http://journals.umcs.pl/we
DOI:10.17951/we.2020.6.2.31-40 | Wschód Europy • Восток Европы • East of Europe vol 6, 2 / 2020
Jana Mart'janova
Kijowski Uniwersytet im. Borysa Hrinczenki
ORCID ID: https://orcid.org/ 0000-0002-2570-9898
Czasopisma w obozach internowania jednostek Ukraińskiej Armii Galicyjskiej w Czechosłowacji (lata 1919–1923): aktualny stan badań historycznych
Aktualność tej tematyki jest zdeterminowana przede wszystkim źródłową wartością dokumentów, które zostały opublikowane na łamach obozowych czasopism „Голос Лагеря”, „Украинский Стрелок”, „Украинский Скиталец” i niektórych innych wydawnictw pod koniec 1920–1924 roku. Zwraca uwagę szeroka różnorodność opublikowanych na ich łamach materiałów – począwszy od przeglądowych lub tematycznych artykułów o najważniejszych wydarzeniach na świecie i Ukrainie, informacji o stanie moralnym internowanych, a kończąc na notatkach o twórczości znanych ukraińskich poetów, pisarzy, krytycznych uwagach i recenzjach o przedstawieniach na scenie obozowego teatru.
Równocześnie należy odnotować wpływ wychowawczy i mobilizacyjny obozowych wydawnictw na internowanych, które efektywnie pełniły funkcje informacyjno-duchowego zjednoczenia dla wszystkich wojskowych – niezależnie od tego, czy znajdowali się w obozie, czy poza nim (znajdując się w składzie zespołów robotniczych w różnych regionach CSR). Jak słusznie zaznaczyła w tym kontekście badaczka historii prasy obozowej N. Sydorenko, te gazety i czasopisma dały możliwość tysiącom ukraińskich żołnierzy doświadczyć i umocnić swoją narodową samoświadomość, zachować i pomnożyć patriotyczne uczucia i wiarę w niepodległość ojczyzny [fn: Н. Сидоренко, Українська таборова преса першої половини ХХ століття: проблеми національно-духовного самоствердження, Київ 2000, с. 25.].
Należy akcentować uwagę i na tym, że materiały prasy (w szczególności obozowe) są bardzo cennym źródłem, pozwalając badaczowi rekonstruować specyfikę obozowej codzienności internowanych, w znacznym stopniu uzupełniając dane faktyczne, zaczerpnięte z dokumentów archiwalnych. Znaczenie obozowej periodyki wzrasta w przypadku, gdy innych rodzajów źródeł jest niewystarczająco lub znajdują się one w niedostępnych dla badacza miejscach. W związku z tym, zdaniem historyka I. Sribniaka, istnieje pilna potrzeba aktywnego włączania materiałów prasy do obiegu naukowego (szczególnie gdy mowa o wykorzystaniu danych faktycznych, zaczerpniętych ze stron rękopiśmiennych czasopism, które wytwarzane były w obozach jeńców i internowanych żołnierzy-Ukraińców w jednym lub kilku egzemplarzach) [fn: І. Срібняк, Історія журналістики (ХVІІ–ХХ ст.), Київ 2013, с. 11.].
Dzisiaj kompleksowe badanie materiałów publikowanych w obozowych wydawnictwach periodycznych jest ważnym zadaniem ukraińskiej nauki historycznej, co wymaga zastosowania specjalnych metod badawczych. Przytoczenie takiego warsztatu otwiera możliwość przeprowadzenia całościowej analizy życia tej części wojskowych UHA, którzy w wyniku niekorzystnych okoliczności (odstęp pod naporem wojsk polskich) znaleźli się na terenie CSRS. Razem z tym należy zaznaczyć, że na stronach obozowych czasopism umieszczane były również informacje o życiu Galicjan (byłych żołnierzy armii austro-węgierskiej), którzy znaleźli się w włoskiej niewoli podczas pierwszej wojny światowej [fn: Подробнее об этом см.: І. Срібняк, Візуалізація повсякдення полонених старшин-українців табору Кассіно (Італія) очима ілюстраторів таборових видань, 1919 – перша половина 1920 roku, „Текст і образ: актуальні проблеми історії мистецтва”, Київ 2019, № 2, с. 36–59; И. В. Срибняк, В.А. Шатило, Военнопленные русины в итальянских лагерях: правовое положение, условия содержания, культурно-национальная самоорганизация (1919 – первое полугодие 1920 roku, „Русин”. Кишинёв (Молдова) 2020, № 59, с. 130–153.]. Licznie niewielka ich grupa (około 130 osób) latem 1920 r. przeniosła się do CSRS, po czym zostali oni internowani w obozie Liberec.
Początek prac naukowych nad poszczególnymi aspektami tego tematu badawczego zapoczątkowała praca Ł. Szankowskiego „Szkic ukraińskiej historiografii wojskowej”. Autor wysoko ocenił źródłowy potencjał materiałów magazynu obozowego „Украинский Скиталец”, nazywając go „kopalnią danych wojskowo-historycznych o Armii Halickiej”. W artykule wymieniono nazwiska redaktorów tego magazynu (Jakow Gołota, Osyp Demczuk, Piotr Budz), a także dokonano podziału materiałów na cztery grupy („Wspomnienia o Powstaniu Listopadowym w Halicji” (1 listopada 1918 r.); „Materiały dotyczące operacji oddziałów UHA” (1918–1920); „Wojskowe wspomnienia uczestników wojny wyzwoleńczej”; „Artykuły i badania z tematyki wojskowo-historycznej”) [fn: Л. Шанковський, Нарис української воєнної історіографії, „Український історик” 1972, № 3–4, с. 58–59.].
Ważnym wydarzeniem było opublikowanie w 1977 r. wszystkich wydań magazynu „Украинский Стрелец”, co umożliwiło zapoznanie się z jego treścią szerokiemu gronu historyków (przede wszystkim poza Ukrainą) [fn: Д. Микитюк, Ю. Гнатюк, „Український Стрілець”: Орган Пресової Квартири Української Бригади в Чехії. Річники 1920–1921, Вінніпеґ (Канада) 1977, с. 323.]. We wstępie do tego wydania jego redaktor Ю. Гнатюк zaznaczył unikalność tego projektu, przeznaczonego dla „bibliotek uniwersyteckich, archiwów wojskowych i centrów” [fn: Д. Микитюк, Вступ, „Український Стрілець”: Орган Пресової Квартири Української Бригади в Чехії. Річники 1920–1921, Вінніпеґ (Канада) 1977, с. 6.].
Dalsza praca w tym kierunku została kontynuowana w drugiej połowie lat 90. XX wieku, kiedy to dzięki zmianom w sytuacji politycznej na Ukrainie ukazał się pierwszy artykuł badawczy na ten temat [fn: Н. Сидоренко, Відчахнута від рідного дерева галузка (Таборовий часопис «Український Скиталець» (Ліберці-Йозефов-Відень, 1920–1923) та його значення у формуванні національної громади у Чехії), „Вісник Київського університету імені Тараса Шевченка”, Київ 1997, № 5, с. 66–72.]. Wkrótce opublikowano dwa monograficzne badania nad historią funkcjonowania obozów internowanych żołnierzy UHA w Czechosłowacji, autorzy których pobieżnie omówili niektóre aspekty rozpowszechniania w nich gazet i czasopism [fn: М. Павленко, Українські військовополонені й інтерновані у таборах Польщі, Чехословаччини та Румунії: ставлення влади і умови перебування (1919–1924 рр.), Київ 1999, с. 175–250; І. Срібняк. Українці на чужині. Полонені та інтерновані вояки-українців у країнах Центральної та Південно-Східної Європи: становище, організація, культурно-просвітницька діяльність (1919–1924 рр.), Київ 2000, с. 75–128.].
Równocześnie autorzy szeregu artykułów zaktualizowali dodatkowe informacje dotyczące specyfiki wydawania periodyków magazynowych internowanych żołnierzy UHA w Czechosłowacji [fn: І. Срібняк, А. Купцов, Табір інтернованих військовиків УГА в Ліберцях (Чехо-Словаччина) у 1920–1921 рр., „Вісті комбатанта”, 1999, №.1, с. 72–78; І. Срібняк, А. Купцов, Культурно-просвітницька робота у середовищі інтернованих військ Української Галицької Армії в Чехословаччині (1921–1924 рр.), „Вісник Київського державного лінгвістичного університету”, Київ 1999, № 3, с. 182–203; І. Срібняк, А. Купцов, Загальна та спеціальна освіта інтернованого вояцтва УГА у таборах Чехословаччини (1919–1923 рр.), „Міжнародні зв’язки України: наукові пошуки і знахідки”, Київ 2001, № 10, с. 165–178.], jednak historia funkcjonowania czasopism obozowych nigdy nie stała się przedmiotem ich zainteresowań naukowych. Należy jednak zauważyć, że dzięki wysiłkom wspomnianych badaczy materiały prasy obozowej w dużej mierze zostały wprowadzone do obiegu naukowego.
Pierwszą (i dotychczas jedyną) próbę kompleksowego zbadania okoliczności funkcjonowania ukraińskiej prasy obozowej podjęła w 2000 r. N. Sydorenko, która opublikowała monografię „Национально-духовное самоутверждение”, dzięki czemu badanie i naukowe zrozumienie tego zjawiska nabrało cech systematyczności. Rozpatrzyła ona szeroki zakres zagadnień związanych z wydawaniem magazynów obozowych w obozach internowanych żołnierzy ukraińskich w Czechosłowacji. Przeprowadzając badania w ukraińskich i zagranicznych archiwach, N. Sydorenko zsyntetyzowała znaczną ilość materiału faktograficznego na temat okoliczności wydawania prasy obozowej oraz przeanalizowała stan internowanych i główne kierunki pracy kulturalno-oświatowej w ich środowisku [fn: Н. Сидоренко, Національно-духовне самоствердження. Ч.ІІ: Преса інтернованих українців та цивільної еміграції (Чехія, Польща, Румунія, Єгипет, 1919–1924), 2000, т. 2, с. 262.].
Po kilku latach od publikacji książki N. Sydorenko, praca nad badaniem specyfiki funkcjonowania ukraińskiej prasy obozowej w Czechosłowacji została kontynuowana. Pomimo niewielkiego rozmiaru, artykuł I. Sribniaka, będący krótkim szkicem historii wydawania magazynów UHА po internowaniu niektórych jej części w obozach Czechosłowacji w latach 1919–1921, miał istotne znaczenie dla rozwoju tego tematu. Szczególną uwagę poświęcono ukazaniu wpływu wychowawczego na internowanych czasopism „Голоса Лагеря” i „Украинского Скитальца” [fn: І. Срібняк, Преса інтернованих частин Української Галицької Армії у Чехословаччині (1919– 1921 рр.), „Маґістеріум”, 2006, № 22, с. 76–80.].
Zainteresował się tematyką prasy obozowej UHА w Czechosłowacji również historyk A. Furtes, co znalazło wyraz w publikacji artykułu poświęconego badaniu określonych aspektów wydawania magazynu „Украинский Скиталец” [fn: О. Фуртес, Історико-мемуарний літопис УГА «Український Скиталець» 1920–1923 рр., „Україна: культурна спадщина, національна свідомість, державність”, Львів 2008, № 17, с. 130–137.]. Analizując pełny komplet numerów tego magazynu, autor doszedł do uzasadnionego wniosku, że stał się on kroniką walki wyzwoleńczej UHА, duchowym oparciem ukraińskiej emigracji wojskowej. Całkowicie zasadny jest wniosek A. Furtesa o kluczowej roli materiałów tego wydawnictwa dla przyszłych badaczy historii ruchu wyzwoleńczego narodu ukraińskiego na początku lat 20. XX wieku – ponieważ na łamach „Украинского Скиталица” opublikowano dużą liczbę wspomnień i dokumentów z czasów wojennych, charakteryzujących się wysokim poziomem wiarygodności.
W 2018 r. treść magazynów „Украинский Скиталец” i „Украинский Стрелок” znalazła się w polu widzenia N. Brajlan, która skupiła swoją uwagę na opublikowanych w nich nekrologach i innych materiałach, dzięki czemu zebrała informacje biograficzne o żołnierzach ukraińskich zmarłych podczas ich internowania w Czechosłowacji. Do niewątpliwych zasług N. Brajlan należy przypisać sporządzony przez nią alfabetyczny indeks zmarłych internowanych (87 wojskowych UHА) wraz ze skróconymi informacjami biograficznymi (rok i miejsce urodzenia, data, miejsce śmierci i pochówku i tym podobne). Ważne jest również to, że N. Brajlan sporządziła katalog geograficzny miejsc pochówku Ukraińców, wskazując ich współczesne nazwy oraz terytorialną przynależność miast i osiedli, w których pochowani zostali żołnierze ukraińscy (z podaniem ich liczby i imion) [fn: Н. Брайлян, Українські таборові часописи у Чехословацькій республіці як джерело до мартирологу інтернованих українців (1919–1923 рр.), "Збірник праць Науково-дослідного інституту пресознавства”, Львів 2018, № 8(26), с. 75–98.].
Ostatnio badania nad okolicznościami pobytu internowanych żołnierzy UHА w Czechosłowacji zostały zintensyfikowane dzięki publikacji szeregu prac, których cechą charakterystyczną było szerokie wykorzystanie materiałów prasy obozowej [fn: І. Срібняк, Інтерновані вояки УГА в таборі Йозефов (Чехословаччина) у 1921–1922 рр.: умови перебування та санітарний стан, [в:] Дриновський збірник, 2015, Т.VIII, с. 196–211; І. Срібняк, Діяльність благодійних організацій у таборі Йозефів (Чехословаччина) у 1921–1925 рр., „Київські історичні студії”, 2016, № 1, с. 10–19; І. Срібняк, Позатаборовий простір інтернованих військ УГА в ЧСР: повсякдення робітничих відділів (1922–1923 рр.), „Київські історичні студії”, 2016, № 2, с. 49–59; І. Срібняк, М. Срібняк, Діяльність театрально-мистецьких осередків у таборі інтернованих вояків Української Галицької Армії в Йозефові, Чехословаччина (1922–1924 рр.), „Текст і образ: актуальні проблеми історії мистецтва”, 2017, № 2(4), с. 115–129; M. Krotofil, I. Sribnyak, Activity of schools and educational courses for soldiers of the Ukrainian Galician Army interned in Czechoslovakia as a form of their socialization (1919–1920), „Skhid”, Kyiv 2018, № 6(158), s. 58–62.]. Na szczególną uwagę zasługuje jeden z artykułów, w załączniku do którego znajdują się strony tytułowe pierwszych wydań magazynów «Камедула» i «Украинский Скиталец», a także zdjęcia wizualizujące cechy obozowej codzienności internowanych [fn: І. Срібняк, А. Хлєбіна, Повсякдення інтернованих вояків-українців у таборі Ліберець, ЧСР: спроба візуалізації (за матеріалами ЦДАВО України і Слов’янської бібліотеки у Празі), „Європейські історичні студії”, Київ 2019, № 13, с. 203–232.]. Należy jednak zauważyć, że ich autorzy nie postawili sobie za zadanie rekonstrukcji historii wydawania prasy obozowej, ograniczając się jedynie do krótkiego przedstawienia wydarzeń związanych z jej funkcjonowaniem.
Właściwie jedyną publikacją, która była bezpośrednio poświęcona analizie materiałów czasopisma «Голос Лагеря», jest artykuł I. Sribniaka i K. Krasowskiej [fn: І. Срібняк, К. Красовська, «Поміщувати будемо усе, що тільки надається до друку…»: роль часопису «Голос Табора» у згуртуванні інтернованих вояків УГА в Німецькому Яблонному, ЧСР у жовтні-листопаді 1919 р., „Київські історичні студії”, Київ 2019, № 25, с. 95–101.]. Autorzy podjęli się analizy tematycznego repertuaru wspomnianego czasopisma, dochodząc do wniosku o wystarczająco wysokiej efektywności realizacji powierzonych mu zadań (w szczególności w zakresie informowania o wydarzeniach na świecie i Ukrainie, oceny stanu moralnego wojskowych na terenie Czechosłowacji, popularyzacji utworów ukraińskich poetów i pisarzy itp.). Ich zdaniem, najważniejszym zadaniem wspomnianego czasopisma było wzmacnianie morale internowanych żołnierzy i oficerów UHА bliskimi im dowcipnymi, humorystycznymi utworami, satyrą, ostrymi i aktualnymi artykułami o patriotyzmie, honorze wojskowym, pracowitości i braterskiej wzajemnej pomocy.
Należy się zgodzić z twierdzeniem autorów tego artykułu, że czasopismo «Голос Лагеря» przez cały okres swojego wydawania pozostawało jednym z nielicznych życiodajnych źródeł dla internowanych żołnierzy UHА, ponieważ na jego łamach zawsze obecne były rezonujące z ich myślami nacjonalno-patriotyczne motywy, pojawiały się od dawna znane internowanym obrazy ludowych bohaterów, brzmiała pieśń ludowa – innymi słowy wszystko to, co wzmacniało wiarę żołnierzy i oficerów UHА w jutro i dawało im siłę do dalszej pracy, zdobywania wiedzy, własnego rozwoju oraz wzrostu duchowo-narodowego.
Na obecnym etapie badań prasy obozowej wydaje się zasadne kontynuować badanie jej fenomenu jako szczególnej manifestacji „duszy” internowanych, która umożliwiła „tysiącom Ukraińców uświadomić sobie swoją tożsamość narodową, utrwalić swoje „ja” narodowe w twórczej pracy, udowodnić siebie jako pełnoprawnych przedstawicieli narodu ukraińskiego na arenie europejskiej”. Niezwykle ważnym jest również zadanie zdefiniowania roli prasy obozowej „w kształtowaniu opinii publicznej, stopniowego i celowanego wychowania narodowego, nauki języka ojczystego, szacunku dla własnej kultury, nauki, historii”, czyli wszystkiego, co było krytycznie konieczne do przebudzenia i ukształtowania „charakteru narodowego Ukraińca” w świadomości internowanych Galicjan [fn: Н. Сидоренко, Українська таборова преса першої половини ХХ століття: проблеми національно-духовного самоствердження, Київ 2000, с. 25.].
Współczesny stan rozwoju naukowego problemu funkcjonowania ukraińskiej prasy obozowej w Czechosłowacji wskazuje, że znajduje się on na początkowym etapie. Z kolei to determinuje potrzebę przeprowadzenia kompleksowego opracowania wszystkich aspektów działalności wydawniczej internowanych ukraińskich żołnierzy w obozach Czechosłowacji. Należy również zauważyć nierównomierność stanu badań historii funkcjonowania całej zbiorowości prasy obozowej – badacze poświęcili więcej uwagi czasopismu «Украинский Скиталец», natomiast systematyczne studium okoliczności wydawania innych magazynów obozowych w zasadzie dopiero się rozpoczyna.
Badanie tego tematu jest szczególnie ważnym zadaniem dzisiaj, ponieważ prasa obozowa internowanych ukraińskich żołnierzy w Czechosłowacji pełniła nie tylko funkcję informacyjną, ale również wychowawczą oraz organizacyjno-mobilizującą. Słowo drukowane ukraińskie na stronach czasopism obozowych stało się skutecznym narzędziem w walce z nastrojami upadającymi i rozczarowaniem, które osłabiały jedność wojska ukraińskiego. To właśnie idee nacjonalno-patriotyczne i hasła wyzwoleńcze, które były bronione na stronach czasopism obozowych, pozwoliły uratować większość internowanych przed zgubnym wpływem totalitarnej ideologii bolszewickiej i zainspirować ich do kontynuowania walki o ideę narodowego wyzwolenia już w nowych warunkach historycznych.
•
Аннотация: В статье рассмотрены степень изученности и современное состояние научных исследований проблемы функционирования в лагерях интернированных частей Украинской Галицкой Армии в Чехословакии (Немецкое Яблонное, Либерец, Йозефов) журналов «Голос Лагеря», «Украинский Стрелок», «Украинский Скиталец» и некоторых других. Материалы, которые публиковались на страницах упомянутых лагерных изданий, представляют собой особую ценность как первоисточник для реконструкции истории вышеупомянутых лагерей УГА и лагерной повседневности интернированных украинцев. Их изучение представляется совершенно необходимым для понимания информативно-воспитательной и организационно-мобилизующей функций лагерной прессы интернированных воинов-украинцев в Чехословакии во второй половине 1919–1923 гг.  Использование материалов периодики предоставляет возможность реконструировать жизнь и деятельность интернированных солдат и офицеров, раскрыть особенности их лагерной повседневности.
Журнальная периодика в лагерях интернированных частей УГА в Чехословакии зарекомендовала себя как эффективный инструмент воздействия на формирование мировоззренческих и ценностных ориентиров украинских воинов. Лагерная пресса емко и последовательно отстаивала идею объединения украинцев с целью активизации борьбы за независимость Украины. Вместе с тем, украинское печатное слово со страниц лагерных изданий способствовало адаптации интернированных военнослужащих УГА к новым условиям жизни в эмиграции. Издание лагерных журналов стало одним из свидетельств ясного понимания их редакционными коллегиями задач и перспектив украинского освободительного движения. Научная разработка обстоятельств их функционирования будет еще длительное время оставаться актуальным направлением украинской историографии, позволяя, таким образом, целостно представить лагерную повседневность интернированных воинов УГА.
Ключевые слова: журнал, редакционная коллегия, статья, Украинская Галицкая Армия, Чехословакия
Czasopisma w obozach internowania jednostek Ukraińskiej Armii Galicyjskiej w Czechosłowacji (lata 1919–1923): aktualny stan badań historycznych
Streszczenie: Artykuł analizuje aktualny stan badań naukowych na temat funkcjonowania w obozach internowania Ukraińskiej Armii Galicyjskiej w Czechosłowacji (Německé Jablonné, Liberec, Josefov) czasopism „Głos Obozu”, „Ukraiński Strzelec”, „Ukraiński Wędrowiec” i kilku innych. Materiały, które ukazały się na łamach wspomnianych czasopism obozowych, mają szczególne znaczenie jako podstawowe źródło rekonstrukcji historii obozów UGA i codziennego życia obozowego internowanych Ukraińców. Ich badanie wydaje się być absolutnie niezbędne dla zrozumienia funkcji informacyjno-wychowawczych i organizacyjno-mobilizacyjnych prasy obozowej internowanych żołnierzy ukraińskich w Czechosłowacji w latach 1919–1923. Wykorzystanie materiałów z periodyków umożliwia rekonstrukcję życia i działalności internowanych żołnierzy i oficerów, ujawnia specyfikę ich obozowego życia. Czasopisma w obozach internowania UGA w Czechosłowacji sprawdziły się jako skuteczne narzędzie wpływania na wyznawany światopogląd i kształtowanie wartości ukraińskich żołnierzy. Prasa obozowa zwięźle i konsekwentnie broniła idei zjednoczenia Ukraińców w celu zintensyfikowania walki o niepodległość Ukrainy. Jednocześnie ukraińskie słowo drukowane ze stron wydań obozowych przyczyniło się do przystosowania internowanych UGA do nowych warunków życia w warunkach emigracji. Wydawanie czasopism obozowych stało się jednym z dowodów na wyraźne zrozumienie przez ich redakcje zadań i perspektyw ukraińskiego ruchu wyzwoleńczego. Naukowy rozwój okoliczności ich funkcjonowania jeszcze przez długi czas pozostanie właściwym kierunkiem historiografii ukraińskiej, umożliwiając tym samym kompleksowe przedstawienie codziennego życia obozowego internowanych żołnierzy UGA. 
Słowa kluczowe: czasopismo, redakcja, artykuł, Ukraińska Armia Galicyjska, Czechosłowacja
Periodicals of integrated units of Ukrainian Galician Army in Czechoslovakia (the second part of 1917–1923): the current state of historical researches
Abstract: The article considers a degree of knowledge and the current state of scientific researche in the problem of functioning in camps of integrated units of Ukrainian Galician Army in Czechoslovakia (Deutsch Gabel, Liberec, Josefov), of a number of magazines (including «Voice of the Camp», «Ukrainian Shooter», «Ukrainian Wanderer» and so on). The materials, published on the pages of the above mentioned camp periodicals, represent a special value as the primary sources of the history of UGA camps. Their study is absolutely necessary for understanding the informative-educational and organizational-mobilization functions of the camp press of interned Ukrainian soldiers in the second half of 1919–1923.
The journalistic period in the camp of international relations of the UGA in Czechoslovakia has established itself as an effective tool for influencing the world outlook and value orientations of Ukrainian soldiers. The idea of a united fighting for the independence of Ukraine. At the same time, in accordance with these living circumstances, in different living conditions in the conditions of emigration, an adaptation of the interned military personnel took place. The publication of camp periodicals became one of the evidence of a clear understanding by their first colleagues of the tasks and prospects of the Ukrainian liberation movement. Thus, we can easily imagine the daily life of the interned soldiers of the UGA in the camp.
Keywords: camp of interned Ukrainian warriors, periodicals, article, Czechoslovakia
Źródła i literatura
Monografie
Pavlenko M., Ukrayins’ki viys’kovopoloneni y internovani u taborakh Pol’shchi, Chekhoslovachchyny ta Rumuniyi: stavlennya vlady i umovy perebuvannya (1919–1924 rr.), 1999.
Sydorenko N., Natsional’no-dukhovne samostverdzhennya. Ch. II: Presa internovanykh ukrayintsiv ta tsyvil’noyi emihratsiyi (Chekhiya, Pol’shcha, Rumuniya, Yehypet, 1919–1924), 2000, t. 2.
Sydorenko N., Ukrayins’ka taborova presa pershoyi polovyny KhKh stolittya: problemy natsional’no-dukhovnoho samostverdzhennya, Kyyiv 2000.
Sribnyak I., Istoriya zhurnalistyky (KhVII-KhKh st.), Kyyiv 2013.
Sribnyak I., Ukrayintsi na chuzhyni. Poloneni ta internovani voyaky-ukrayintsiv u krayinakh Tsentral’noyi ta Pivdenno-Skhidnoyi Yevropy: stanovyshche, orhanizatsiya, kul’turno-prosvitnyts’ka diyal’nist’ (1919– 1924 rr.), Kyyiv 2000.
Artykuły naukowe
Braylyan N., Ukrayins’ki taborovi chasopysy u Chekhoslovats’kiy respublitsi yak dzherelo do martyrolohu internovanykh ukrayintsiv (1919–1923 rr.), „Zbirnyk prats’ Naukovo-doslidnoho instytutu presoznavstva”, L’viv 2018, № 8(26).
Mykytyuk D., Vstup, „Ukrayins’kyy Strilets’”: Orhan Presovoyi Kvartyry Ukrayins’koyi Bryhady v Chekhiyi. Richnyky 1920–1921, Vinnipeg (Kanada) 1977.
Mykytyuk D., Hnatyuk Yu., „Ukrayins’kyy Strilets’”: Orhan Presovoyi Kvartyry Ukrayins’koyi Bryhady v Chekhiyi. Richnyky 1920–1921, Vinnipeg (Kanada) 1977.
Sydorenko N., Vidchakhnuta vid ridnoho dereva haluzka (Taborovyy chasopys «Ukrayins’kyy Skytalets’» (Libertsi-Yozefov-Viden’, 1920–1923) ta yoho znachennya u formuvanni natsional’noyi hromady u Chekhiyi), „Visnyk Kyyivs’koho universytetu imeni Tarasa Shevchenka”, Kyyiv 1997, № 5.
Srybnyak Y. V., Shatylo V.A. Voennoplennye rusyny v ytal’yanskykh laheryakh: pravovoe polozhenye, uslovyya soderzhanyya, kul’turno-natsyonal’naya samoorhanyzatsyya (1919 – pervoe poluhodye 1920 hh.), „Rusyn”, Kyshynёv (Moldova) 2020, № 59.
Sribnyak I., Vizualizatsiya povsyakdennya polonenykh starshyn-ukrayintsiv taboru Kassino (Italiya) ochyma ilyustratoriv taborovykh vydan’, 1919 – persha polovyna 1920 rr., „Tekst i obraz: aktual’ni problemy istoriyi mystetstva”, Kyyiv 2019, № 2.
Sribnyak I., Diyal’nist’ blahodiynykh orhanizatsiy u tabori Yozefiv (Chekhoslovachchyna) u 1921–1925 rr., „Kyyivs’ki istorychni studiyi”, Kyyiv 2016, № 1.
Sribnyak I., Internovani voyaky UHA v tabori Yozefov (Chekhoslovachchyna) u 1921–1922 rr.: umovy perebuvannya ta sanitarnyy stan, „Drynovs’kyy zbirnyk”, Kharkiv 2015, T.VIII.
Sribnyak I., Krasovs’ka K., «Pomishchuvaty budemo use, shcho til’ky nadayet’sya do druku…»: rol’ chasopysu «Holos Tabora» u zhurtuvanni internovanykh voyakiv UHA v Nimets’komu Yablonnomu, ChSR u zhovtni-lystopadi 1919 r., „Kyyivs’ki istorychni studiyi”, Kyyiv 2019, № 25.
Sribnyak I., Kuptsov A., Zahal’na ta spetsial’na osvita internovanoho voyatstva UHA u taborakh Chekhoslovachchyny (1919–1923 rr.), „Mizhnarodni zv”yazky Ukrayiny: naukovi poshuky i znakhidky”, Kyyiv 2001, № 10.
Sribnyak I., Kuptsov A., Kul’turno-prosvitnyts’ka robota u seredovyshchi internovanykh viys’k Ukrayins’koyi Halyts’koyi Armiyi v Chekhoslovachchyni (1921–1924 rr.), „Visnyk Kyyivs’koho derzhavnoho linhvistychnoho universytetu”, Kyyiv 1999, № 3.
Sribnyak I., Kuptsov A., Tabir internovanykh viys’kovykiv UHA v Libertsyakh (Chekho-Slovachchyna) u 1920–1921 rr., „Visti kombatanta”, 1999, № 1.
Sribnyak I., Pozataborovyy prostir internovanykh viys’k UHA v ChSR: povsyakdennya robitnychykh viddiliv (1922–1923 rr.), „Kyyivs’ki istorychni studiyi”, Kyyiv 2016, № 2.
Sribnyak I., Presa internovanykh chastyn Ukrayins’koyi Halyts’koyi Armiyi u Chekhoslovachchyni (1919– 1921 rr.), „Magisterium”, Kyyiv 2006, № 22.
Sribnyak I., Sribnyak M., Diyal’nist’ teatral’no-mystets’kykh oseredkiv u tabori internovanykh voyakiv Ukrayins’koyi Halyts’koyi Armiyi v Yozefovi, Chekhoslovachchyna (1922–1924 rr.), „Tekst i obraz: aktual’ni problemy istoriyi mystetstva”, Kyyiv 2017, № 2(4).
Sribnyak I., Khlyebina A., Povsyakdennya internovanykh voyakiv-ukrayintsiv u tabori Liberets’, ChSR: sproba vizualizatsiyi (za materialamy TsDAVO Ukrayiny i Slov”yans’koyi biblioteky u Prazi), „Yevropeys’ki istorychni studiyi”, Kyyiv 2019, № 13.
Furtes O., Istoryko-memuarnyy litopys UHA «Ukrayins’kyy Skytalets’» 1920–1923 rr. „Ukrayina: kul’turna spadshchyna, natsional’na svidomist’, derzhavnist’”, L’viv 2008, № 17.
Shankovs’kyy L., Narys ukrayins’koyi voyennoyi istoriohrafiyi, „Ukrayins’kyy istoryk”, 1972, № 3–4.
Krotofil M., Sribnyak I., Activity of schools and educational courses for soldiers of the Ukrainian Galician Army interned in Czechoslovakia as a form of their socialization (1919–1920) „Skhid”, Kyiv 2018, № 6(158).