002-1964-9008 
E-mail: artur.gorak@poczta.umcs.lublin.pl
Забытая российская администрация – Правление Российских таможенных и торговых дел в Варшаве 1818–1822
Forgotten Russian Administration – Board of Russian Customs and Trade in Warsaw 1818–1822
ABSTRACT
The final phase of the Napoleonic Wars was associated with rapid changes in Central Europe. Apart from the border changes, the thorough reforms of state management carried out in the Russian Empire were also valid. One of the important elements of these changes was the determination of the status of the Duchy of Warsaw in relation to the Empire. The article presents a short, but turbulent and hesitant process of organizing the custom administration on the western land border of the Russian Empire. The Board of Russian Customs and Trade Aff airs in Warsaw, practically unknown in Polish historiography, is a testimony to the first att empt to incorporate this territory into the Russian customs area, which finally took place in 1851.
Key words: Russian Empire, Kingdom of Poland, administration, customs, customs border, customs policy	 
Zapomniana administracja rosyjska – Zarząd Rosyjskich Spraw Celnych i Handlowych w Warszawie 1818–1822
STRESZCZENIE
Końcowa faza wojen napoleońskich wiązała się z gwałtownymi przemianami w Europie Środkowej. Poza zmianami granic równie ważne były gruntowne reformy zarządzania państwem przeprowadzone także w Imperium Rosyjskim. Jednym z ważnych elementów tych przemian było określenie statusu Księstwa Warszawskiego w stosunku do Imperium. Artykuł przedstawia krótki, ale burzliwy i pełen wahań, proces organizacji administracji celnej na zachodniej lądowej granicy Imperium Rosyjskiego. Praktycznie nieznany w polskiej historiografii Zarząd Rosyjskich Spraw Celnych i Handlowych w Warszawie jest świadectwem pierwszej próby włączenia tego terytorium do rosyjskiego obszaru celnego, co ostatecznie dokonało się w 1851 r.
Słowa kluczowe: Imperium Rosyjskie, Królestwo Polskie, administracja, celnictwo, granica celna, polityka celna
WSTĘP
Pierwsze dekady XIX wieku były dla Imperium Rosyjskiego okresem przełomowym, również w obszarze systemu państwowego i administracji. Utracono wówczas tyle samo szans, co wykorzystano. Wśród pozytywnych zmian należy bez wątpienia wskazać na zapożyczenie z Europy systemu ministerialnego, które zachodziło równolegle z przyłączaniem nowych terytoriów, dla których należało znaleźć miejsce w systemie władzy i gospodarce kraju. Kwestia ta, z punktu widzenia zarządzania, stanowiła nowe wyzwanie, ponieważ tym razem do Imperium włączono Królestwa i Księstwa Gruzińskie oraz Księstwo Warszawskie – państwa w pełni zorganizowane, oparte na własnych systemach prawnych, hierarchii społecznej i stabilnej kulturze. Ponadto oba obszary położone były w strategicznie ważnych strefach konfliktów z innymi imperiami. Należy stwierdzić, że w tamtym czasie do każdego z nich stosowano odmienne metody rządzenia [fn: O poszukiwaniu modelu zarządzania nowo pozyskanymi terytoriami o tradycjach państwowych zob. m.in. A. Górak, Ustrój administracji rosyjskiej na Kaukazie (1785– 1844), w: Kaukaz w stosunkach międzynarodowych. Przeszłość, teraźniejszość, przyszłość, red. K. Borkowski, P. Olszewski, Piotrków Trybunalski 2008, s. 87–115; idem, Эффективность законодательства о преимуществах чиновников «русского происхождения» в Грузии и Польше, w: Региональное управление и проблема эффективности власти в России (ХVIII–начало ХХI вв.), red. Е. Годовова, С. Любичанковский, Оренбург 2012, s. 37–48.].
W wyniku działań wojennych i decyzji Kongresu Wiedeńskiego Imperium Rosyjskie przejęło większość terytorium Księstwa Warszawskiego, jednak nie włączyło go bezpośrednio w swoje granice, lecz zorganizowało odrębne (teoretycznie) państwo (Królestwo Polskie), związane z Imperium unią personalną – cesarz rosyjski był jednocześnie królem polskim. Taki pomysł był wypadkową kilku czynników, ale przede wszystkim ówczesnych przekonań Aleksandra I, wspieranych przez polskich zwolenników polsko-rosyjskiego pojednania opartego na ideach oświecenia (m.in. Adam Jerzy Czartoryski, Seweryn Osipowicz Potocki) [fn: O tych kluczowych postaciach dla historii Polski i Rosji zob. szerzej: M. Handelsman, Czartoryski Adam Jerzy (1770–1861), w: Polski Słownik Biograficzny [dalej: PSB], t. 4, Kraków 1938, s. 257–269; А.М. Зозин, Деятельность А.Е. Чарторыйского в освещении Российской историографии XIX–начала XX в., „Альманах современной науки и образования” 2012, 5 (60), s. 65–67; E. Rostworowski, J. Skowronek, Potocki Seweryn (1762–1829), w: PSB, t. 28, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk–Łódź 1984–1985, s. 136–140; А. Петров, В. Строев, Потоцкий, Северин Осипович, w: Русский биографический словарь, t. 14, Плавильщиков-Примо, Санкт Петербург 1905, s. 699–704; Б.П. Зайцев, С.И. Посохов, опечители Харьковского учебного округа, Харьков 2000; Д.Н., Шилов, Ю.А. Кузьмин, Члены Государственного Совета Российской империи, 1801–1906: Биобиблиографический справочник, Санкт Петербург 2007, s. 642–643.].
W akcie Kongresu Wiedeńskiego zapisano, że wszystkie części byłej Rzeczypospolitej w granicach z 1772 r. powinny zachować powiązania handlowe. Bezpośrednio o tym stanowił dodatkowy traktat: „dla wspomagania w miarę możliwości sukcesów rolnictwa we wszystkich trzech częściach dawnej Polski, dla pobudzenia przemysłu mieszkańców i utrwalenia ich dobrobytu, wysokie układające się strony, pragnąc, aby nie pozostała najmniejsza wątpliwość co do ich dobroczynnych i ojcowski zamierzeń, zgodziły się zezwolić na zawsze i bez ograniczeń na swobodny i nieograniczony pomiędzy wszystkimi ich polskimi prowincjami (tj. tymi, które należały do Polski w 1772 r.) obrót wszystkimi produktami ziemi i wyrobami przemysłu tych prowincji” [fn: Полное собрание законов российской империи, с 1849 года [dalej: ПСЗРИ], t. 33, 1815–1816, Санкт Петербург 1830, nr 25824, art. 24–29.].
Aleksander I, pod wpływem ogólnych idei i nacisków innych mocarstw, podczas Kongresu Wiedeńskiego w 1815 r. zgodził się złagodzić surowość taryfy celnej Imperium Rosyjskiego. Pod koniec roku zlecił specjalnemu komitetowi opracowanie nowej taryfy w celu zniesienia postanowień z 1810 r. [fn: К.Н. Лодыженский, История русского таможенного тарифа, Москва 2018, s. 143.] Minister finansów, hrabia Dmitrij Aleksandrowicz Guriew, był zwolennikiem liberalizacji, dlatego nowe dokumenty opracowano szybko: na początku 1816 r. taryfę wniesiono do Rady Państwa, a po zatwierdzeniu przez cara została ona opublikowana przy manifeście z 31 marca 1816 r. [fn: ПСЗРИ, t. 33, nr 26218.] Było to bardzo ostrożne otwarcie rynku. W nowej taryfie zakazy zostały zniesione w przybliżeniu dla połowy towarów, a stawki celne oscylowały między 15 a 35%. Niemniej jednak taryfa z 1816 r. doprowadziła do niekorzystnych konsekwencji dla rosyjskich kupców i przemysłowców. Wiązało się to z udzieleniem pewnych ustępstw Prusom i Austrii, a także ze specyfiką handlu z terytorium Królestwa Polskiego. Należy zauważyć, że nie zorganizowano linii celnej na granicy z 1772 r., przez co pojawiły się trudności w określaniu pochodzenia i kierowaniu towarów polskich z Prus i Austrii.
ROSYJSKO-POLSKA UNIA CELNA
Analiza kształtowania się i ewolucji rosyjskiego modelu zarządzania, formowania się konfiguracji władzy oraz dystrybucji uprawnień władczych pomiędzy centrum a regionami w aspekcie historycznym pozwala na syntezę doświadczeń funkcjonowania rosyjskiego i polskiego systemu administracyjnego. W niniejszym artykule zwrócimy uwagę na resort celny – jeden z najbardziej dochodowych i istotnych z punktu widzenia finansów oraz rozwoju gospodarczego kraju. Pierwszą formą organizacji stosunków celnych pomiędzy Królestwem Polskim a Imperium Rosyjskim po podziale terytoriów Księstwa Warszawskiego była polsko-rosyjska unia celna, istniejąca tymczasowo po Kongresie Wiedeńskim. W polskiej historiografii temat ten jest mało znany i jedynie marginalnie wspominany w kilku pracach [fn: Cz. Strzeszewski, Handel zagraniczny Królestwa Kongresowego (1815–1830), Lublin 1937, s. 58–62, 69–73; A. Jezierski, Handel zagraniczny Królestwa Polskiego 1815–1914, Warszawa 1967, s. 17–18.].
Na wyjątkowość tego zagadnienia składa się nie tylko początkowy okres organizacji rosyjskiej administracji celnej, ale i sam fakt odrębnego ustanowienia i zorganizowania rosyjskiej lądowej granicy celnej z Europą oraz oddzielnie z Azją. Do tego należy dodać sytuację wojenną (1807, 1812) oraz włączenie nowych terytoriów: obwodu białostockiego i Księstwa Warszawskiego (bez departamentów poznańskiego i bydgoskiego oraz terytorium Wolnego Miasta Krakowa). Państwo to (w literaturze rosyjskiej przyjęła się nazwa „Księstwo Warszawskie” – Giercogstwo Warszawskoje) posiadało w pełni nowoczesną, zbiurokratyzowaną administrację, w tym również celną. Według stanu na 1812 r. w Księstwie funkcjonowało 71 głównych komór celnych, nie licząc izb wewnętrznych i mniejszych placówek. Na szczeblu departamentu sprawami celnymi zarządzał kontroler generalny. Wydano szereg dyrektyw oraz wiele instrukcji celnych [fn: B. Grochulska, Handel zagraniczny Księstwa Warszawskiego. Z badań nad strukturą gospodarczą, Warszawa 1967, s. 147–152.]. Interesującą cechą było ustanowienie w 1810 r. wolnego handlu w miastach Kraków i Terespol, na granicy z Rosją, naprzeciw Brześcia Litewskiego. Ustanowiono również ulgowy tranzyt towarów trasą: Kraków – Opatów – Lublin – Terespol [fn: Ibidem, s. 160. Dziennik Praw Księstwa Warszawskiego, t. 2, [Warszawa] 1810, s. 247; Przywilej zniesiono 23 I/4 II 1817 r. Dziennik Praw Królestwa Polskiego, t. 3, [Warszawa] 1817, s. 45.].
W 1811 r. w Księstwie Warszawskim wprowadzono regulamin i taryfę celną, która z kilkoma zmianami obowiązywała do 1820 r., kiedy to władze Królestwa Polskiego wprowadziły nową taryfę (kolejną w 1823 r.). Decyzja o zachowaniu po 1815 r. państwowości Księstwa, jedynie ze zmianą nazwy na Królestwo Polskie, nieuchronnie sugerowała zachowanie odrębnego zarządu, co jednak nie oznaczało jeszcze zachowania odrębnego obszaru celnego. Pierwsze lata panowania rosyjskiego noszą znamiona wahania co do zakresu samodzielności tego terytorium i formy związku z Imperium Rosyjskim [fn: ПСЗРИ, t. 33, nr 25824, nr 25827, nr 25842, nr 25863.]. Najbardziej wymownym przykładem jest resort celny. Opierając się na cechach zewnętrznych, okres ten można nazwać rosyjsko-polską unią celną.
Zdecydowano, że opracowanie taryfy celnej Królestwa Polskiego, a także organizacja administracji celnej i handlu tranzytowego, zostaną przeprowadzone przez trójstronną komisję powołaną w Warszawie w 1816 r. Opracowane załączniki do aktu dodatkowego (pierwsza taryfa konwencyjna) zostały usankcjonowane przez cesarza w 1817 r. Dalsze prace przekształciły się w negocjacje międzygabinetowe w Sankt Petersburgu i dopiero tam zakończyły się sporządzeniem dwóch konwencji, ratyfikowanych 24 sierpnia 1818 r. (z Austrią) oraz 21 kwietnia (3 maja) 1819 r. (z Prusami). Bez ustanowienia kontroli celnej na granicy polsko-rosyjskiej z 1772 r. konwencje te w rzeczywistości otwierały rynek rosyjski, szczególnie dla towarów pruskich. Nowa taryfa, tzw. konwencyjna, jako akt dodatkowy została ratyfikowana w Akwizgranie jesienią 1818 r. Zamiast produktów rolnictwa i przemysłu Polski (w granicach z 1772 r.) – a więc z jej części znajdujących się w Prusach i Austrii – wprowadzono do niej wiele kolonialnych towarów spożywczych i wyrobów zagranicznych manufaktur. Akt konwencji z Prusami zobowiązywał Rosję do zniesienia zakazów przywozu ustanowionych w 1816 r., co wpłynęło również na towary ze wszystkich innych państw. Nowa taryfa została wydana 20 listopada 1819 r. [fn: ПСЗРИ, t. 36, 1819, Санкт Петербург 1830, nr 28030, s. 417–500, ustawa celna o handlu europejskim z 14 grudnia 1819 r.] Została ona opracowana po zestawieniu taryfy „na przywóz i wywóz towarów do Królestwa Polskiego i przyłączonych do Rosji guberni zachodnich, a także obszarów dawnego Królestwa Polskiego podległych Austrii i Prusom” z taryfą dla Rosji dotyczącą handlu europejskiego. W ten sposób powstała taryfa dla handlu europejskiego Cesarstwa Wszechrosyjskiego i Królestwa Polskiego wraz ze wszystkimi załącznikami [fn: К.Н. Лодыженский, История, 2018, s. 151.]. Była ona stosunkowo najbardziej liberalna w historii Imperium Rosyjskiego, jednak wypaczenie idei i szkody wyrządzone polskiemu handlowi natychmiast wywołały protesty administracji Królestwa Polskiego w ministerstwie finansów Imperium Rosyjskiego, poparte notatką N.N. Nowosilcowa wręczoną cesarzowi. Władze Królestwa Polskiego, nie czekając na rozstrzygnięcie protestu, włączyły 250 wyrobów zagranicznych, niebędących produktami rolnictwa i przemysłu Polski, do rubryki „opłat konsumpcyjnych” [fn: Memoriał radcy tajnego Nowosilcowa dotyczący taryfy konwencyjnej cyt. za: ibidem, s. 316–318, tłumaczenie memoriału z języka francuskiego wykonane przez J.A. Sokołowa.]. W ten sposób po raz pierwszy w Warszawie dostrzeżono błędy w układach rosyjsko-pruskich.
Jednocześnie zniesiono granicę celną między Królestwem Polskim a Imperium Rosyjskim. Ponadto rozporządzeniem organów rządowych z 15 października 1819 r. wszystkim obywatelom Królestwa Polskiego zezwolono na wpisywanie się do rosyjskich gildii kupieckich, a kupcom rosyjskim przyznano polskie prawa handlowe. Warszawa stała się miastem składowym, podczas gdy cła na towary zagraniczne dostarczane na jarmarki warszawskie i kierowane dalej do Imperium zostały obniżone [fn: T. Rozumowska-Gapeeva, Stosunki gospodarcze między Imperium Rosyjskim a Królestwem Polskim w okresie 1815–1850, „Roczniki Wydziału Nauk Prawnych i Ekonomicznych KUL” 2006, 2, 2, s. 268.]. Należy zauważyć, że żądania Austrii były umiarkowane i zostały zaspokojone poprzez zezwolenie na wóz towarów również przez komorę celną w Husiatynie.
Należy podkreślić, że strona polska starała się aktywnie uczestniczyć w wypracowywaniu nowych zasad. Rząd Królestwa Polskiego wyznaczył do komisji w tej sprawie referendarza stanu Graibnera (Grajbnera) i dyrektora generalnego ceł polskich Kriegera. Przepisy instruktażowe przy wprowadzaniu w życie, ze strony Królestwa Polskiego, ogólnej i ostatecznej konwencji zawartej w Sankt Petersburgu dotyczącej handlu, zawierały uwagi także „o rosyjskich komorach celnych, które mają być utworzone obok polskich na zewnętrznej granicy Królestwa”. Polscy przedstawiciele wskazywali na problemy w określaniu właściwości sądowej przy wykrytych nadużyciach, gdyż rosyjscy urzędnicy nie podlegali władzom wojewódzkim, oraz na obciążenie skarbu kosztami utrzymania zarządu głównego. O komorach celnych ustanowionych na granicy kontrolnej Imperium i Królestwa zauważono, że „urzędnicy na tej linii służący będą mieli do czynienia tylko z osobami towarzyszącymi transportom towarów, pozostali zaś mieszkańcy, poddani obu tych krajów, powinni korzystać z prawa swobodnego przechodzenia przez granicę, nie potrzebując do tego nawet paszportu”. Polscy przedstawiciele proponowali, aby komory działały oddzielnie, a nie wspólnie. W odniesieniu zaś do głównego zarządu rosyjskich spraw celnych w Warszawie zapisano: „jeśli temu zarządowi zostanie powierzone pobieranie cła od towarów przywożonych na jarmarki warszawskie wspólnie z komorami brzeską i uściłuską, należy postanowić, aby płatność takich należności odbywała się w polskiej srebrnej monecie, aby nie narażać zagranicznych kupców na zbędne trudności w poszukiwaniu rosyjskich asygnat. W przypadku określonym w powyższym artykule rosyjski zarząd celny powinien posiadać w Warszawie własny magazyn celny (pakhauz)”. Komisja w tym samym roku ukończyła powierzone jej zadanie opracowania ogólnej taryfy dla Imperium Wszechrosyjskiego i Królestwa Polskiego, stworzenia nowego systemu zarządzania cłami oraz ułożenia zgodnej z nim pełnej ustawy celnej. Po wprowadzeniu taryfy i ustawy w życie prace komisji przedłużono na cały rok 1820 w celu nadzorowania przebiegu spraw handlowych i celnych przy ich nowej organizacji oraz rozstrzygania ewentualnych nieporozumień lub trudności wynikających z taryfy i ustawy. Z okazji upływu terminu przedłużenia z końcem 1820 r. minister finansów uznał, że dalsza kontynuacja jej działań jest konieczna [fn: Российский Государственный Исторический Архив [dalej: РГИА], фонд [dalej: f.] 19, опис [dalej: op.] 3, дело [dalej: d.] 43, passim.].
Rolę pośrednika między władzami Królestwa Polskiego i Imperium Rosyjskiego a cesarzem odgrywał Mikołaj Mikołajewicz Nowosilcow. Ponieważ jeden z punktów przepisów instruktażowych dotyczących wprowadzenia w życie ze strony Królestwa Polskiego ogólnej i ostatecznej konwencji handlowej, zawartej w Sankt Petersburgu 13 września 1818 r., mówił o rosyjskich komorach celnych, które mają być utworzone obok polskich na zewnętrznej granicy Królestwa [fn: РГИА, f. 19, op. 3, d. 41, passim.], Nowosilcow proponował ustanowienie w Warszawie komory celnej dla odprawy celnej towarów idących do Imperium, a ponadto: „P. Nowosilcow uważa, że całemu rosyjskiemu kupiectwu, bez różnicy 1, 2 i 3 gildii, można dozwolić prowadzić handel w Królestwie w tym względzie, jak w instrukcji danej komisarzom polskim wykazano, że kraj polski w stosunku do Rosji nie powinien być już uważany za cudzoziemski; zaspokojenie tego żądania byłoby całkowicie sprzeczne z manifestem o kupiectwie, wydanym na wieczne czasy jako prawo fundamentalne i niezmienne. Przez to dopuszczenie manifest ów całkowicie zostanie zniweczony, a skarb w dochodach poniesie wielką stratę, albowiem dopuściwszy rosyjskie kupiectwo bez różnicy gildii do prowadzenia handlu w Królestwie jako w kraju niecudzoziemskim, nie będzie można nie przyznać tego samego przywileju całemu bez różnicy kupiectwu w samym Imperium” [fn: См. Замечания на предложения Новосильцова относительно проектов таможенных учреждений, относящихся Царства Польского. Ibidem.].
Uwagi rządu Królestwa Polskiego z 4 lipca do projektów utworzenia komór celnych i taryfy, sporządzone w komisji spraw handlowych i celnych, komunikował minister sekretarz stanu hrabia Sobolewski: pełna swoboda obrotu własnymi produktami Imperium Rosyjskiego i Królestwa Polskiego na całym obszarze obu państw, pozwolenie rosyjskim i polskim kupcom na handel na jednakowym prawie, bezprzeszkodowe przejazdy poddanych z jednego państwa do drugiego i wreszcie – ustępstwo w cłach od towarów zagranicznych przywożonych do Rosji z jarmarku warszawskiego [fn: Ibidem, k. 143.].
Głównym i jedynym powodem obu uwag było to, że w projektach komisji wcale nie wspomniano o usunięciu istniejących przeszkód: a) w swobodnym obrocie i przewozie produktów Królestwa Polskiego i Imperium Wszechrosyjskiego przez linię celną rozdzielającą oba państwa, b) w swobodnym przejeździe poddanych obu państw przez tę linię graniczną. Nie widząc usunięcia tych przeszkód, Nowosilcow uważał, że komisja dąży do pozostawienia stanu rzeczy po dawnemu, to jest zachowania linii granicznej i komór celnych w tym samym stanie, w jakim się znajdowały, i dlatego sądził, że komisja odstąpiła od przyjętych zasad i nie dopełniła dobroczynnych zamiarów cesarza.
W przesłanym memoriale oskarża komisję o co następuje: „dlaczego pozostawia ona Królestwo Polskie oddzielone od Rosji?, dlaczego główna kontrola nad całą granicą lądową nie została powierzona warszawskiemu zwierzchnictwu celnemu?, dlaczego na zewnętrznej granicy Królestwa Polskiego nie ustanawia się osobnych rosyjskich komór celnych, a przyłącza się do polskich komór jedynie rosyjskich urzędników?” [fn: Ibidem, k. 139.].
Na te oskarżenia Guriew odpowiedział w następujący sposób: „1-o, że p. Nowosilcowowi nieznana była Najwyższa wola J.C.Mości [W.I.W. – Waszego Impieratorskogo Wieliczestwa], w której wykonaniu rozpatrzenie prośby Królestwa Polskiego o ustanowienie swobodnych stosunków między Królestwem a Imperium włożono nie na Komisję, lecz na osobny komitet; nie było mu także wiadomo, że przedmioty te są już rozstrzygane podnoszonym obecnie do Najwyższego podpisu Ukazem. 2. Wskutek podobnej uwagi rządu Królestwa Polskiego główna kontrola na całej granicy lądowej zostaje teraz powierzona warszawskiemu zwierzchnictwu celnemu, jak to zakłada p. Nowosilcow. 3. Że osobne rosyjskie komory celne na zewnętrznej granicy Królestwa nie są ustanawiane tylko dlatego, że obecnie nie ma w nich potrzeby: jeśli zaś w przyszłości będzie to potrzebne, to nie znajduję w ich ustanowieniu żadnej przeszkody”. W rezultacie Guriew skonstatował, że wszystkie uwagi Nowosilcowa zostały zaspokojone rozporządzeniami, które wydano po zakomunikowaniu mu projektów i które nie były mu jeszcze znane. Co do nalegania, aby w nowej taryfie dokonano oddzielenia cła wwozowego od konsumpcyjnego, Guriew nie widział szczególnej potrzeby ich rozdzielania w taryfie wydawanej dla Imperium Rosyjskiego i dlatego uważał za właściwe pozostawić takie rozdzielenie jedynie w taryfie polskiej [fn: Ibidem, k. 239.].
W tym okresie widać napięcie w stosunkach między Nowosilcowem a Guriewem. Starali się uprzedzać nawzajem swoje działania. Nowosilcow bez wiedzy ministra składał raporty cesarzowi po jego przybyciu do Warszawy. W efekcie cesarz pozwolił utworzyć w Warszawie osobny komitet dla doprowadzenia do końca wszystkich spraw dotyczących urządzenia rosyjskich komór celnych w Królestwie Polskim i na zachodniej granicy lądowej, na linii środkowej między Imperium a Królestwem. Komitet, w którym oprócz Nowosilcowa zasiadali minister finansów Królestwa Polskiego Jan Węgliński, minister sekretarz stanu hr. Ignacy Sobolewski, generał-major Anton Jakowlewicz Lang, a także Bajkow, Wirst i referendarz Graibner, przystąpił niezwłocznie do wykonania włożonych nań zleceń. Przedstawiono cesarzowi przepisy o rosyjskich komorach celnych w Królestwie Polskim wraz z etatami – ze zmianami dokonanymi w komitecie. Nowosilcow przesłał Guriewowi wiadomość, aby ten podał cesarzowi do podpisu te akty prawne po jego przybyciu do Sankt Petersburga [fn: Ibidem, k. 248–249v.]. Nowosilcow przesłał mu: 1) ukaz cesarski do Senatu Rządzącego o ustanowieniu pełnej swobody w obrocie wewnętrznym produktów natury i kunsztów między Imperium Rosyjskim a Królestwem Polskim, o ułatwieniu handlu i przejazdu z jednego państwa do drugiego oraz o środkach ku wzmocnieniu handlu jarmarków warszawskich, 2) Najwyższy reskrypt wydany na imię Nowosilcowa, 3) przepisy o rosyjskich komorach celnych ustanawianych w Imperium Rosyjskim i Królestwie Polskim dla handlu lądowego na granicy zachodniej, wraz z etatami [fn: Ibidem.].
ZARZĄD CELNY I KONTROLNY NA ZACHODNIEJ GRANICY IMPERIUM
Tutaj należy powrócić do wcześniejszego okresu. Trzeba zwrócić uwagę, że dla resortu celnego w Imperium był to okres przekształceń. Minister finansów D.A. Guriew złożył w Senacie raport, w którym ogłosił, że 25 października 1811 r. został otwarty Departament Handlu Zagranicznego, któremu podporządkowano cały zarząd w części celnej. Odnośny ukaz senacki wydano 18 stycznia 1812 r. [fn: ПСЗРИ, t. 32, 1812–1815, Санкт Петербург 1830, nr 24955.] Ustanowienie rzeczonego departamentu było następstwem manifestu z 25 czerwca 1811 r. o ostatecznym urządzeniu Ministerstwa Finansów. Jednocześnie zniesiono Departament Ministra Komercji.
Jeszcze wcześniej, 24 czerwca 1811 r., utworzono zarząd celny [fn: ПСЗРИ, t. 31, 1810–1811, Санкт Петербург 1830, nr 24684.]. Najpierw stworzono jedynie przepisy o zarządzie, lecz zapowiedziano „opatrzyć tenże zarząd pełną ustawą celną, określającą szczegółowo porządek jego działania” [fn: Ibidem.]. Zarząd celny podzielono na jedenaście okręgów złożonych z komór i zastaw, którym podporządkowano także straż celną. Dwa okręgi obsługiwały granicę z Księstwem Warszawskim: 6. Połągowski (od Morza Bałtyckiego do Brześcia Litewskiego), 7. Radziwiłłowski (dalej na południe, do rzeki Dniestr). Towary zagraniczne można było wwozić jedynie przez komory celne, którym nadano nazwę „głównych”.
Polityka celna Francji, Wielkiej Brytanii i Rosji stała się jednym z głównych problemów Europy, a starcia na tle celnym stały się jedną z przyczyn wojny. Zapewne dlatego w Petersburgu zdecydowano o utworzeniu dodatkowej (kontrolnej) linii celnej [fn: В.Г. Балковая, Нормативное регулирование таможенного дела в первой четверти XIX века, „Таможенная политика России на Дальнем Востоке” 2017, 2 (79), s. 112–120; Ср. Е.С. Третьякова, Развитие правового регулирования внешнеторговой деятельности в России в XIX в., „Вестник российской таможенной академии” 2016, 2, s. 122–123.]. 17 kwietnia 1812 r. z Ministerstwa Finansów posłano do sekretarza stanu w celu wniesienia do Rady Państwa notę z projektem ustanowienia kontrolnego zarządu celnego na zachodniej granicy lądowej oraz etat kontrolnego nadzoru celnego. „Dla sprawdzania komór celnych i rewizji towarów przewożonych przez komory na granicy lądowej, ustanawia się kontrolne placówki celne, a liczba tychże komór wyznaczona będzie w porozumieniu z miejscowymi władzami na traktach prowadzących od granicy w głąb Państwa w odległości od 50 do 100 wiorst od komór granicznych” [fn: РГИА, f. 1152, op. 1, d. 23, passim; ПСЗРИ, t. 32, nr 25146.]. Nadzór nad tymi kontrolnymi komorami zamierzano powierzyć nowemu organowi – naczelnikowi kontrolnych komór celnych. Na tej podstawie jeszcze w 1811 r. wyznaczono owego naczelnika oraz zarządzających poszczególnymi komorami kontrolnymi. Minister finansów wysłał nawet owego naczelnika dla dokonania objazdu i wyznaczenia miejsc, w których mają być ustanowione owe komory, oraz ułożył przepisy o kontrolnym zarządzie celnym i etaty komór kontrolnych, po czym cesarz „raczył nakazać owe przepisy i etaty wnieść do zatwierdzenia w Radzie Państwa” [fn: РГИА, f. 1152, op. 1, d. 23, passim.]. Minister finansów od razu ostrożnie oświadczał, że czas i doświadczenie ukażą pożytek i dogodność owej instytucji, lecz wiosną 1812 r. wnosił o zatwierdzenie owych przepisów łącznie z etatami, tym bardziej że: „1) iż owo [urządzenie], w pewien sposób, zostało wstępnie przez Najwyższą wolę zatwierdzone i po ustanowieniu zarządu celnego uznane za niezbędne, w następstwie czego wyznaczono już w tej części niektórych urzędników, 2) iż z nadejściem lata zbliża się najdogodniejszy czas do przeprowadzenia i szczegółowego opisania linii kontrolnej, a ostateczne sformowanie instytucji kontrolnej przy całej gorliwości i pośpiechu może nastąpić dopiero z końcem obecnego roku” [fn: Ibidem.]. Minister, zapewne nie podejrzewając początku wojny, przekonywał, że okoliczności polityczne oraz przewidziane w etatach kontrolnych sumy nie przeszkadzają w wprowadzeniu w życie instytucji kontrolnej z następujących względów: „1) iż instytucja ta działania swe podejmie nie naraz, lecz stopniowo, 2) iż przez to samo nie wszystkie przewidziane w etatach sumy będą potrzebne w obecnym roku, lecz ich najmniejsza część, 3) iż potrzeba sum na etaty kontrolne w większej części może zostać zastąpiona przez oszczędności z niepełnego kompletu przewidzianej etatami straży granicznej; oraz 4) iż wyznaczeni do części kontrolnej urzędnicy znajdują się pół roku bez określenia ich istotnych obowiązków i stanowisk, które dlatego też należy jak najśpieszniej postanowić i zatwierdzić” [fn: Ibidem.].
Ważnym, jeśli nie przełomowym momentem kształtowania się nowoczesnego zarządu celnego na zachodniej granicy lądowej Imperium było ustanowienie w Warszawie po wojnie „Rządu Rosyjskich Spraw Celnych i Handlowych w Królestwie Polskim” w składzie: naczelnik, członkowie, sekretarz, oficjaliści kancelaryjni. Połączone departamenty praw i ekonomii Rady Państwa liczyły na to, że za jego pośrednictwem będzie można zapobiec nadużyciom w postaci tajnego przepuszczania towarów. Tymczasem nowy organ zatwierdzono na pewien czas, do 1814 r.; kilku członków uważało za właściwe odłożyć utworzenie zarządów kontrolnych do dogodniejszego czasu. Car poparł zdanie większości, tym bardziej że nowe rozporządzenie wchodziło już w skład zarządu celnego i wyznaczono sumę na ich utrzymanie [fn: ПСЗРИ, t. 31, nr 24684.]. Granica lądowa została podzielona między trzy okręgi i dlatego utworzono trzy komory kontrolne z nazwami od okręgów. 16 grudnia 1813 r. postanowieniem Komitetu Ministrów przedłużono istnienie komór kontrolnych do 1815 r. Zdecydowano tak, ponieważ zdanie Rady Państwa zatwierdzone 17 czerwca 1812 r. z powodu okoliczności wojennych nie zostało wprowadzone w życie. Ostatecznie postanowiono otworzyć komory kontrolne na początku 1814 r. tymczasowo, do 1815 r. [fn: ПСЗРИ, t. 32, nr 25499, nr 25655.]
Zatem wojna wstrzymała organizację tych instytucji, a po jej zakończeniu zmieniała się sytuacja [fn: ПСЗРИ, t. 33, nr 25902, s. 243.]. W konsekwencji już 15 maja 1815 r. Komitet Ministrów zdecydował o zniesieniu wszystkich komór kontrolnych. Odnośny ukaz Senat wydał 15 lipca 1815 r. Jednocześnie zniesiono w ogóle cały kontrolny zarząd celny [fn: ПСЗРИ, t. 33, nr 25902.]. Niewątpliwie był to wynik włączenia do rosyjskiego systemu celnego Królestwa Polskiego i w ogóle nowych stosunków handlowych z państwami europejskimi.
ROSYJSKI ZARZĄD CELNY W KRÓLESTWIE POLSKIM
Przyjęło się uważać rok 1851 za datę ustanowienia w Królestwie Polskim rosyjskiego zarządu celnego. W niniejszym artykule zwracamy uwagę na istnienie takiego zarządu już od 1818 r. W polskiej literaturze naukowej na fakt ten wskazywał Cz. Strzeszewski [fn: Cz. Strzeszewski, op. cit.], a następnie A. Jezierski, w rosyjskiej zaś – L.A. Obuszenkowa [fn: O stosunkach handlowych Rosji i Królestwa Polskiego zob.: Л.А. Обушенкова, Королевство Польское в 1815–1830 гг.: Экономическое и социальное развитие, Москва 1979, s. 222–272.]. Potem J.A. Prawiłowa [fn: Е.А. Правилова, Финансы империи: Деньги и власть в политике России на национальных окраинах, 1801–1917, Москва 2006, s. 58–59.] jedynie zreasumowała jej wnioski. Praca Obuszenkowej zasługuje na uwagę. W interesującej nas części autorka bazowała na materiałach archiwalnych z Głównego Archiwum Akt Dawnych w Warszawie (AGAD) oraz Centralnego Państwowego Historycznego Archiwum w Leningradzie (dziś RGIA w Sankt Petersburgu) oraz pracach Cz. Strzeszewskiego i A. Jezierskiego. Wyżej wymienione prace koncentrowały się na ekonomii i handlu, przez co nie zwracały należytej uwagi na zarząd celny.
Aleksander I ukazem z 3 (15) listopada 1819 r. (z mocą od początku roku następnego) włączył Królestwo Polskie w linię celną Imperium Rosyjskiego. Na granicach Królestwa z Prusami i Austrią utworzono trzynaście rosyjskich komór celnych dla kontroli towarów idących tranzytem do Imperium. Jednocześnie istniały tam także komory polskie, a na granicy Imperium z Królestwem – dziewięć komór kontrolnych [fn: A. Jezierski, op. cit., s. 17–18.]. Niejednoznacznie wspomina o tym także Krzysztof Latawiec w swojej monumentalnej pracy o rosyjskiej straży granicznej w Królestwie Polskim [fn: K. Latawiec, Rosyjska straż graniczna w Królestwie Polskim w latach 1851–1914, Lublin 2014, s. 35.]. Autor poświęcił jedno zdanie faktowi utworzenia takiej administracji, a dalej lakonicznie odnotowuje istnienie komisji do spraw celnych i handlowych w latach 1819–1824.
Wyżej wymieniony akt prawny ma swoją historię. N.N. Nowosilcow w liście z 22 listopada 1817 r. do ministra finansów D.A. Guriewa pisze, że zgodnie z jego życzeniem „starałem się poznać zdanie Najjaśniejszego Pana co do mianowania naczelnika do zarządu rosyjskimi sprawami celnymi i handlowymi w Królestwie Polskim, i J.C.M. raczył wybrać na to miejsce generała-majora Langa” [fn: РГИА, f. 19, op. 3, d. 50, k. 17.]. Nowosilcow tak charakteryzuje A.J. Langa: „służąc z chlubą 14 lat w komisariacie i zarządzając głównie moskiewskim depozytem komisariackim, zdał tak rozległy wydział w krótkim czasie w największym porządku i otrzymał na świadectwo tego świetne kwitowanie”, dlatego uważał sporządzanie przez ministra rekomendacji za zbyteczne [fn: Ibidem.]. Sprawa została rozstrzygnięta już w październiku, aby Lang mógł jak najśpieszniej rozpocząć działania i otrzymać od ministra instrukcje. Od razu planowano także, choćby tymczasowo, wyznaczyć przy nim osobnego urzędnika dla przeniesienia komór celnych z wewnętrznej na zewnętrzną granicę Królestwa Polskiego i dla zorganizowania tego wydziału. Cesarz polecił Nowosilcowowi sporządzenie projektu ukazu o nominacji Langa i zatwierdził (podpisał) go [fn: Ibidem, k. 14–16.]. 21 listopada 1817 r. zostającemu w etacie komisariackim generałowi-majorowi Langowi polecono zostać naczelnikiem mającego się utworzyć w Warszawie rządu rosyjskich spraw celnych i handlowych. Nowosilcow domagał się, aby zrównać naczelnika tego rządu z zarządzającymi w Królestwie Polskim wydziałami ministerstw, którzy otrzymują rocznie po 18 tys. złp lub po 3 tys. rubli sr., a jego członków z referendarzami Rady, których pensja dochodzi do 10 tys. złp lub 1500 rubli. Guriew odpowiedział, że zamierzone instytucje nie mogą powstać szybko, ponieważ taryfa z 1816 r., według stanowczego zamknięcia układów z komisarzem króla pruskiego, pozostać musi w swojej mocy także w 1818 r. Minister, mimo to, zgodnie z życzeniem Langa, dozwolił mu jechać do Warszawy: „gdzie będzie on na miejscu przyszłego swojego przeznaczenia i bliżej zebrania tych wiadomości, które mu powinny być pożyteczne” [fn: Ibidem.]. Postanowiono kontynuować wypłacanie pensji Langowi mimo opuszczenia przezeń poprzedniego miejsca służby. Ponadto Guriew zdecydował szczególnie wzmocnić nadzór na granicy z Królestwem nad towarami kierowanymi tranzytem do Brodów [fn: Ibidem.]. Lang przybył do Warszawy 28 marca i w pierwszym raporcie prosił o zwrot kosztów przejazdu z Moskwy do Petersburga i Warszawy [fn: Ibidem.].
Pełny zbiór praw Imperium Rosyjskiego zawiera odnośny ukaz imienny dany ministrowi finansów Guriewowi z 17 kwietnia 1818 r. o mianowaniu generała-majora A.J. Langa naczelnikiem mającego się utworzyć w Warszawie rządu rosyjskich spraw celnych i handlowych: „Dymitrze Aleksandrowiczu! Mianując generała-majora Langa naczelnikiem mającego się utworzyć w Warszawie rządu rosyjskich spraw celnych i handlowych, uznałem za niezbędne, aby do czasu, kiedy projektowana nowa taryfa wejdzie w życie, on, generał-major Lang, dla zapobieżenia wszelkim w tej części bezprawnym zakusom, a szczególnie z powodu nadchodzącego jarmarku warszawskiego, niezwłocznie zajął się tak nieustannym czuwaniem nad kierunkiem handlu rosyjskiego w Królestwie Polskim i przez nie prowadzonego, jak i wzmocnieniem nadzoru nad ścisłym wypełnianiem obowiązków przez komory i zastawy leżące na linii między Imperium a Królestwem. Wskutek czego, zatwierdziwszy tymczasową instrukcję, którą generał-major Lang przy wypełnianiu swego zlecenia kierować się powinien, a także tymczasowy etat jego kancelarii, przy niniejszym w kopiach załączone, polecam Panu niezwłocznie wydać co do nich zależne od Pana rozporządzenia. Co zaś do pensji generała-majora Langa, wypłacać mu takową według stopnia, od dnia mianowania go naczelnikiem rosyjskiego rządu celnego w Królestwie Polskim do przybycia do Warszawy asygnatami, a od dnia przybycia do Warszawy do przyszłego ustanowienia ogólnego etatu srebrem, tak jak otrzymywał uprzednio, znajdując się w Warszawie przy armii rezerwowej” [fn: ПСЗРИ, t. 35, 1818, Санкт Петербург 1830, nr 27349.].
Do ukazu dołączono daną Langowi tymczasową instrukcję [fn: Временная инструкция генерал-майору Лангу, ibidem, s. 214–215; РГИА, f. 19, op. 3, d. 42, k. 95.], która określa jego bezpośrednią podległość ministrowi finansów, a z drugiej strony podporządkowuje mu wszystkich rosyjskich urzędników celnych w Królestwie [fn: Naczelników mianował cesarz na przedstawienie ministra finansów. РГИА, f. 19, op. 3, d. 39, passim.]. W instrukcji tej z 17 kwietnia 1818 r. powierzono Langowi także bezpośredni wpływ na komory i zastawy rosyjskie położone na linii między Imperium Rosyjskim a Królestwem Polskim. Lądowe stosunki handlowe według taryfy z 1816 r. możliwe były tylko przez Brześć. Przy czym Warszawa wyznaczona już była jako ogólne miasto składowe, a przywóz do Rosji towarów według taryfy z 1816 r. dla ośmiu wyznaczonych portów dozwolony był granicą lądową także jedynie przez brzeską komorę celną. Langowi nakazano, aby wszystkie te towary przechodziły wyłącznie przez Warszawę. Środek ten został ustanowiony dla ścisłego dozoru nad obrotami handlowymi. Skład tych towarów winien odbywać się w polskiej komorze jarmarków warszawskich za zawiadomieniem Langa i pod nadzorem komory jarmarcznej. W ogóle towary do Rosji można było wypuszczać jedynie za świadectwami z adnotacją gen.-majora Langa, który zobowiązany był wysyłać do rosyjskich komór uprzednie zawiadomienia. W odpowiedzi komory te wysyłały Langowi szczegółowe doniesienia, kiedy i kto ile mianowicie przewiózł jakich towarów i ile pobrano cła za takową ilość. Tak samo rosyjskie komory donosiły Langowi o towarach przywożonych z Rosji do Królestwa Polskiego lub tranzytem przezeń. Wszystkie te wiadomości służyły Langowi do sporządzania ogólnych miesięcznych szczegółowych raportów przesyłanych ministrowi finansów do Sankt Petersburga. Oczywiście komory także przesyłały swoje raporty. Tym samym ministerstwo miało narzędzie kontroli drogą porównywania raportów i wykazów. Dla uzyskania obrazu stanu handlu rosyjskiego w stosunku do środkowej części Europy, także polskie komory przesyłały Langowi szczegółowe wykazy, dokąd towary od rosyjskiej granicy są ekspediowane i dokąd mianowicie z Królestwa za granicę wywożone. Niewątpliwie reglamentacja zbierania i ruchu informacji, a szczególnie ustanowienie podwójnego systemu kontroli, świadczy o dążeniu do uporządkowania i przekształcenia na nowoczesnych zasadach skarbowości celnej na zachodniej granicy lądowej Imperium Rosyjskiego. Może to także świadczyć o wahaniach w związku z zachowaniem odrębnego obszaru celnego Królestwa Polskiego [fn: РГИА, f. 19, op. 3, d. 50, passim.].
Do czasu ustanowienia etatu zarządu, Langowi zorganizowano tymczasową kancelarię, kierując do niej: sekretarza Jakuba Micewicza, buchaltera Tymoteusza Kriwenkę, podsekretarza Pawła Kakuewa, pomocnika buchaltera Iwana Dmitrijewa oraz urzędników do szczególnych poruczeń: Iwana Szyszkina, Teodora Kursela [fn: Ibidem.]. W 1819 r. Lang przygotowywał się do objęcia zarządu: przeglądał szeregi urzędników na granicy, wysyłał swoich urzędników w delegacje, zbierał informacje o cenach i ruchu towarów [fn: РГИА, f. 19, op. 3, d. 51, passim; d. 52, passim.].
W wypracowanym „urządzeniu dla rosyjskich i polskich komór celnych, tak na zewnętrznej granicy Królestwa Polskiego, jak również na kontrolnej linii środkowej między tymże Królestwem a Imperium Rosyjskim znajdujących się” [fn: РГИА, f. 19, op. 3, d. 39, passim.] postanowiono wyznaczyć przy każdej z jedenastu komór polskich na zewnętrznej granicy Królestwa czterech rosyjskich urzędników dla sprawdzania wszystkich towarów wwożonych do Rosji i kontroli towarów z Rosji wywożonych, na wypadek nieopłacenia ceł na granicy kontrolnej między Imperium a Królestwem. Przede wszystkim asystowali oni przy pracy polskich urzędników w celu nadzoru nad nimi. Rosyjscy kontrolerzy i buchalterzy obowiązani byli podpisywać bilety transportowe (billets de transport) wydawane przez polskie komory na przewóz towarów do Rosji przez Królestwo. Przełożonym nad rosyjskimi urzędnikami był buchalter. Winien on był znać języki: rosyjski, polski i niemiecki.
Jak już wspomniano, dla sprawowania agend przez gen.-majora Langa, utworzono przy nim kancelarię jako w pełni biurokratyczną instytucję [fn: РГИА, f. 19, op. 2, d. 25, passim.].
W skromnym na pierwszy rzut oka etacie kancelarii zwracają uwagę dwa stanowiska urzędników do szczególnych poruczeń. Takie określenie stanowisk jest charakterystyczne dla wypełniania zadań śledczych i kontrolnych, a nierzadko i o charakterze politycznym. Ponadto w uwadze do tego etatu dodano drobnym drukiem interesującą informację. Otóż pensje i wydatki kancelaryjne planowano miesięcznie, a nie – jak to było wówczas przyjęte – rocznie, nie tyle dla pewniejszego zabezpieczenia utrzymania urzędników, co bardziej dlatego, że po zakończeniu układów z Prusami i przy wprowadzeniu nowej taryfy, władze rosyjskie planowały przystąpić do uformowania stałej już instytucji wydziału celnego w Królestwie Polskim i na lądowej zachodniej granicy Imperium [fn: Ibidem, k. 6v.]. Określenie tych planów należy uznać za niejasne, szczególnie w tym, co dotyczy stałej instytucji wydziału celnego. Prawdopodobnie misję Langa uważano za tymczasową. Zresztą taki mechanizm przekształceń był potem normą w Imperium.
Tab. 1. Tymczasowy etat kancelarii generała-majora A.J. Langa. 
Źródło: РГИА, f. 19, op. 2, d. 25, k. 6.
Mianowany naczelnikiem zarządu generał-major A.J. Lang [fn: Ibidem, k. 1–5; С.В. Волков, Генералитет Российской империи: энциклопедический словарь генералов и адмиралов от Петра I до Николая II, t. 2, (Л–Я), Моксва 2009, s. 15.] (1775 – po 1830), służył w ciężkiej kawalerii: major od 1794, podpułkownik od 1798, pułkownik od 1799, generał-major (1803), tajny radca (1830). Kontynuował służbę do 1826 r. Główne swoje odznaczenia (ordery św. Anny 1. i 2. kl., św. Włodzimierza 3. kl.) otrzymał odpowiednio w 1811, 1812 i 1814 r. Pochodził z inflanckiej szlachty. Służbę rozpoczął 2 kwietnia 1791 r. jako sierżant w prestiżowym lejbgwardii Pułku Preobrażeńskim. W 1796 r. mianowany kapitanem w Jekaterynosławskim Pułku Grenadierów i po kilku miesiącach został przeniesiony jako sztabskapitan do lejbgwardii Pułku Siemionowskiego. 29 grudnia 1798 r. awansowany na pułkownika, a 11 stycznia 1799 r. przeniesiono go do Kolegium Wojennego i mianowano radcą wojennym. Stopień generała-majora otrzymał 21 maja 1803 r. z przeniesieniem do etatu prowiantowego. Zarządzał ryskim, a następnie wileńskim depozytem komisariackim. W 1812 r. był zarządzającym moskiewskim depozytem komisariackim. W kampanii 1813–1814 r. był polowym jenerał-krygs-komisarzem armii rezerwowej, znajdował się przy oblężeniu Hamburga. 21 listopada 1817 r. został zwolniony z moskiewskiego depozytu komisariackiego i mianowany naczelnikiem zarządu rosyjskich spraw celnych i handlowych w Warszawie. Od stycznia 1824 r. służył na stanowisku generalnego agenta ministerstwa finansów w Królestwie Polskim. Dopiero w 1830 r. przeniesiono go do służby cywilnej z przemianowaniem na stopień tajnego radcy [fn: А.А. Подмазо, Ланг Антон Яковлевич, w: Отечественная война 1812 года. Энциклопедия, red. В.М. Безотосный et al., Москва 2004, s. 397.]. Z krótkiego opisu służby Langa widać, że był przygotowany do zarządzania sprawami finansowymi. Interesujący jest także fakt kontynuowania służby w Królestwie w okresie 1824–1830.
Jak już zauważono, ostateczną redakcję praw dokonano w Warszawie pod stanowczym wpływem Nowosilcowa. Cesarz pisał do niego: „Mikołaju Mikołajewiczu! Zatwierdziwszy podane przez was projekty Ogólnej taryfy na r. 1820, ustawy o rosyjskich komorach celnych w Imperium Rosyjskim i Królestwie Polskim handlu lądowego na zachodniej granicy oraz Etaty głównego zarządu rosyjskich spraw celnych i handlowych w Królestwie Polskim ułożone przez wyznaczony przeze mnie Komitet w czasie mojego pobytu w Warszawie. Polecam wam przesłać je ministrowi finansów dla podania mi do podpisu niezwłocznie po przybyciu moim do Sankt Petersburga, aby wszystkie rozporządzenia w nich zawarte mogły wejść w życie w wyznaczonym terminie 1 stycznia 1820 r. Tymczasem polecam wam przystąpić uprzednio do uformowania Głównego zarządu rosyjskich spraw celnych i handlowych w Królestwie Polskim na podstawie wspomnianej ustawy i etatu, i zapotrzebować potrzebne sumy na początkowe urządzenie ze Skarbu Państwa Królestwa Polskiego na rachunek skarbu rosyjskiego, aby w ten sam sposób i Główny Zarząd w Królestwie Polskim, i wszystkie zależne od niego komory bez przeszkód mogły być ustanowione i uformowane do rzeczonego czasu. Jakich zaś potrzeba będzie urzędników dla uprzedniego uformowania w Królestwie Polskim tej części, to pozostawcie Głównemu naczelnikowi rosyjskich komór gen.-majorowi Langowi wybrać takowych z blisko leżących rosyjskich komór z liczby tych urzędników, których mianowanie włożone jest na jego staranie. Pozostaję wam przychylny. Aleksander, Warszawa 3 (15) paźdz. 1819 r.” [fn: РГИА, f. 19, op. 3, d. 41, passim.].
Wkrótce, wyłącznie dla handlu z Europą, wprowadzono z dniem 1 stycznia 1820 r. obszerne urządzenie, określające także organizację rosyjskiej części celnej w Królestwie Polskim [fn: ПСЗРИ, t. 36, nr 28030.]. Zatwierdzona 14 grudnia 1819 r. ustawa celna dla handlu europejskiego zlikwidowała granicę celną z Imperium: „Graniczne komory celne rosyjskie i polskie, które obecnie istnieją między Imperium a Królestwem, zostają zniesione, a sama granica ulega likwidacji. Zamiast tego na linii środkowej ustanawia się kontrolne rosyjskie i polskie komory celne” [fn: Ibidem.]. K.I. Bokow określa nowe postanowienie „unią celną Imperium Rosyjskiego i Królestwa Polskiego”. Tworzono rosyjskie komory celne i zastawy na granicy oraz na terytorium polskim. Komory dzieliły się na 4 klasy: składowe, główne, deklaracyjne oraz dla towarów oznaczonych w spisie literą „A”. W komorach w Królestwie nie pozwalano pobierać ceł od towarów eksportowych, dlatego kierowano je do komór głównych (1. klasy). Zastawy celne i komory kontrolne na linii środkowej 4. klasy przepuszczały towary z opłaconym cłem w komorach warszawskiej, lubelskiej i nowodworskiej, według ograniczonego wykazu towarów. Komory kontrolne w Brześciu i Ustiługu miały prawo przepuszczać towary, które nadchodziły do komór składowych w Imperium [fn: К.И. Боков, Становление и развитие таможенного дела и таможенного законодательства в XIX–начале XX века, Москва 2015; С.К. Содномова, История таможенного дела и таможенной политики, курс лекций, Москва 2017, s. 86–87.].
W Królestwie Polskim utworzono: w Warszawie rosyjską komorę składową 1. klasy, w Lublinie i Nowym Dworze – cztery komory główne 2. klasy, w Grodnie i Kownie – cztery komory kontrolne na linii środkowej. W następujących komorach polskich na zewnętrznej (skrajnej) granicy Królestwa Polskiego planowano ustanowić rosyjskich urzędników, którzy tworzyli tzw. komory deklaracyjne 3. klasy:
– na granicy z Królestwem Pruskim: Wierzbołów (Wirballen), Raczki, Szczuczyn, Chorzele,
– na granicy z Wielkim Księstwem Poznańskim: Nieszawa na Wiśle, Kleczew, Kalisz,
– na granicy ze Śląskiem: Praszka, Czeladź, Kraszenice, Zawichost,
– na granicy z okręgiem Wolnego Miasta Krakowa: Krasiczyń (Krzesławice),
– na granicy z Galicją: Zawichost.
Lecz już w opublikowanym urządzeniu dodano jeszcze dwie – w Kolnie i Dołhobyczowie.
Na linii środkowej ustanowiono siedem komór kontrolnych 4. klasy: goniądzką, choroszczańską, ciechanowiecką, nurecką, przeborowską, brzesko-litewską i ustiłuską. W projekcie planowano to nieco inaczej: Jurburg nad Niemnem, Kowno, Grodno, Goniądz, Chworost lub Tykocin nad Narwią, Nur lub Granne nad Bugiem, Brześć nad Bugiem, Włodawa, Rozalin lub Ustiług, Kryłów nad Bugiem. Przy czym planowano, że komory w Jurburgu i Kryłowie będą pełniły podwójną rolę – komór kontrolnych i granicznych Imperium. Jednak zaplanowano jedynie trzy komory, przez które towary polskie i zagraniczne można było przywozić do Imperium: Brześć nad Bugiem, Grodno nad Niemnem i Kowno [fn: РГИА, f. 19, op. 3, d. 39, passim; ПСЗРИ, t. 36, art. 3–6.]. Pierwszych pięć przepuszczało tylko niektóre towary, już oclone w rosyjskich komorach w Warszawie, Lublinie i Nowym Dworze. Grodzieńska i siedem komór kontrolnych weszły w skład utworzonego w 1819 r. Grodzieńskiego Okręgu Celnego. W projekcie zamieszczono uwagę, że komora w Kryłowie będzie jednocześnie kontrolną (środkową) i graniczną komorą Imperium, a zatem odprawiałaby towary tak przywożone z Galicji do Rosji, jak i te, które wypuszczano z Imperium do Galicji [fn: РГИА, f. 19, op. 3, d. 39, passim.].
Jeszcze przed nadesłaniem z Sankt Petersburga przykładowego etatu istniały już komory w Lublinie i Nowym Dworze. Na wszystkie inne, na zewnętrznej granicy Królestwa, dodano 28 urzędników, a na rosyjski zarząd w Królestwie Polskim wyznaczono rocznie 53 259 rubli. Obliczono, że potrzeba jeszcze 28 100 rubli. Ogółem na cały zarząd w Królestwie Polskim wymagana była suma 60 391 rubli. Od tego należało odjąć kwoty na urzędników usuniętych z linii kontrolnej i te, które zaoszczędzono na przekształceniu dotychczasowego zarządu w Królestwie Polskim. Do uzupełnienia pozostało 43 893 ruble. Sporządzono przybliżone obliczenie, ilu według etatów w niżej wymienionych ośmiu miejscach celnych w Królestwie Polskim wyznaczono urzędników i sług oraz ile pieniędzy przypada na ich żołd (patrz tabela poniżej) [fn: РГИА, f. 19, op. 3, d. 41, k. 277–277v.].
Tab. 2. Przybliżone zestawienie etatów komór celnych na granicy z Królestwem Polskim i ich zastosowanie do komór w Królestwie Polskim. 
Rosyjskie komory celne 3. klasy ustanowiono przy następujących polskich komorach na zewnętrznej granicy Królestwa Polskiego: 
I. Na granicy Prus: 1. Wierzbołów, 2. Raczki, 3. Szczuczyn, 4. Kolno, 5. Chorzele, 6. Nieszawa, 7. Słupca, 8. Kalisz, 9. Praszka, 10. Czeladź. II. Na granicy okręgu Wolnego Miasta Krakowa: 11. Kraszenice. III. Na granicy Austrii: 12. Zawichost, 13. Dołhobyczów [fn: РГИА, f. 19, op. 3, d. 41, k. 326–328.].
Tab. 3. Przybliżony etat rosyjskiego zarządu celnego w Królestwie Polskim.
Naczelnik rządu rosyjskich spraw celnych i handlowych w Królestwie Polskim otrzymał dość rozległą władzę i środki do jej realizacji. Kontrolował bardzo dochodową granicę Imperium nie tylko w Królestwie, ale i rosyjskie komory na zachodniej granicy lądowej. Przy tym wszystkim był dość samodzielny, gdyż mianował go i odwoływał cesarz na przedstawienie ministra finansów. Minister finansów dopiął przynajmniej tego, że podlegli Langowi zarządzający rosyjskimi komorami w Warszawie, Lublinie i Nowym Dworze byli mianowani i odwoływani według jego decyzji, na przedstawienie dyrektora departamentu handlu zagranicznego, który ponadto wyznaczał członków rządu i komór. Pozostali urzędnicy rządu rosyjskich spraw celnych i handlowych w Królestwie Polskim, jak również urzędnicy rosyjskich komór w Warszawie, Lublinie i Nowym Dworze, a także na zewnętrznej granicy Królestwa Polskiego przy trzynastu komorach zarządzający i ich pomocnicy, byli mianowani i odwoływani przez gen.-majora Langa [fn: РГИА, f. 19, op. 3, d. 41, passim.].
ZNIESIENIE ROSYJSKICH KOMÓR CELNYCH W KRÓLESTWIE POLSKIM
Wkrótce po wprowadzeniu liberalnej taryfy w 1819 r. okazało się, że wbrew zaleceniom Kongresu Wiedeńskiego Francja wprowadziła taryfę protekcyjną, podczas gdy Prusy podniosły cła na dowożone surowce. Mimo że rosyjska taryfa celna z 1819 r. niskimi cłami obkładała albo surowce niewytwarzane w Rosji, albo towary, których kontrola na granicy była utrudniona (np. drobne kosztowności), a pozostałe towary obłożono dwiema stawkami: 30% i 60%, władze rosyjskie uznały za konieczne zareagowanie na nieadekwatną politykę celną Prus. Lecz sytuacja polityczna była jedynie pretekstem. Przemiany kulturowe w Rosji – przede wszystkim otwarcie na Europę – zwiększyły zapotrzebowanie mieszkańców kraju na długo zakazane towary, szczególnie wysokiej jakości. Przede wszystkim rosyjscy producenci przyzwyczajeni byli do pracy w warunkach braku konkurencji i nie byli w stanie wytrzymać naporu towarów zachodnich. Taryfa z 1819 r. przyniosła negatywne skutki dla przemysłu manufakturowego w związku z gwałtownym przejściem od systemu zakazowego do systemu wolnego handlu zagranicznego. Konsumenci cenili towary zagraniczne, co zmniejszało popyt na wyroby rosyjskie. Wszystko to doprowadziło do gwałtownego zwrotu w polityce celnej. Na stanowisku ministra finansów Guriewa zastąpił Jegor Francewicz Kankrin (Georg Ludwig von Cancrin) i w 1822 roku wydana została nowa taryfa, przywracająca porządek zakazowy [fn: К.Н. Лодыженский, История русского таможенного тарифа, Санкт Петербург 1886, s. 191–192.].
W ten sposób Rosja złamała układ z Prusami i rozpoczęła, można rzec, wojnę celną z tym państwem. Do końca urzędowania Kankrina (20 lat) Imperium Rosyjskie prowadziło surową, ochronną politykę celną. Nawet na towary, które nie były wytwarzane w Rosji, wyznaczono bardzo wysokie cła. Przywrócono linię celną z Królestwem Polskim. Przy czym handel między tymi państwami opierał się niemal bez zmian na dawnej, liberalnej taryfie. Jak wszyscy, tak i Rosja potrzebowała towarów przemysłowych oraz rynku zbytu dla surowców. Stosunki handlowe z Królestwem Polskim oparto na ustawie z 1 sierpnia 1822 r. i urządzeniu o przywozie własnych wyrobów z jednego państwa do drugiego z 30 czerwca 1824 r. [fn: К.Н. Лодыженский, История, 2018, s. 173–174.]. Główne zasady polegały na bezcłowym przepuście płodów surowych wytworzonych w obu państwach. Wyroby wytworzone w tych krajach z własnego surowca obłożone były cłem 1% wartości, a z zagranicznego – 3% wartości. Wyjątkiem były wyroby papierowe i cukier. Przemysł Królestwa Polskiego znalazł się w lepszym położeniu dzięki dogodniejszej lokalizacji geograficznej i sprzyjającym warunkom stworzonym przez politykę celną [fn: Указ Правительствующему Сенату, Варшава 3/15 октября 1819 г. – все сии постановления привести в полное действие начиная с 1 генваря наступающего 1820-го года. РГИА, f. 19, op. 3, d. 42, k. 189–192; К.Н. Лодыженский, История, 2018, s. 173; T. Rozumowska-Gapeeva, op. cit., s. 269.].
W rezultacie rosyjski zarząd celny w Królestwie Polskim, po kilku latach istnienia, został zlikwidowany w 1822 r. manifestem o nowej taryfie dla handlu europejskiego z 12 marca [fn: ПСЗРИ, t. 38, 1822–1823, Санкт Петербург 1830, nr 28964.]. Decyzję podjęto po „uważnym śledzeniu obrotów i biegu handlu zagranicznego”. U podstaw zmian taryfy i zarządu legła groźba „ucisku własnego przemysłu” oraz „pognębienia manufaktur i fabryk... wymagających jeszcze szczególnej opieki”. Postanowiono mianowicie przywrócić dawną linię celną na zachodnich granicach lądowych Imperium, co oznaczało zniesienie rosyjskich komór w Królestwie Polskim oraz Głównego Rządu Spraw Handlowych i Celnych w Warszawie. Tak szeroki krok wywołał problemy techniczne, które musiał rozstrzygnąć minister finansów [fn: Ibidem, nr 28989.]. Dla wykonania manifestu departament handlu zagranicznego szukał odpowiedzi na szereg pytań: „1. Czy po przywróceniu między Imperium a Królestwem Polskim dawnej linii granicznej należy rosyjskie komory w Królestwie i główny rząd znieść już teraz? 2. Po zniesieniu rządu, na jakiej podstawie ustanowić przepust polskich produktów i wyrobów do Imperium? 3. W jaki sposób odtąd dokonywać przepustu rosyjskich płodów i wyrobów do Królestwa Polskiego? 4. Czy z najwyższego rozkazu Waszej Cesarskiej Mości dozwolony przepust do Rosji z Królestwa w ciągu roku bieżącego towarów galanteryjnych z warszawskiej fabryki Hildebrandta i Sinickiego bez cła za świadectwami naczelnika rządu, po zniesieniu tegoż rządu i zwolnieniu jego naczelnika, ma być kontynuowany i kto winien poświadczać wyrób tych towarów w warszawskiej fabryce? 5. Jeśli po otrzymaniu nowej taryfy przez rosyjskie komory w Królestwie znajdować się w nich będą towary jeszcze nieoclone z powodu nieobecności wyznaczonych terminów, czy żądać wniesienia takowych niezwłocznie, czy czekać na upływ terminów, i czy można dozwolić właścicielom przewieźć towary do komór składowych dla opłacenia ceł? 6. Jeśli po otrzymaniu taryfy przez Główne Rosyjskie Komory w Królestwie przywiezione zostaną do nich towary, które weszły do Królestwa przed otrzymaniem tejże taryfy przez komory deklaracyjne na zewnętrznej granicy, to czy przyjmować je w Głównych do oclenia i według jakiej taryfy: nowej czy dawnej; a także czy można dozwolić właścicielom przewieźć takowe do komór składowych w Imperium? oraz 7. Komory Kowieńska i Grodzieńska, będące głównymi, weszły obecnie do 2. i 3. klasy i nie mają prawa pobierać ceł od wszystkich towarów; lecz jeśli po otrzymaniu przez nie taryfy przywiezione zostaną takie towary, ekspediowane przez deklaracyjne przed otrzymaniem nowej taryfy, to czy mogą przyjąć te towary i oclić, a także według jakiej taryfy i z zachowaniem jakich terminów?” [fn: Ibidem.]. Minister finansów radził, aby ustanowione na zewnętrznej granicy Królestwa Polskiego rosyjskie komory deklaracyjne znieść natychmiast po otrzymaniu najwyższego manifestu, podobnie jak i główny rząd, z tym aby komory warszawską, lubelską i nowodworską pozostawić do czasu zakończenia wnoszenia ceł od wszystkich towarów w terminach ustalonych według ustawy celnej. W tym czasie wymienione komory obowiązane były uporządkować wszystkie sprawy i przygotować je do zdania. Po zniesieniu wszystkich rosyjskich komór w Królestwie Polskim minister zalecił wyznaczenie dwumiesięcznego terminu na sprawdzenie przez główny rząd ksiąg, dokumentów i rachunków celnych oraz na zdanie spraw, a potem i jego zniesienie, wypłacając wszystkim urzędnikom rosyjskiego zarządu celnego w Królestwie Polskim pensję do 1 stycznia 1823 r. Wszystkie odpowiedzi i wyjaśnienia ministra otrzymały aprobującą rezolucję cesarza – „stać się ma według tego” [fn: Ibidem.].
Ministerstwo Finansów w piśmie z 3 kwietnia 1822 r. do naczelnika Rządu rosyjskich spraw celnych i handlowych w Królestwie Polskim oznajmiło, że przy manifeście z 12 marca 1822 r. wydano taryfę dla wszystkich portowych i lądowych komór celnych Imperium Rosyjskiego dla handlu europejskiego z różnymi załącznikami i ogólnymi prawidłami ich działania, a następnie wydano ukaz imienny do ministra finansów z 12 marca o wwozie do Rosji wyrobów fabryk pruskich lnianych, pieniężnych, wełnianych i skórzanych. W manifeście m.in. wskazano: „1) wprowadzić taryfę w życie z dniem 31 marca w portach, a w komorach lądowych od dnia odebrania, 2) po przywróceniu dawnej linii celnej na granicach lądowych Imperium i Królestwa Polskiego rosyjskie komory celne i główny rząd celny w Warszawie znieść. Przerwać działanie wszystkich komór deklaracyjnych na zewnętrznej granicy Królestwa Polskiego i takowe również znieść. Komory warszawską, lubelską i nowodworską pozostawić do czasu zakończenia spraw dotyczących towarów przepuszczonych przez komory deklaracyjne. Zabroniono przyjmowania przez te komory towarów z polskich komór, jarmarku warszawskiego lub innych miejsc. Główny rząd winien był, w ciągu dwóch miesięcy, przeprowadzić i zakończyć rewizję ksiąg, dokumentów i rachunków oraz przygotować akta do zdania tam, gdzie według uznania departamentu handlu zagranicznego zostanie to wskazane. Urzędnikom wypłacono pensję do 1 stycznia 1823 r. [poprawiono datę zgodnie z sensem historycznym – przyp. tłum.]. Tranzyt pruskich sukien idących do Azji dozwolono jedynie przez komory Połągowską i Sankt-Petersburską, a przez komorę warszawską przerwano. Lecz kończenie prac, rewizja i zdawanie spraw przez komory do komory brzeskiej ciągnęło się jeszcze we wrześniu, a głównego rządu w listopadzie” [fn: РГИА, f. 19, op. 3, d. 64, passim.].
Niektórzy urzędnicy (Tymofiej Kuzimowicz, Iwan Timofiejew, Nikołaj Podolecki, Piotr Romanowski-Romańko, Paweł Kakuew, Karol Ławrientiew Miłłaur, Dominik Nosowski, Ignacy Letuchowski, Józef Obniski, Ignacy Palmowski) podali prośbę do Nowosilcowa o wyznaczenie na posady lub wsparcie. Lange zaświadczył, że służyli „chwalebnie i przyzwoicie”. Z list służbowych wynika, że niemało urzędników było pochodzenia polskiego, choć wyższe stanowiska zajmowali wyłącznie Rosjanie i Niemcy [fn: Ibidem.].
PODSUMOWANIE
Wyżej wymienione przekształcenia są śladem wahań co do miejsca nowych terytoriów w systemie władzy Imperium Rosyjskiego. Rząd rosyjskich spraw celnych i handlowych w Warszawie ustanowiono dla zabezpieczenia interesów Petersburga na nowo nabytych terytoriach. Można przypuszczać, że początkowo przeważało dążenie do włączenia obszaru celnego Królestwa Polskiego do Imperium. Lange, oprócz stworzenia bezpośrednio mu podległego zarządu, kontrolował administrację celną Królestwa Polskiego oraz rosyjskie komory na granicy lądowej między Imperium a Królestwem Polskim. Tak szerokie kompetencje znamionowały skupienie władz petersburskich na tej dochodowej części. Na czele rosyjskiego rządu celnego postawiono generała, choć zadanie było specjalistyczne. Może to świadczyć o pierwszeństwie zadań politycznych nad administracyjnymi. Tym bardziej, że kilka lat wcześniej, na terytorium o podobnym statusie – w Gruzji – władze rosyjskie zdecydowały się od razu wprowadzić rosyjski zarząd i urzędników rosyjskiego pochodzenia, usuwając od władzy lokalne elity.
Żadna ze stron zobowiązania do zachowania związków handlowych dawnych terytoriów Rzeczypospolitej w granicach z 1772 r., przyjętego w wyniku Kongresu Wiedeńskiego, nie planowała go dotrzymać. Szczególnie ostro próbowały wykorzystać ten stan rzeczy Prusy, nie tylko imitując autonomię Wielkiego Księstwa Poznańskiego, ale wprowadzając na terytorium Królestwa i Imperium wszelkie towary, produkowane nie tylko na ziemiach polskich. Z drugiej strony Rosja nie ustanowiła linii celnej na granicy z 1772 r., a nawet włączyła Królestwo Polskie do swojej strefy celnej. Negatywne skutki napływu europejskich i kolonialnych towarów na rynek rosyjski oraz odpowiedź na francuską i pruską politykę celną doprowadziły do nieoczekiwanych decyzji. Imperium Rosyjskie pod wpływem idei kolejnego ministra finansów, Kankrina, powróciło do zakazowej, ochronnej polityki celnej w stosunku do państw europejskich. Królestwo Polskie na ćwierć wieku zostało wydzielone z rosyjskiej strefy celnej, choć zachowano wobec niego liberalną taryfę celną. W ten sposób części Polski, które przypadły Prusom, Austrii i Rosji, pogłębiły oddzielenie od siebie i rozpoczął się proces umacniania związków ekonomicznych Królestwa Polskiego z Imperium Rosyjskim.
Można skonstatować, że w stosunku do Królestwa Polskiego argumenty ekonomiczne okazały się tym razem ważniejsze od geopolityki. Decyzję o zachowaniu odrębnej polskiej strefy celnej można tłumaczyć jako stworzenie swego rodzaju bufora chroniącego rynek rosyjski, lecz jej pełne wyjaśnienie wymaga dalszych badań.
REFERENCES (BIBLIOGRAFIA)
Archival sources (Źródła archiwalne)
Rossiyskiy Gosudarstvennyy Istoricheskiy Arkhiv [Российский Государственный Исторический Архив]:
Fond 19, opis 2, delo 25; opis 3, delo: 39, 41–43, 50–52, 64.
Fond 1152, opis 1, delo 23.
Printed sources (Źródła drukowane)
Dziennik Praw Królestwa Polskiego, t. 3, [Warszawa] 1817.
Dziennik Praw Księstwa Warszawskiego, t. 2, [Warszawa] 1810.
Polnoye sobraniye zakonov rossiyskoy imperii, s 1849 goda, t. 31, 1810–1811, Sankt Peterburg 1830. [Полное собрание законов российской империи, с 1849 года, t. 31, 1810–1811, Санкт Петербург 1830.]
Polnoye sobraniye zakonov rossiyskoy imperii, s 1849 goda, t. 32, 1812–1815, Sankt Peterburg 1830. [Полное собрание законов российской империи, с 1849 года, t. 32, 1812–1815, Санкт Петербург 1830.]
Polnoye sobraniye zakonov rossiyskoy imperii, s 1849 goda, t. 33, 1815–1816, Sankt Peterburg 1830. [Полное собрание законов российской империи, с 1849 года, t. 33, 1815–1816, Санкт Петербург 1830.]
Polnoye sobraniye zakonov rossiyskoy imperii, s 1849 goda, t. 35, 1818, Sankt Peterburg 1830. [Полное собрание законов российской империи, с 1849 года, t. 35, 1818, Санкт Петербург 1830.]
Polnoye sobraniye zakonov rossiyskoy imperii, s 1849 goda, t. 36, 1819, Sankt Peterburg 1830. [Полное собрание законов российской империи, с 1849 года, t. 36, 1819, Санкт Петербург 1830.]
Polnoye sobraniye zakonov rossiyskoy imperii, s 1849 goda, t. 38, 1822–1823, Sankt Peterburg 1830. [Полное собрание законов российской империи, с 1849 года, t. 38, 1822–1823, Санкт Петербург 1830.]
Studies (Opracowania)
Balkovaya V.G., Normativnoye regulirovaniye tamozhennogo dela v pervoy chetverti XIX veka, „Tamozhennaya politika Rossii na Dal’nem Vostoke” 2017, 2 (79). [Балковая В.Г., Нормативное регулирование таможенного дела в первой четверти XIX века, „Таможенная политика России на Дальнем Востоке” 2017, 2 (79).]
Bokov K.I., Stanovleniye i razvitiye tamozhennogo dela i tamozhennogo zakonodatel’stvav XIX– nachale XX veka, Moskva 2015. [Боков К.И., Становление и развитие таможенного дела и таможенного законодательства в XIX–начале XX века, Москва 2015.]
Gorak A., Effektivnost’ zakonodatel’stva o preimushchestvakh chinovnikov «russkogo proiskhozhdeniya» v Gruzii i Pol’she, w: Regional’noye upravleniye i problema effektivnosti vlasti v Rossii (XVIII–nachalo XXI vv.), red. Ye. Godovova, S. Lyubichankovskiy, Orenburg 2012. [Горак А., Эффективность законодательства о преимуществах чиновников «русского происхождения» в Грузии и Польше, w: Региональное управление и проблема эффективности власти в России (ХVIII–начало ХХI вв.), red. Е. Годовова, С. Любичанковский, Оренбург 2012.]
Górak A., Ustrój administracji rosyjskiej na Kaukazie (1785–1844), w: Kaukaz w stosunkach międzynarodowych. Przeszłość, teraźniejszość, przyszłość, red. K. Borkowski, P. Olszewski, Piotrków Trybunalski 2008.
Grochulska B., Handel zagraniczny Księstwa Warszawskiego. Z badań nad strukturą gospodarczą, Warszawa 1967.
Handelsman М., Czartoryski Adam Jerzy (1770–1861), w: Polski Słownik Biograficzny, t. 4, Kraków 1938.
Jezierski A., Handel zagraniczny Królestwa Polskiego 1815–1914, Warszawa 1967.
Latawiec K., Rosyjska straż graniczna w Królestwie Polskim w latach 1851–1914, Lublin 2014.
Lodyzhenskiy K.N., Istoriya russkogo tamozhennogo tarifa, Moskva 2018. [Лодыженский К.Н., История русского таможенного тарифа, Москва 2018.]
Lodyzhenskiy K.N., Istoriya russkogo tamozhennogo tarifa, Sankt Peterburg 1886. [Лодыженский К.Н., История русского таможенного тарифа, Санкт Петербург 1886.]
Obushenkova L.A., Korolevstvo Pol’skoye v 1815–1830 gg.: Ekonomicheskoye i sotsial’noye razvitiye, Moskva 1979. [Обушенкова Л.А., Королевство Польское в 1815–1830 гг.: Экономическое и социальное развитие, Москва 1979.]
Petrov A., Stroyev V., Pototskiy, Severin Osipovich,w: Russkiy biograficheskiy slovar’, t. 14, Plavil’shchikov-Primo, Sankt Peterburg 1905. [Петров А., Строев В., Потоцкий, Северин Осипович, w: Русский биографический словарь, t. 14, Плавильщиков-Примо, Санкт Петербург 1905.]
Podmazo A.A., Lang Anton Yakovlevich, w: Otechestvennaya voyna 1812 goda. Entsiklopediya, red. V.M. Bezotosnyy et al., Moskva 2004. [Подмазо А.А., Ланг Антон Яковлевич, w: Отечественная война 1812 года. Энциклопедия, red. В.М. Безотосный et al., Москва 2004.]
Pravilova Ye.A., Finansy imperii: Den’gi i vlast’ v politike Rossii na natsional’nykh okrainakh, 1801–1917, Moskva 2006. [Правилова Е.А., Финансы империи: Деньги и власть в политике России на национальных окраинах, 1801–1917, Москва 2006.]
Rostworowski E., Skowronek J., Potocki Seweryn (1762–1829), w: Polski Słownik Biograficzny, t. 28, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk–Łódź 1984–1985.
Rozumowska-Gapeeva T., Stosunki gospodarcze między Imperium Rosyjskim a Królestwem Polskim w okresie 1815–1850, „Roczniki Wydziału Nauk Prawnych i Ekonomicznych KUL” 2006, 2, 2.
Shilov D.N., Kuz’min Yu.A., Chleny Gosudarstvennogo Soveta Rossiyskoy imperii, 1801–1906: Biobibliograficheskiy spravochnik, Sankt Peterburg 2007. [Шилов Д.Н., Кузьмин Ю.А., Члены Государственного Совета Российской империи, 1801–1906: Биобиблиографический справочник, Санкт Петербург 2007.]
Sodnomova S.K., Istoriya tamozhennogo dela i tamozhennoy politiki, kurs lektsiy, Moskva 2017. [Содномова С.К., История таможенного дела и таможенной политики, курс лекций, Москва 2017.]
Strzeszewski Cz., Handel zagraniczny Królestwa Kongresowego (1815–1830), Lublin 1937.
Tret’yakova Ye.S., Razvitiye pravovogo regulirovaniya vneshnetorgovoy deyatel’nosti v Rossii v XIX v., „Vestnik rossiyskoy tamozhennoy akademii” 2016, 2. [Третьякова Е.С., Развитие правового регулирования внешнеторговой деятельности в России в XIX в., „Вестник российской таможенной академии” 2016, 2.]
Volkov S.V., Generalitet Rossiyskoy imperii: entsiklopedicheskiy slovar’ generalov iadmiralov ot Petra I do Nikolaya II, t. 2, (L–Ya), Moskva 2009. [Волков С.В., Генералитет Российской империи: энциклопедический словарь генералов и адмиралов от Петра I до Николая II, t. 2, (Л–Я), Москва 2009.]
Zaytsev B.P., Posokhov S.I., Popechiteli Khar’kovskogo uchebnogo okruga, Khar’kov 2000. [Зайцев Б.П., Посохов С.И., Попечители Харьковского учебного округа, Харьков 2000.]
Zozin A.M., Deyatel’nost’ A.Ye. Chartoryyskogo v osveshchenii Rossiyskoy istoriografii XIX–Nachala XX v., „Al’manakh sovremennoy nauki i obrazovaniya” 2012, 5 (60). [Зозин А.М., Деятельность А.Е. Чарторыйского в освещении Российской историографии XIX–начала XX в., „Альманах современной науки и образования” 2012, 5 (60).]
NOTA O AUTORZE
Artur Górak – dr hab., adiunkt w Katedrze Archiwistyki i Nauk Pomocniczych Historii Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie, prezes Towarzystwa Nauki i Kultury „Libra”. Jego zainteresowania badawcze koncentrują się wokół dziejów biurokracji, archiwistyki i historii Imperium Rosyjskiego. Autor ponad 100-u publikacji naukowych w czasopismach krajowych i zagranicznych, a także 12 monografii, m.in.: Kancelaria Gubernatora i Rząd Gubernialny Lubelski (1867–1918). Studium administracyjne i prozopograficzne (Lublin–Radzyń Podlaski 2006); Rosyjska kancelaria akt spraw w urzędach lubelskiej gubernialnej administracji ogólnej w latach 1867–1918 (Lublin 2008); Rosyjska administracja specjalna w Królestwie Polskim, 1839–1918 (współautor Krzysztof Latawiec, Lublin 2014) oraz wielotomowej serii słowników biograficznych gubernatorów, wicegubernatorów i naczelników administracji specjalnej Królestwa Polskiego. Inicjator i redaktor serii wydawniczej „Dzieje Biurokracji” (http://tonik-libra.pl/dzieje-biurokracji/). Redaktor naczelny „Wschodniego Rocznika Humanistycznego” (http://wrh.edu.pl/).