http://journals.umcs.pl/we
DOI:10.17951/we.2019.5.2.13-27 | Wschód Europy • Восток Европы • East of Europe vol 5, 2 / 2019
Julija Golubnichaja-Shlenchak
ORCID: https://orcid.org/0000-0001-6591-4493
Историко-философский факультет, Киевский университет имени Бориса Гринченка, Украина
Literackie i literacko-humorystyczne czasopisma w obozach internowanych żołnierzy armii Ukraińskiej Republiki Ludowej w Polsce (1921–1923): treść tematyczna i specyfika wydawnicza
Wprowadzenie
Prasa obozowa stanowi ogromny masyw źródeł dla badaczy codzienności obozowej i historii ukraińskiej periodyki. Wydawnictwa periodyczne w obozach pełniły szereg funkcji, a przede wszystkim komunikacyjną. Polegała ona na utrzymywaniu łączności między internowanymi w obozach, ukraińską emigracją – zarówno w Polsce, jak i poza jej granicami – a także z organizacjami charytatywnymi, których wsparciem internowani byli wysoce zainteresowani. Czasopisma i gazety naświetlały problematyczne kwestie życia obozowego, informowały o trudnościach pobytu (brak żywności, medykamentów, odzieży), publikowały ogłoszenia o poszukiwaniach żołnierzy i oficerów Armii UNR i in. Kolejnym, nie mniej ważnym zadaniem, była pomoc „bratu-żołnierzowi” w rozwiązywaniu jego problemów psychologicznych, wynikających z niepowodzeń walk narodowowyzwoleńczych i braku stabilnych perspektyw na przyszłość. Żołnierze zakładali czasopisma m.in. w celu umożliwienia internowanym podzielenia się na łamach pism swoim bólem i znalezienia wsparcia wśród współmyślących, a ponadto – zjednoczenia wysiłków wokół wspólnej sprawy, co pozwalało przezwyciężyć stan przygnębienia, w którym się znajdowali. Wyśmiewając niektóre negatywne strony pobytu w obozach, autorzy wzywali żołnierzy, by nie poddawali się i wykorzystywali ten czas z pożytkiem dla siebie.
Ważny wkład w badanie problematyki funkcjonowania prasy obozowej i kwestii z tym związanych wniosła N. Sydorenko, która w swojej monografii „Duchowo-narodowe samopotwierdzenie” przeanalizowała główny kierunek tematyczny obozowych czasopism i gazet oraz periodyczność ich wychodzenia [fn: Н. М. Сидоренко, Національно-духовне самоствердження у 3 ч. Преса інтернованих українців та цивільної еміграції (Чехія, Польща, Румунія, Єгипет, 1919–1924), Київ 2000, т. 2, 262 с.]. Na szczególną uwagę badaczy działalności wydawniczej ukraińskiej emigracji zasługuje monografia O. Wiszki „Prasa ukraińskiej emigracji w Polsce 1920–1939”, w której autor podaje wykaz czasopism, dokonując ich charakterystyki merytorycznej i ilościowej [fn: О. Вішка, Преса української еміграції в Польщі (1920–1939 рр.), Львів 2002, 479 с.]. Znaczący wkład w naukowe opracowanie tego zagadnienia wniosły również publikacje współczesnych historyków ukraińskich: I. Sribniaka, M. Pawłenki, A. Furtesa. Spośród polskich badaczy należy szczególnie wyróżnić prace Z. Karpusa i A. Kolańczuka.
Czasopisma literackie
W obozie Kalisz nr 10 wydawane było czasopismo literackie 3. Pułku Konnego 3. Żelaznej Dywizji Strzelców – „Za Ukrainę” („Za Ukrajinu”). Zajmowała się tym sekcja wydawnicza towarzystwa „Proswita” wspomnianego pułku. Pierwszy numer pisma wyszedł 28 maja 1921 r. Planowano je jako tygodnik, lecz – jak ostrzegali sami wydawcy w nr. 3 – z powodu braku środków czasopismo miało wychodzić nieregularnie [fn: За Україну, Каліш: Видавнича секція т-ва «Просвіта» 3-го кінного полку, 1921, №3, 1 липня, с. 1.]. Cena wynosiła 25 marek polskich (dalej – m.p.). W nr. 4–5 na okładce zamieszczono fragment pieśni „A my tę czerwoną kalinę podniesiemy”.
Czasopismo tworzono w celu wychowania poczucia godności narodowej, dbałości o język ojczysty, historię i kulturę, a także zapoznania czytelników „zarówno z obozowym, jak i niedawno minionym życiem bojowym” żołnierzy [fn: За Україну, Каліш: Видавнича секція т-ва «Просвіта» 3-го кінного полку, 1921, № 1, 28 травня, с. 1.]. Pismo zawierało różne opowiadania, powieści, wiersze, pieśni oraz wspomnienia z walk i pochodów.
Pierwsze numery powielano na szapirografie, poprawki nanosząc później ręcznie, natomiast numery podwójne 4/5 z 9 września 1921 r. oraz 6/7 z 10 listopada 1921 r. zostały wykonane metodą typograficzną (drukiem). Za kompilację materiałów w nr. 3 odpowiadał chorąży Chomiczewski, informacji o redaktorach pozostałych numerów brak. Czasopismo rozpoczynało się od naświetlenia przez redakcję ostatnich wydarzeń. W piśmie drukowano wiersze: W. Samojłenki „Gospodarz i wół” (nr 1), H. Buczackiego „Przemija dzień” (nr 3), W. Janowskiego „Bolszewikom” (nr 4/5), P. Zagorujki „Jesienne śpiewy” (nr 6/7) oraz wiersze nieznanych autorów „Niewiernym synom”, „Niewolnikom” (nr 4/5). Istniała oddzielna rubryka „Twórczość Kozacka”, w której zaprezentowano wiersz kozaka F. Tkacza „Myśl kozaka” oraz wspomnienie „Z powstania 1918 r.” kozaka T. T-cz [fn: За Україну, Каліш, Видавнича секція т-ва «Просвіта» 3-го кінного полку, 1921, № 6/7, 10 листопада, с. 22–24.].
Na łamach czasopisma opublikowano artykuły: „Jeszcze kilka słów o zdrajcach patriotów” S. Wilczakowskiego, „Nie siła” P. Zagorujki, „Język państwowy” L. A., „Carogród – Kalisz” sotnika Janowskiego (nr 4/5). Artykułom towarzyszyły motto z Napoleona Bonaparte, T. Szewczenki, I. Franki, J. Czekalenki, Ł. Ukrainki. W pierwszym numerze wydrukowano sztukę „Przeznaczone”, poświęconą problemom chłopstwa w czasach ruchu narodowowyzwoleńczego na Kijowszczyźnie w latach 1918–1919 [fn: Центральный государственный архив высших органов власти и управления Украины. (далее ЦГАВОВ Украины). Ф. 3525.Оп. 1.Д. 13. Л. 79.].
Zgodnie z planem redakcji publikowano wspomnienia żołnierzy o przeszłości bojowej (w nr. 1 – z życia bojowego 2. sotni pułku chorążego K-k, w nr. 3 – „Z drogich wspomnień” i „Z życia pułku” nieznanych autorów). W czasopiśmie znajdowała się także rubryka „Wszystkiego po trochu”, w której drukowano wieści z Ukrainy, wiadomości z życia codziennego niektórych miast ukraińskich i polskich oraz kolumnę poświęconą sportowi w obozie. W nr. 1 zamieszczono felieton Samusia „Wszystkiego po trochu”, w którym nowiny przedstawiono w sposób humorystyczno-ironiczny [fn: Ibidem. Л. 80.]. W nr. 6/7 opublikowano artykuły analityczne dotyczące minionych wydarzeń. W szczególności artykuł „Kwestia żydowska”, w którym autor wyraził oburzenie z powodu pogromu żydowskiego w Płoskirowie (Proskurowie) w lutym 1919 r., oraz artykuł Radianina „Czego nie powiedział Skoropadski”, poświęcony analizie polityki hetmana [fn: За Україну, Каліш: Видавнича секція т-ва «Просвіта» 3-го кінного полку, 1921, № 6/7, 10 листопада, с. 15–17.]. Niekiedy na końcu numeru zamieszczano ogłoszenia, m.in. apel jednego z żołnierzy pragnącego poznać kobietę w obozie, koniecznie jednak „o obliczu narodowo świadomym i wysoko ideowym” [fn: ЦГАВОВ Украины. Ф. 3525. Оп. 1. Д. 13. Л. 121.]. Podwójny numer pisma (nr 6/7) był ostatnim, gdyż jego wydawanie przerwano z powodu braku funduszy.
Czasopismo „Literaturno-wijśkowyj wisnyk” („Biuletyn Literacko-Wojskowy”) wydawane było wysiłkiem oddziału kulturalno-oświatowego 2. Wołyńskiej Dywizji Strzelców. Powielano je w drukarni 3. Żelaznej Dywizji. Podawano adres redakcji: Kalisz, obóz internowanych nr 10. Pierwszy numer poświęcony był rocznicy rozpoczęcia Pochodu Zimowego i, zgodnie z planem, wyszedł 6 grudnia 1921 r., licząc 58 stron. Jak zauważył O. Wiszka, ze względu na grono autorów „Literaturno-wijśkowogo wisnyka”, można go uznać za zalążek czasopisma literackiego „Wesełka”, założonego w obozie kaliskim w 1922 r.
Na łamach pisma drukowano wiersze W. Konopackiego, D. K-OSK, Wowczka, A. Wyny, W. Zaponiuka. Artykuły o tematyce wojskowej wyszły spod piór H. Radczenki, W. Kuszcza, W. E., W. Syhariwa. W numerze zamieszczono dwa szkice: poetycki, poświęcony uczestnikom Pierwszego Pochodu Zimowego – „Czarowna mogiła” A. Padolista oraz literacki – „Moje marzenia” M. Syzego. Pojawiły się również krótkie notki o położeniu internowanych w obozie.
W obozie Piotrków Trybunalski od 1 marca 1921 r. zaczął wychodzić dwutygodnik literacki „Na chwylach żyttia” („Na falach życia”). Wydawaniem pisma zajmowało się koło kulturalno-oświatowe sztabu Armii UNR. W samym piśmie brakowało informacji o miejscu wydania. L. Baczyński, S. Krajeuholny, E. Misiło i A. Weretiuk wskazują na obóz w Piotrkowie Trybunalskim. Ukraiński historyk I. Sribniak potwierdza to przypuszczenie, opierając się na źródłach archiwalnych Centralnego Państwowego Archiwum Historycznego Ukrainy we Lwowie [fn: І. Срібняк, Обеззброєна, але нескорена: Інтернована Армія УНР у таборах Польщі й Румунії (1921–1924 рр.), Київ-Філядельфія, 1997, с. 65.]. O. Wiszka w swojej monografii zaznacza, że W. Arnadijew, autor jednego z artykułów w nr. 1, napisał go w obozie piotrkowskim. Jedynie M. Martyniuk podaje jako miejsce wydania obóz w Strzałkowie, nie podając jednak wyjaśnień [fn: М. Мартинюк, Українські періодичні видання Західної України, країн Центральної та Західної Європи (1914–1939 рр.), Львов, 1998, с. 123.].
Cel wydawnictwa redakcja sformułowała w odezwie do czytelników: „Pismo stawia sobie za cel prawdziwe naświetlanie, na ile to możliwe, z państwowego, społecznego i wojskowego punktu widzenia, zarówno ogólnego życia ukraińskiego, jak i naszego kozackiego życia obozowego, wyjawianie w nim braków i naprawianie ich słowem prawdy” [fn: E. Wiszka, Prasa emigracji ukraińskiej w Polsce 1920–1939, Toruń 2001, s. 173.]. Wydawcy planowali zamieszczać artykuły na różne tematy, wiersze, opowiadania, fragmenty dzienników, wspomnienia z wypraw wojennych, rysunki itp.
Łącznie ukazały się dwa numery. Autorami materiałów byli: W. Arnadijew, J. Małaniuk, I. Melnyk, M. Bezpałko, N. Hrymało, W. Kuszcz. Zamieszczono w nich dwa portrety: T. Szewczenki i M. Omelianowycza-Pawlenki, narysowane przez W. Chmelyka.
„Tęcza to koniec wczorajszej burzy i chwila spokoju przed nowym huraganem”
3 maja 1922 r. odbyło się zebranie Kaliskiego Towarzystwa Literacko-Artystycznego „Winok” oraz młodych literatów obozowych niebędących członkami stowarzyszenia. W spotkaniu uczestniczyli m.in.: S. Dowhal, M. Selehij, M. Zahrywny, J. Darahan, A. Padolist, I. Zubenko, A. Korszniwski, F. Kruszynski. Celem zebrania było powołanie literackiego organu wydawniczego. Podjęto decyzję o utworzeniu czasopisma „Wesełka” (Tęcza). Określono profil tematyczny pisma oraz wybrano kolegium redakcyjne. W jego skład weszli: F. Kruszynski, M. Selehij, A. Padolist, I. Zubenko, A. Korszniwski. Od nr. 5 do redakcji dołączył J. Małaniuk, a w nr. 11/12 jako członków wymieniono J. Darahana i A. Padolista. Do marca 1923 r. redaktorem odpowiedzialnym pozostawał F. Kruszynski, później funkcję tę objął A. Korszniwski. 9 czerwca tegoż roku towarzystwo „Winok” i czasopismo zjednoczyły się pod wspólną nazwą „Wesełka”. Początkowo pismo wydawał oddział kulturalno-oświatowy 3. Żelaznej Dywizji Strzelców, później funkcja ta przeszła do wydawnictwa „Czornomor” (nr 7/8 1923 r.) [fn: Веселка, Каліш 1922, № 5, с. 1.].
Materiały i ofiary na fundusz literacki „Wesełki” przyjmowano pod adresem: Kalisz, ul. Lipowa 64, m. 8 na nazwisko F. Kruszynskiego; w nr. 7/8 podawano już nowy adres – ul. Ciasna 17/3. Czasopismo posiadało swoje przedstawicielstwo w USA i Kanadzie (Winchester ave Chicago, 2142, USA, Mr. Frank Timre).
Początkowa cena numeru wynosiła 150 m.p.; jednak już nr 4/5/6 oferowano za 5000 m.p. Istniała możliwość prenumeraty: pojedynczy numer z przesyłką (Polska, Ukraina, Niemcy, Austria, Bułgaria) kosztował 350 m.p., do innych krajów – 700 m.p., do USA i Kanady – 900 m.p.; przy zamówieniach hurtowych przysługiwał rabat 20%. Cena zmieniała się w zależności od objętości numeru, kosztów druku i kursów walut. Redakcja apelowała do czytelników o wsparcie: „...czasopismo »Wesełka« nie posiada żadnego wsparcia finansowego od wydawnictw, osób czy organizacji, lecz jest organem grupy młodych literatów i ukazuje się wyłącznie w nadziei na pomoc od spokojnych obywateli ukraińskich” (informacja na odwrocie okładki nr. 5) [fn: Ibidem.]. Na końcu numeru podawano informacje o wpłatach na fundusz prasowy. Pierwszy i drugi numer z 1922 r. rozeszły się w nakładzie 200 egzemplarzy, trzeci i czwarty – 400, piąty – 500, a potrójny nr 6/7/8 – 1000 egzemplarzy.
Początkowo „Wesełka” była miesięcznikiem literackim, lecz wkrótce – by poszerzyć krąg odbiorców – przekształciła się w miesięcznik literatury, sztuki i myśli społecznej: „Vesselka” („L’arc en ciel”) Revue Ukrainienne de la littérature et de l’art” (nr 7/8 1923 r.). Przyczynę wyboru nazwy wyjaśniono w nr. 1: „Tęcza to koniec wczorajszej burzy i chwila spokoju przed nowym huraganem”. W maju 1922 r. redakcja pisała: „W nadziei na wsparcie powołujemy do życia naszą »Wesełkę«, pragnąc zjednoczyć wokół niej nasze różnorodne nurty literackie. Wzywamy do współpracy, do realnej i materialnej pomocy” [fn: Центральный государственный архив зарубежной украиники. Ф. 15. Оп. 1. Д. 65. Л. 18.].
Z okazji piątej rocznicy proklamacji niepodległości Ukrainy, w nr. 1 z 1923 r. opublikowano odezwę do artystów: „Wam, poeci, malarze i muzycy, rzeźbiarze i aktorzy ukraińscy, historia nakazuje stworzyć teraz ukraińską Legendę, zaśpiewać POEMAT NARODU (pisownia oryg. – aut.). Słowem, farbą, linią, gestem, dźwiękiem niesłychanie potężnych marszów i hymnów winniście zorganizować, zapalić masy ludowe i natchnąć je do ostatniego, bezlitosnego boju”.
Głównym materiałem czasopisma były wiersze, dramaty, opowiadania, nowele i szkice; publikowano także artykuły oraz recenzje dzieł. Kronika „Tęczowa” (Weselkowa) podawała informacje o życiu redakcji i osobach zaangażowanych w jej działalność, a rubryka „Skrzynka pocztowa” zawierała odpowiedzi na listy czytelników. Z czasem dodano działy: „Opinia społeczna”, „Trybuna artystyczna”, „Kronika” oraz „Teatr”. Działy te reprezentowane były przez artykuły A. Karmaniuka („O emigracji politycznej”, „Towarzystwo Dramatyczne »Jedność«”), J. Sirego („Łesia Ukrainka” – artykuł na 10-lecie śmierci poetki), D. Doncowa („Z niepewnej drogi”) oraz E. Czechowycza.
Prozę na łamach czasopisma reprezentowały opowiadania, nowele, szkice, eseje i felietony. Były to dzieła Łarysy Elde, M. Dykanki, M. Hrywy i innych. Publikowano również dramaty lub ich fragmenty autorstwa W. Pidmohylnego („Śmierć”), J. Kosacza („Pod Dunkierką”), O. Karmaniuka („Maksym Swenej”) oraz F. Kruszynskiego („Motria Koczubiejewna”). W czasopiśmie „Wesełka” swoje wiersze publikowali: A. Pawluk („Umieranie”), Ł. Myroniuk („Niebo gwiazdy złotem zbiły”), J. Małaniuk („Jesienna modlitwa”), M. Osyka („W przeddzień”), Dażbożycz („Tylko aluzja”), D. Zahul („Requiem”, wiersze z cyklu „Trębacz”), M. Selehij („Do Muzy”), A. Padolist (wiersze z cyklu „Wzburzone serce”) oraz J. Darahan („Czarne”, „Willa Otilka”, „Wiersze wiosenne”). Za stronę graficzną i oprawę czasopisma odpowiadali: P. Omelczenko, W. Diadieniuk, A. Żukow, Zubko-Makijewski, W. Cymbał i M. Szczerbak.
Autorzy często posługiwali się pseudonimami. N. Sydorenko w swojej pracy rozszyfrowuje niektóre z nich: Apollon Padolist to Ołeksandr Warawin, Ołeksij Karmaniuk – Anatolij Korszniwski, M. Osyka – Mychajło Ostrowerch, Iwas Błakytnyj – I. Jabłonśkyj, Danyło Łewśkyj – Danylewśkyj, Maksym Hrywa nosił nazwisko Zahrywnyj, Mykoła Padolak – Czarskyj, a Wasyl Łymnyczenko – Melnyk. Łarysa Elde to prawdopodobnie Lidija Duczymińska, Halina Orliwna – Majewska (Poliszczuk), a Borys B. – Bazylewicz. Zaprzestanie wydawania „Wesełki” w 1923 r. (ostatni nr 11/12 wyszedł w grudniu) było związane z wyjazdem prawie wszystkich współpracowników na studia do Czechosłowacji lub do różnych miast Polski [fn: О. Колянчук, Українська військова еміграція в Польщі 1920–1923 рр., Львів 2000, s. 111.].
Literacko-wojskowe czasopismo „Nasza zoria” („Nasza Jutrzenka”) początkowo wychodziło w obozie Łańcut (barak nr 10), następnie w Strzałkowie (barak nr 47, potem 49b), a później w Kaliszu (barak nr 10) [fn: О. Вішка, Преса української еміграції в Польщі (1920–1939 рр.), Львів 2002, s. 241.]. Czasopismo pozycjonowało się jako „organ niezależnej myśli” pod hasłem „Ukraińcy wszystkich kierunków, łączcie się”. Wydawaniem zajmowała się obozowa komisja kulturalno-oświatowa. Redaktorem naczelnym był H. Symancew, a redaktorem odpowiedzialnym A. Łebedynśkyj. Pismo drukowano w drukarni „Nasza zoria”. Cena za egzemplarz wahała się od 15 do 25 m.p.; w obozie, w którym aktualnie pismo się ukazywało, rozprowadzano je bezpłatnie. Pierwszy numer został wykonany ręcznie i powielony na szapirografie. Kolejne numery składano drukiem, lecz nadal powielano tą samą metodą. Numery wydane w Strzałkowie i Kaliszu były już w pełni drukowane. Początkowo objętość była niewielka (do 16 stron), później wzrosła do 40 stron (nr 29–30).
Treść każdego numeru „Naszej zorii” wypełniały wiersze, opowiadania, szkice, artykuły, wspomnienia i notatki. W kaliskim piśmie „Nowe słowo” (nr 1, kwiecień 1921 r.) znalazła się krótka wzmianka o pierwszych pięciu numerach „Naszej zorii”. Redakcja ubolewała, że w czasopiśmie publikowano znaczną liczbę tłumaczeń poezji zamiast oryginalnej twórczości samych internowanych [fn: ЦГАВОВ Украины. Ф. 2373. Оп. 3. Д. 8. Л. 111.]. Na przykład w nr. 4 zamieszczono wiersz „Poranek” Detleva von Liliencrona w tłumaczeniu A. Łuckiego oraz „Rozstrzelanie” A. Orżychowskiego w tłumaczeniu S. Pilkiewicza [fn: Ibidem. Л. 45.].
W czasopiśmie istniały rubryki: „Zamiast felietonu”, „Listy do redakcji”, „Z życia ukraińskiego na obczyźnie” oraz „Z życia obozu”. Na łamach „Naszej zorii” publikowali m.in.: A. Łebedynśkyj, S. Łewczenko, A. Semmo, A. Pilkiewicz, M. Szapował, W. Nik, I. Błakytnyj, J. Małaniuk, W. Jewtymowycz, H. Tupkało, D. Herodot oraz A. Szmiel.
Czasopisma literacko-humorystyczne.
Czasopismo „Oko” zajrzy w samą duszę
Literacko-humorystyczne czasopismo 2. Wołyńskiej Dywizji Strzelców „Oko” wydawane było regularnie, ukazując się przeważnie w niedziele. Pierwszy numer wydrukowano 30 stycznia 1921 r. W okresie od końca stycznia do końca czerwca 1921 r. ukazały się łącznie 22 numery. Cały nakład ostatniego z nich został jednak skonfiskowany bez podania przyczyny. Objętość pisma wynosiła 15–20 stron, a nakład 20–30 egzemplarzy. Format wynosił 24x33 cm. Początkowo cena wynosiła 25 m.p., później wzrosła do 40 m.p. (nr 16 z 15 maja 1921 r.). Czasopismo redagowała i wydawała grupa inicjatywna, a od nr. 16 – kolegium (z siedzibą w Kaliszu, obóz nr 10).
Pismo pisano na maszynie i powielano na szapirografie, przez co tekst bywał niewyraźny. Okładkę rysowano ręcznie, podając na niej spis treści, adres redakcji, a niekiedy cenę. Pod tytułem „Oko” widniało hasło: „zajrzy w duszę głęboko, głęboko” [fn: ЦГАВОВ Украины. Ф. 3525. Оп. 1. Д. 14. Л. 61.].
W pierwszym numerze redakcja wyjaśniała cel powstania pisma: „To »Oko« chce przede wszystkim nawiązać łączność ze wszystkimi grupami obywateli ukraińskich rozproszonych po Polsce. Dalej »Oko« ma uparcie walczyć z anarchią, małodusznością i niekiedy prowokacyjnymi plotkami, które tak negatywnie odbijają się na naszych uczuciach moralnych. W odosobnieniu »Oko« powinno obejrzeć się za siebie, na przebytą drogę, oraz wszechstronnie ją przestudiować i przeanalizować” (nr 1 z 30 stycznia 1921 r.). Mimo profilu literacko-humorystycznego, czasopismo zamieszczało bardzo różnorodne informacje.
Numer zazwyczaj rozpoczynał się od analizy sytuacji światowej. Przykładowo nr 8 z 20 marca 1921 r. zaczyna się od oceny powstania w Kronsztadzie pióra P. Hładkiego, „które błysnęło jak gwiazda nadziei dla wszystkich, którym bliska jest wolność narodu...”. Autor potępia politykę państw Europy Zachodniej, gdyż „...ona [Europa] jedną ręką podpisuje traktat handlowy z przedstawicielami drapieżnego rządu Rosji, a w tej samej chwili cynicznie, jak żebrakom, posyła kawałek chleba bojownikom o wolność od uzurpatorów Lenina i Trockiego”. Artykuł redakcyjny kończył się prognozą dotyczącą przyszłych losów Rosji: „Podwaliny samowładnego, uzurpatorskiego tronu zostały podkopane i na zawsze tron ten skazany jest na wieczne chwianie się” [fn: Ibidem. Л. 11.].
Autorami wierszy byli: W. Konopacki (często tylko inicjały W. K. – „Przeszłość”, „Ostatnie minuty hetmana Połubotka”), A. Musijak – A. M. („Rycerzom Pochodu Zimowego”, „Spotkanie atamana”), Hrom-Ustymenko („Widziałem we śnie”), Mizerny („S. A. Zahrodśkiego”), W. Smutnyj („Niebieskim orłom”), A. Zaworycki („Aktualne”), D. Burko („Pomnik pamięci I. Franki”), J. Łużyk („Dniepr”), Pysar Kriuczok („Złobodniewiec”), A. Wertyński oraz F. Rajewski.
W piśmie publikowano też dramaty, głównie autorstwa W. Smutnego, m.in. „Czerwony Arlekin – współczesna arlekinada w I akcie”, której akcja toczy się podczas rewolucji na Ukrainie w 1919 r. w nienazwanym dużym mieście [fn: ЦГАВОВ Украины. Ф. 3525. Оп. 1. Д. 14. Л. 23–24.]. Bohaterami są Pierrot, Kolombina, Pierretta, Arlekin oraz dwaj żołnierze-komuniści. Kolejne jego sztuki, „Na rozdrożu” i „Zwycięzcy”, również dotyczyły walk narodowowyzwoleńczych. Opublikowano także scenariusz obozowej inscenizacji Mychajła K. pt. „Rewizor” [fn: „Око”, Колегія 2-ої Волинської стрілецької дивізії, Каліш 1921, № 17, с. 16–17.]. Zamieszczano opowiadania: „Ojciec” Żurby, „Zasnął” W. Smutnego oraz „Za kraj rodzinny” D. Burki.
Stałymi rubrykami były: „Z życia obozowego”, „Nasza kronika”, „Historia 2. Wołyńskiej Dywizji Strzelców” i „Nasza encyklopedia”; od nr. 11 pojawiały się artykuły medyczne. W rubrykach kronikarskich informowano o teatrze, sporcie, świętach i polityce. Autorem większości tych tekstów był Mychajło K. Drukowano tam również fragmenty dzienników żołnierzy. W zapisie Mychajła K. z 21 listopada 1921 r. czytamy o przygotowaniach do wieczorku oficerskiego: „Przygotowujemy się do zabawy. Najwyraźniej uznano Japonię, bo robimy japońskie lampiony. Ceny kolorowego papieru i farb wzrosły o 100% [fn: ЦГАВОВ Украины. Ф. 3525. Оп. 1. Д. 14. Л. 19.]. Rachunki opłacamy znaczkami skarbowymi”. Recenzowano przedstawienia teatralne, np. komedię I. Karpenki-Karego „Martyn Borula” (27 lutego 1921 r.) [fn: Ibidem. Л. 101.]. Pisano o inspekcji S. Petlury (nr 11) i wizycie J. Piłsudskiego (nr 17). Od nr. 5 W. Konopacki prowadził regularną rubrykę historyczną o dziejach dywizji.
Nietypową rubrykę zdrowotną prowadził L. Baczyński. Zawierała ona wykład o szkodliwości tytoniu (nr 11), artykuł o niebezpieczeństwie zarażenia tasiemcem (nr 16) oraz lekcję o chorobach wenerycznych (nr 20).
Rubryka „Nasza encyklopedia” miała formę słownika definicji z żołnierskiego punktu widzenia. Przykłady: Ententa – sojusz państw interesujących się połtawskim chlebem, kijowskim cukrem i kopalniami jekaterynosławskimi; bufet – instytucja, która wypompowała już wszystkie marki z kieszeni oficerów [fn: Ibidem. Л. 71.]; pieniądze – rzecz nieznana naszemu bratu [fn: Ibidem. Л. 9.]. Pojawiały się też apele o czystość języka ukraińskiego wśród internowanych [fn: Ibidem. Л. 25.].
W nr. 6 informowano o głodzie w obozie w Piotrkowie Trybunalskim, prosząc o pomoc dla kolegów z 7. Brygady. W nr. 19 apelowano o datki na pomnik Iwana Franki. Na końcu numerów zamieszczano ogłoszenia, m.in. o otwarciu przy redakcji studia fotograficznego (3 zdjęcia formatu pocztówkowego – 100 m.p., 6 – 120 m.p., 12 – 250 m.p.) wraz z godzinami otwarcia (niedziele i czwartki) [fn: Ibidem. Л. 102 А.].
Z okazji ważnych wydarzeń wydawano numery tematyczne – nr 6 z 10 marca 1921 r. został poświęcony 60. rocznicy śmierci T. Szewczenki. W numerze tym zamieszczono wiersze P. Hładkiego („Pod nędzną strzechą, u biednych rodziców”, „Piękno Ukrainy, poeta naszą chwałą”), A. Zaworyckiego („Dziś dzień wielkiego święta”), W. Smutnego („Rozwinęła się wesoła”) oraz artykuł T. P. pt. „Motywy narodowe w twórczości T. Szewczenki”. Podwójny nr 9–10 z 30 marca 1921 r. poświęcono wydarzeniom I Pochodu Zimowego. Przedstawiono w nim portrety uczestników pochodu: generała porucznika M. W. Omelianowycza-Pawlenki, generała chorążego A. A. Zahrodskiego, generała A. S. Gałkina oraz pułkownika A. I. Wołosiewicza. Zamieszczono tam również mapę Pochodu Zimowego. Tematyczny nr 21 poświęcono pamięci poległych w wojnie lat 1917–1921. Wydanie wielkanocne (nr 14 z 1 maja 1921 r.) wypełniły życzenia świąteczne, opowiadania i wiersze P. Hładkiego, W. Smutnego, W. Konopackiego, A. Musijaka, Hajdamaki i innych.
Czasopismo zawierało rubryki: „Z naszej prasy”, „Z życia obozowego”, „Z życia teatru obozowego”, „Teoria dziennikarstwa”, „Z naszych myśli” oraz dział poświęcony problematyce edukacji w obozach. Rubryka „Z życia obozowego” dostarczała informacji o kulturalno-oświatowym aspekcie codzienności. W szczególności w nr. 5 opisano przyjazd Głównego Atamana S. Petlury do obozu. Z tej okazji sekcja sportowa zorganizowała olimpiadę, zaprezentowano dorobek kółka „Odrodzenie” (Widrodżennia) oraz występy grupy tanecznej Wasyla Awramenki; na zakończenie wieczoru teatr obozowy wystawił spektakl „Zaporożec za Dunajem” [fn: Ibidem. Л. 75.]. Kolejnym wydarzeniem był „Dzień Białego Kwiatka” – akcja pomocy chorym oficerom (starszyźnie) i kozakom przebywającym w szpitalach. Rubryka teatralna zawierała obszerny artykuł o inscenizacji dramatu I. Tohobo cznego „Bojownicy o marzenia”, której premiera odbyła się 24 sierpnia 1921 r.
Na łamach pisma publikowano liczne formy poetyckie (W. Konopacki, Wowczok i in.), opowiadania (np. „Amerykanin” Wowczoka), artykuły („Parki narodowe na Ukrainie” L. Baczyńskiego) oraz ogłoszenia. W nr. 8 odnotowano, że z braku środków czasopismo będzie wychodzić z opóźnieniem, jednak numer ten okazał się prawdopodobnie ostatnim [fn: Ibidem. Л. 103.].
„Sycz musi syczeć na wszystkich i każdego”
„Sycz” (Puchacz) był satyryczno-humorystycznym i literackim czasopismem 7. Brygady 3. Żelaznej Dywizji Strzelców. Na okładce podawano adres: Kalisz, obóz nr 10. Wydawaniem, redagowaniem i drukiem zajmowało się kolegium. Cena egzemplarza wynosiła 30 m.p. Pismo sporządzano w całości ręcznie i powielano na szapirografie, nanosząc poprawki już po skopiowaniu. Na okładki używano kolorowego papieru (nr 1 miał okładkę pomarańczową, nr 2 – fioletową). Format wydania wynosił 21x33 cm. Nazwę tłumaczono tym, że „Sycz musi syczeć na wszystkich i każdego”.
W nr. 1 opisano historię powstania pisma. Rozważano nazwy takie jak: „Szerszeń”, „Trzmiel”, „Derkacz”, „Komar”, „Osa”, „Kolce”, „Kosa”, lecz żadna nie zyskała uznania. Gdy jeden z internowanych zaczął narzekać na samą ideę wydawania pisma, odpowiedziano mu, że „zawsze syczy jak ten puchacz (sycz)”. Uznano to za symboliczne i tak nazwano pismo [fn: “Сич”, Каліш 1921, № 1, с. 3.]. 28 stycznia 1921 r. wyszedł pierwszy numer – „w porze nocnej, jak przystało na prawdziwego puchacza” [fn: Ibidem.]. Jak zauważa O. Wiszka, niektórzy autorzy (S. Krajeuholnyj, E. Misiło) podają błędną nazwę czasopisma – „Sicz” [fn: О. Вішка, Преса української еміграції в Польщі (1920–1939 рр.), Львів 2002, s. 283.].
Czasopismo zawierało rubryki „Kronika teatralna” oraz „Mówią”. W pierwszej recenzowano amatorskie spektakle 3. Żelaznej Dywizji Strzelców: „Swatany na Honczarówce” Kwitki-Osnowjanenki (8 stycznia 1921 r.) oraz „Natalkę Połtawkę” I. Kotlarewskiego (22 stycznia 1921 r.) [fn: “Сич”, Каліш 1921, № 1, с. 16.]. W rubryce „Mówią” zamieszczano krótkie notki humorystyczne.
Autorzy podpisywali się pseudonimami: „Pan”, „Słobożanyn”, „Nie-Galicjanin”, „Chomiak”, „Widz”, „Grzeszny”, „Nie-setnik, lecz chorąży”. Prawie wszystkie karykatury i rysunki były autorstwa „Karan-Dasza” [pseudonim od słowa ołówek – przyp. tłum.], z wyjątkiem jednej ilustracji autorstwa Bohdanowicza. Część literacka czasopisma zawiera wiersze autorów o pseudonimach „Pan” i „Wycz”, opowiadania humorystyczne, m.in. „Historię małych królów” (autor: „Pan”), „W szkole podoficerskiej” (autor o pseudonimie „Nie-Galicjanin”), „Z dziennika” (autor: „Nie-setnik, lecz chorąży”), a także satyryczno-humorystyczne artykuły: „W niewoli u bolszewików” oraz „Wrażenia naocznego świadka z pobytu w miastach Wołynia” [fn: “Сич”, Каліш 1921, № 2, с. 3–18.]. Redakcja zwracała się z prośbą o nadsyłanie materiałów do publikacji na wskazany adres, jednak drugi numer „Sycza” okazał się ostatnim.
Wydawanie czasopisma „Kajdany”
W obozie w Wadowicach ukazywało się literacko-humorystyczne czasopismo „Kajdany” (ukr. „Kajdany”), wydawane przez kółko „Proswita” przy Pułku Konnym im. Iwana Mazepy (z 2. Wołyńskiej Dywizji Strzelców). W 1921 roku wyszedł jeden numer tego pisma o objętości 32 stron i formacie 15x21 cm, przy czym nie podano jego nakładu ani ceny. Czasopismo było pisane na maszynie i powielane na szapirografie, a okładkę rysowano ręcznie.
Redakcja czasopisma zwracała się do czytelników z apelem o nadsyłanie własnych utworów. Adres redakcji podano wyraźnie, lecz w formie humorystycznego wiersza, co było typowe dla tego rodzaju wydawnictw: „Baraku trzynastego szukajcie, Tam papiery swe przynosicie, Tam redakcja się gnieździ, Bo chorób się nie boi, Mikołaj, ale nie Drugi”.
Redaktor „Mikołaj”, jak wynika z treści wiersza, w następujący sposób wyjaśnia cel wydawania pisma: „Naszym celem jest, aby poprzez to czasopismo właściwie wpływać na życie kozaka, a także zapewnić oficerom drobną rozrywkę i dopomóc w obudzeniu w nich ducha twórczego”. Informacje prezentowane na łamach pisma były bardzo różnorodne. Publikowano wiersze, zabawne opowiadania, wspomnienia historyczne (na przykład o hetmanie Iwanie Mazepie), liczne rysunki i inne materiały.
Wnioski
Czasopisma literackie oraz literacko-humorystyczne stanowią szczególny rodzaj periodyków obozowych, ponieważ zawierały informacje o różnych aspektach życia codziennego internowanych. W szczególności na łamach tej prasy autorzy poruszali problemy bytowe (wyposażenie baraków, zaopatrzenie w żywność, higiena i zdrowie itp.) oraz opisywali przebieg pracy kulturalno-oświatowej wśród żołnierzy. Za pomocą tych materiałów możliwe jest zrekonstruowanie okresu internowania oraz próba odtworzenia codzienności, z którą każdego dnia mierzyli się żołnierze Armii URL w obozach na terenie Polski w latach 1921–1923.
Ich unikalność polega również na tym, że prasa obozowa daje możliwość prześledzenia zmian stanu moralno-psychologicznego wojskowych w ciągu całego okresu internowania. W wierszach, opowiadaniach i nowelach żołnierze dawali bowiem wyraz swoim przeżyciom i nadziejom. Ponadto utwory te stanowią znakomite przykłady żołnierskiej twórczości literackiej. Na szczególną uwagę zasługują także ilustracje, zwłaszcza portrety generałów i oficerów, a także różnorodne szkice wykonane przez obozowych artystów.
•
Аннотация: С подписанием в 1921 году Рижского мирного договора между Польшей и РСФСР у политического руководства УНР уже не было никаких оснований надеяться на активную поддержку борьбы с большевизмом со стороны Варшавы. Поражение Второго зимнего похода под командованием генерала Ю. Тютюнника побудило Государственный Центр УНР в экзиле временно отказаться от планов восстановления украинской государственности вооруженным путем. Интернированные солдаты Армии УНР оказались в тяжелых условиях. Инструментом для преодоления деморализации в лагерях стала образовательно-культурная деятельность, одним из основных ключей которой была издательская. Лагерная пресса является отражением тех взглядов и идей, которые были распространены среди интернированных.
Издательство газет и журналов стало мощным фактором национально-патриотического единения и мобилизации интернированного воинства под лозунгами возрождения УНР. Кроме этого большое внимание уделялось повышению уровня культуры воинов.
В статье анализируется процесс издательства литературных и литературно-юмористических журналов и газет, издаваемых интернированными Армии УНР в лагерях Польши в 1921– 1923 гг. На основе массива архивных источников и специальной литературы приводится информация о тематике публикаций и их авторах, периодичности и места издания, цене, составе редакции. Сделаны выводы об авторитетности издания и отношении к ним самих интернированных. Редколлегии лагерных газет и журналов сделали весомый вклад в дело сплочения интернированного украинского воинства и его национально-патриотического воспитания. Издательская деятельность интернированных украинских воинов в лагерях Польши является важным источником для исследования многих аспектов жизни украинской эмиграции, а именно, политического, экономического, образовательного, культурного и др.
Ключевые слова: лагерь, Армия УНР, интернированные, издательство, пресса, Польша.
Literackie i literacko-humorystyczne czasopisma w obozach internowanych żołnierzy armii Ukraińskiej Republiki Ludowej w Polsce (1921–1923)
Streszczenie: Tematem artykułu jest jakościowa i ilościowa charakterystyka czasopism, wydawanych przez internowanych Ukraińców w polskich obozach w latach 1921–1923. Przebywający w trudnych warunkach oficerowie i żołnierze Armii URL potrzebowali zarówno wsparcia psychicznego, jak i informacji o sytuacji panującej w pozostałych obozach. Zadanie to z powodzeniem wypełniały liczne wydawnictwa ciągłe. Jednym z rodzajów były czasopisma literackie i humorystyczne. Tego typu wydania zawierały utwory literackie, wiersze, opowiadania, sztuki teatralne, wspomnienia żołnierzy, omówienia i recenzje, humoreski, anegdoty i inne. Artykuł jest oparty na źródłach archiwalnych, prasie obozowej oraz pracach historyków polskich i ukraińskich.
Słowa kluczowe: czasopismo, gazeta, internowany, obóz, Polska, armia Ukraińska Republiki Ludowej, Kalisz, Wadowice.
Literary and literary-humorous magazines in camps for interned soldiers of the Army of the UPR in Poland (1921–1923): the specifics and features of the publication
Abstract: With the signing in 1921 of the Riga Peace Treaty between Poland and the RSFSR, the political leadership of the UPR had no reason to hope for Warsaw’s active support in the fight against Bolshevism. Being trapped in difficult conditions of internment in Polish camps, Ukrainian soldiers needed psychological support and communication, and these tasks were fulfilled by the camp periodicals. Some of these magazines were literary and literary-humorous. The article based on an analysis of the works of Polish and Ukrainian researchers of the given period, as well as a corpus of archival sources provide a qualitative and quantitative description of the periodicals published in the camps in 1921–1923. The journals represent a special type of camp periodicals, since they contain information about various aspects of the daily life of the internees and information about the moral and psychological state of the warriors. In addition, these works are excellent examples of military literary work. The editorial boards of camp newspapers and magazines made a significant contribution to the cause of rallying the interned Ukrainian army and its national-patriotic education. The publishing activities of interned Ukrainian soldiers in the Polish camps is an important source for the study on many aspects of the life of Ukrainian emigration, namely, political, economic, educational, cultural, etc.
Keywords: newspapers, magazine, interned, camp, Poland, UPR Army, Wadowice, Kalisz.
Bibliografia
„Oko”, 22 travnya 1921, Kolehiya 2-oyi Volyns’koyi strilets’koyi dyviziyi, Kalish, Nr 17, 20 s.
„Oko”, 5 chervnya 1921, Kolehiya 2-oyi Volyns’koyi strilets’koyi dyviziyi, Kalish, Nr 19, 20 s.
„Sych”, 12 lyutoho 1921, 7-ma strilets’ka bryhada, Kalish, Nr 2, 26 s.
„Sych”, 28 sichnya 1921, 7-ma strilets’ka bryhada, Kalish, Nr 1, 20 s.
„Veselka”, veresen’ 1922, Kalish, Nr 5, 34 s.
„Za Ukrayinu”, 1 lypnya 1921, Vydavnycha sektsiya t-va «Prosvita» 3-ho kinnoho polku, Kalish, Nr 3, 15 s.
„Za Ukrayinu”, 10 lystopada 1921, Vydavnycha sektsiya t-va «Prosvita» 3-ho kinnoho polku, Kalish, Nr 6/7, 24 s.
„Za Ukrayinu”, 28 travnya 1921, Vydavnycha sektsiya t-va «Prosvita» 3-ho kinnoho polku, Kalish, Nr 1, 13 s.
Kolyanchuk O., Ukrayins’ka viys’kova emihratsiya v Pol’shchi 1920–1923 rr., L’viv 2000, 274 s.
Martynyuk M., Ukrayins’ki periodychni vydannya Zakhidnoyi Ukrayiny, krayin Tsentral’noyi ta Zakhidnoyi Yevropy (1914–1939 rr.): materialy do bibliohr., L’viv 1998, 297 s. 
Pryzhmurenko I., Vydannya po taborakh internovanykh ukrayins’kykh voyakiv Armiyi U.N.R., Litopys Chervonoyi Kalyny, L’viv 1931, Nr 1, 23.
Sribnyak I., Obezzbroyena, ale neskorena: Internovana Armiya UNR u taborakh Pol’shchi y Rumuniyi (1921–1924 rr.), Kyyiv-Filyadel’fiya 1997, 184 s.
Sydorenko N., Natsional’no-dukhovne samostverdzhennya u 3 ch. Presa internovanykh ukrayintsiv ta tsyvil’noyi emihratsiyi (Chekhiya, Pol’shcha, Rumuniya, Yehypet, 1919–1924), Doslidnyts’kyy tsentr istoriyi ukrayins’koyi presy, Kyyiv 2000, T. 2, 262 s.
Tsentral’nyy derzhavnyy arkhiv vyshchykh orhaniv vlady ta upravlinnya Ukrayiny (TsDAVO Ukrayiny), f. 3525, op. 1, spr. 13, 14; f. 2373, op. 3, spr. 8.
Tsentral’nyy derzhavnyy arkhiv zarubizhnoyi ukrayiniky (TsDAZU), f. 15, op. 1, spr. 65.
Vishka O., Presa ukrayins’koyi emihratsiyi v Pol’shchi (1920–1939 rr.: ist.-bibliohr. doslidzh., L’viv 2002, 479 s.
Wiszka E., Prasa emigracji ukraińskiej w Polsce 1920–1939, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Toruń 2001, 324 s.