RES HISTORICA 52, 2021
DOI:10.17951/rh.2021.52.219-236
Stanisław Boridczenko
(University of Szczecin, Poland)
https://orcid.org/0000-0002-5343-5388
E-mail: esanius@gmail.com
Язык как символ. О языке надгробий Пружанского некрополя
Language and Symbol: on the Language Сomponent of the Gravestone Inscriptions at the Pruzhany’s Cemetery
Język i symbol. O języku inskrypcji nagrobnych na cmentarzu w Prużanie
ABSTRACT
The article is devoted to the cemetery of Pruzhany. The object of the study were inscriptions and gravestone symbols. The text is based on the analysis of materials obtained during the field study. The article uses quantitative and qualitative research methods, as well as comparative and philological analysis. A special attention was paid to the language in the context of social prestige, which made it possible to reconstruct socio-cultural processes in this territory. The studied tombstones are dated as covering two centuries: from the 19th to the 20th centuries (the limitary dates being: 1830 and 1970).
The analysis revealed the languages that dominated over the grave inscriptions in the period studied: Polish and Russian. At the same time, it was noted, that after 1939 the Polish language began to lose its position. The text positively confirmed the original hypothesis of a direct relationship between the language of gravestones and religious affiliation and confirmed the assumption of the mutual influence of various funeral rites.
Key words: Pruzhany, cemetery, language of Gravestone Inscriptions, Polesie, prestige
STRESZCZENIE
Niniejszy artykuł został poświęcony cmentarzowi w Prużanie. W centrum uwagi znalazła się kwestia prestiżu (w socjolingwistycznym wymiarze) języków wykorzystywanych na inskrypcjach nagrobnych. Badanie umożliwiło rekonstrukcję skomplikowanych procesów społeczno-kulturowych, które wtedy odbywały się na terenie Polesia Zachodniego. Cezury czasowe z jednej strony wyznaczają lata trzydzieste XIX w., z drugiej zaś, lata siedemdziesiąte XX w.
Przeprowadzona analiza pozwoliła ujawnić języki, które dominowały na inskrypcjach nagrobnych miasta Prużana: tymi językami były język polski oraz język rosyjski. Jednocześnie zostało zauważone, że po 1939 r. język polski stopniowo zaczął tracić swoją pozycję. Tekst pozytywnie zweryfikował wstępną hipotezę o związku języka nagrobków z afiliacją religijną zmarłych oraz potwierdził założenie o wzajemnym wpływie różnych obrzędów pogrzebowych na ziemiach prużańszczyzny.
Słowa kluczowe: Prużana, cmentarz, język inskrypcji nagrobnych, Polesie, prestiż
Wstęp
Obszary Północno-Zachodniego Polesia, obecnie charakteryzujące się etniczną jednolitością, niegdyś stanowiły teren współistnienia wielu kultur i grup etnicznych. Na początku XX wieku na rynkach miasteczek w niedziele można było usłyszeć barwną różnorodność języków i dialektów lokalnej ludności [fn: Z życiem lokalnej ludności można zapoznać się szczegółowo w niedawno wznowionej monografii Aleksandra Kazimierowicza Serżputowskiego. А. Сержпутоўскі, Палешукі-беларусы: этнаграфічны нарыс, Мінск 2017.]. Globalne zmiany na mapie etnicznej Północno-Zachodniego Polesia nastąpiły dopiero po roku 1939: represje przeciwko „wrogom klasowym”, celowe ludobójstwo narodów „niepełnowartościowych” oraz powojenna wymiana mniejszości narodowych. W rezultacie lokalne idiomy utraciły status środka komunikacji, ustępując miejsca językowi rosyjskiemu.
Jednym ze źródeł wiedzy o mało znanych aspektach życia na obszarach etnicznie niejednorodnych są zachowane do dziś pomniki nagrobne [fn: W. Werenicz, Napisy nagrobne z Kojdanowskiego jako świadectwo stosunków etnicznych, społecznych i wyznaniowych na środkowej Białorusi, w: Język i kultura białoruska w kontakcie z sąsiadami: studia poświęcone Antoninie Obrębskiej-Jabłońskiej w stulecie urodzin, red. E. Smułkowa, Warszawa 2001, s. 169–186.]. O rosnącym zainteresowaniu środowiska naukowego tym przedmiotem badań na ziemiach Polesia dobitnie świadczy liczba publikacji z ostatnich lat [fn: Zob. np. И. Синчук, Сельский некрополь Полесья: Борисовское кладбище (Кобринский р-н Брестской обл. Республики Беларусь), „Вісник Львівського університету. Серія історична” 2019, Спецвипуск, s. 869–926; F. Czyżewski, Antroponimia pogranicza polsko-wschodniosłowiańskiego w świetle inskrypcji nagrobnych, cz. 1, Słownik nazwisk, Lublin 2013; M. Kojder, Imiona męskie w inskrypcjach nagrobnych wybranych cmentarzy wschodniej Lubelszczyzny, w: Cmentarze po obu stronach Bugu, red. H. Artkuszyn, F. Czyżewski, A. Dudek-Szumigaj, Włodawa–Lublin 2014, s. 203–214.]. Ponadto pewna liczba białoruskich nekropolii została już opisana z perspektywy badań socjolingwistycznych [fn: Zob. np. W. Werenicz, op. cit., s. 169–186; K. Konczewska, Uwagi o polszczyźnie inskrypcji nagrobnych na Grodzieńszczyźnie, „Acta Baltico-Slavica” 2014, 38, s. 68–88; J. Kozłowska-Doda, Język polski napisów cmentarnych z Białorusi środkowej (rejon dzierżyński), w: Kontakty językowe polszczyzny na pograniczu wschodnim, red. E. Wolnicz-Pawlowska, W. Szulowska, Warszawa 2001, s. 109–122; I. Maryniakowa, O języku inskrypcji nagrobnych na północnych Kresach, w: Studia nad polszczyzną kresową, t. 10, red. J. Rieger, Warszawa 2001, s. 241–246.].
Głównym celem niniejszego tekstu jest prezentacja rezultatów badań terenowych przeprowadzonych na terenie nekropolii prużańskiej. Jako obiekt badań wybrano miejski cmentarz chrześcijański. Przedmiotem badań stał się język (idiom) inskrypcji nagrobnych oraz symboliczne elementy architektury pogrzebowej w jej różnorodnych przejawach. Szczególną uwagę poświęcono analizie intencjonalnej (intent-analysis) i treściowej (content-analysis) inskrypcji, a także metodzie porównawczej i lingwistycznej. Przed rozpoczęciem badań ustalono ramy chronologiczne: wykluczono z analizy pochówki powstałe za życia dwóch ostatnich pokoleń. Ponadto z zakresu prac wyłączono groby wojskowe poległych w obu wojnach światowych. Tym samym poniższy tekst przedstawia rezultat badań kultury materialnej pochówków mieszkańców regionu prużańskiego, dokonywanych w okresie między latami 30. XIX wieku a latami 70. XX wieku.
Jako hipotezę roboczą postawiono założenie o istnieniu ścisłego związku między przynależnością wyznaniową zmarłych a językiem wybieranym do sporządzenia inskrypcji. Zakłada się, że dany przejaw idiomu był raczej „językiem prestiżu” niż językiem codziennej komunikacji. Ponadto przed rozpoczęciem badań postanowiono zweryfikować przypuszczenie o obecności na niektórych elementach nagrobków śladów wzajemnych wpływów różnych kultur językowych.
Termin „prestiż” w niniejszym artykule używany jest w znaczeniu charakterystycznym dla socjolingwistyki. Oznacza on zatem poziom uznania dla konkretnego języka w porównaniu z innymi. Ze względu na historyczne ukierunkowanie tekstu, zdecydowano się na przyjęcie tego pojęcia tylko w jednym wymiarze – wymiarze języka pisanego.
Tekst składa się z czterech części: wstępu, części głównej, zakończenia oraz spisu literatury. Ze względu na stosunkowo słaby stan zbadania cmentarza w Prużanie (warto odnotować, że w 2019 roku miejscowa krajoznawczyni, Irina Sadowa, opublikowała pracę poświęconą prawosławnej części nekropolii [fn: І. Сядова, „Там, дзе няма ні болю, ні смутку, ні плачу...”: Пружанскі праваслаўны некропаль, Брэст 2019.]), część główną podzielono na dwa paragrafy. Pierwszy zawiera krótką charakterystykę nekropolii, zarys jej historii oraz analizę materialno-symbolicznego wymiaru zachowanych obiektów nagrobnych. Paragraf drugi w całości poświęcono prezentacji głównych wyników przeprowadzonych analiz.
NEKROPOLIA MIASTA PRUŻANY
Jak zaznaczono we wstępie, jako obiekt badań wybrano chrześcijańskie cmentarze miasta Prużany: obrządku katolickiego oraz prawosławnego. Miejsca spoczynku przedstawicieli różnych gałęzi chrześcijaństwa tworzą spójną nekropolię (cmentarz miejski), gdyż położone są w bezpośrednim sąsiedztwie i rozdzielone jedynie drogą.
W źródłach nie udało się odnaleźć precyzyjnych dat pierwszych pochówków. Co więcej, w literaturze krajoznawczej opinie na ten temat są znacznie rozbieżne. Niemniej jednak badania terenowe wykazały, że najstarsze zachowane nagrobki pochodzą z lat 30. XIX wieku. W katolickiej części cmentarza miejskiego są to groby Ludwiki Rakowskiej (zmarłej 28 stycznia 1836 r.) oraz Antoniego Nowackiego (zmarłego 13 lutego 1830 r.). W części prawosławnej – Władimira Karłowicza Berga (zmarłego 23 października 1848 r.) oraz szereg słabo zachowanych nagrobków (na których czytelne są jedynie fragmenty tekstu) datowanych na lata 30. i 40. XIX wieku. Obecnie prawosławna część cmentarza jest oficjalnie zamknięta, a na jej terenie odbywają się jedynie sporadyczne dochowania do istniejących grobów. Część katolicka w znacznej mierze do dziś służy pierwotnemu przeznaczeniu.
Cmentarz katolicki, znany wśród lokalnych mieszkańców również jako „polski cmentarz”, ma w planie kształt nieregularnego czworoboku o łącznej powierzchni około 17 000 m². Cmentarz prawosławny ma kształt prostokąta i zajmuje obszar dwukrotnie większy – około 35 000 m².
Na podstawie materiałów kartograficznych oraz wywiadów z mieszkańcami udało się prześledzić transformację przestrzenną nekropolii. Do początku XX wieku nekropolie znajdowały się poza granicami miasta, w obrębie przedmieścia Górki, po obu stronach drogi łączącej zachodnie peryferie miasta ze wsią Plebańce. Wraz ze wzrostem liczby ludności zabudowa miejska zaczęła przybliżać się do cmentarzy od strony północnej (od ulic Chwatki i Brzeskiej, obecnie Lenina). W okresie międzywojennym populacja miasta nadal rosła; to właśnie wtedy zaczęto intensywnie zabudowywać tereny na południe od nekropolii. Jednak najbardziej znaczące zmiany topograficzne nastąpiły po zakończeniu II wojny światowej. Melioracja podmokłych terenów położonych na zachód i wschód od nekropolii, a także gwałtowna urbanizacja doprowadziły do masowej zabudowy okolic i powstania gęstej sieci ulic. W rezultacie, począwszy od lat 80. XX wieku, nekropolia jest ze wszystkich stron otoczona prywatną zabudową mieszkaniową. Poszerzenie i asfaltowanie ulicy przelotowej biegnącej wzdłuż północnej granicy katolickiej części cmentarza doprowadziło do częściowego uszczuplenia jego terytorium. Szczegółowo zmiany terytorialne przedstawiono na Rys. 1.
Należy osobno odnotować fakt, że w katolickiej i prawosławnej części nekropolii znajdują się groby żołnierzy poległych w wojnie polsko-bolszewickiej oraz w obu wojnach światowych.
Rys. 1 Plan-schemat transformacji terytorialnej okolic cmentarza w Prużanach
Dane z badań topograficznych należy, choćby pokrótce, zestawić z historią miasta. Prużany w granicach Imperium Rosyjskiego – w przeciwieństwie do większych ośrodków, takich jak Brześć czy Grodno – nigdy nie były miastem o znaczeniu pierwszorzędnym. Leżąc z dala od głównych szlaków komunikacyjnych łączących dwie stolice z ziemiami polskimi, nie będąc centrum przemysłowym ani administracyjnym, miasto pozostało typowo prowincjonalne [fn: M. Rozanów, Powiat Prużański (szkic historyczny), Brześć–Lublin 2011, s. 99–118.]. Świadectwem tego jest architektura Prużan. Nawet w pierwszych dekadach XX wieku w mieście istniała jedynie niewielka liczba budynków murowanych, które zazwyczaj pełniły funkcje użyteczności publicznej. Potencjałowi miasta dotkliwie zaszkodziło wytyczenie magistrali kolejowej łączącej centralną Rosję z Warszawą w znacznej odległości od Prużan. Sytuacji nie zmieniło radykalnie wejście miasta w skład II Rzeczypospolitej [fn: Z. Hołub-Pacewiczowa, Z geografji prużańszczyzny, „Ziemia” 1935, 6/7, s. 111–120.].
Ten brak środków finansowych schodził jednak na dalszy plan w przypadku obrzędów pogrzebowych zamożnych mieszkańców. O roli, jaką odgrywał kult zmarłych, świadczy fakt, że wiele nagrobków na nekropolii posiada bogatą dekorację i zostało wykonanych z drogich materiałów (kamienia, żeliwa, piaskowca itd.). Ważnym dowodem gotowości zamożnych mieszkańców do ponoszenia znacznych wydatków na pochówek krewnych jest fakt, że część pomników zamówiono w warsztatach Warszawy i Grodna, o czym świadczą zachowane do dziś sygnatury mistrzów. Na terenie nekropolii znajdują się nagrobki wykonane w różnych stylach: romantyzmu, eklektyzmu i konstruktywizmu.
Oprócz standardowych stel i klasycznych krzyży, miejsca spoczynku lokalnych elit wyróżniają się pomnikami w formie kolumn oraz niewielkimi grobowcami zdobionymi rzeźbami (formy te spotykane są głównie w katolickiej, „polskiej” części nekropolii). Na nielicznych mogiłach odnaleziono lane żeliwne krzyże i inne drobne formy metalowe. Z dużym prawdopodobieństwem można przypuszczać, że pierwotnie tego typu konstrukcje były znacznie liczniejsze, zwłaszcza na grobach z przełomu XIX i XX wieku. Jednak niszczące działanie czasu, wilgotny klimat oraz grabieże doprowadziły do redukcji ich liczby. Do dziś w zadowalającym stanie przetrwało zaledwie kilka metalowych nagrobków. Po kilkudziesięciu innych pozostały jedynie betonowe fundamenty (z charakterystycznymi mocowaniami dla elementów metalowych) lub drobne fragmenty cokołów.
Warto zaznaczyć, że do lat 20.–40. XX wieku opisany powyżej typ trwałych nagrobków był charakterystyczny wyłącznie dla przedstawicieli klas uprzywilejowanych: szlachty, duchowieństwa oraz najzamożniejszego mieszczaństwa. Równolegle z tradycją pogrzebową, której ślady w postaci nagrobków zachowały się do dziś i która zaczęła szeroko rozpowszechniać się na terenie guberni białoruskich w XIX wieku, istniała inna – ludowa. Uboższe warstwy ludności mogły sobie pozwolić zazwyczaj jedynie na ustawienie nietrwałych drewnianych krzyży (o czym wspomina np. Eugeniusz Frankowski [fn: E. Frankowski, Krzyże kamienne i domki drewniane na cmentarzach poleskich, „Ziemia” 1925, 8, s. 132–136.]), których charakterystycznym elementem były tzw. „naruby” [fn: Г. Цыхун, Полесские нарубы (лингвоэтнический аспект), w: Язык культуры: Семантика и грамматика. К 80-летию со дня рождения академика Никиты Ильича Толстого (1923–1996), red. С. Толстая, Москва 2004, s. 466–475.]. Jednak począwszy od połowy XIX wieku, przedstawiciele zamożnego chłopstwa i szerokie kręgi ludności miejskiej zaczęli dążyć do wznoszenia trwalszych upamiętnień. Początkowo (tj. od drugiej połowy XIX wieku) były to krzyże kute (a nie odlewane), rzadziej głazy z grubo ciosanymi inskrypcjami i symboliką. Na początku XX stulecia rozpowszechniły się murowane z cegły stele z elementami dekoracyjnymi wykonanymi z betonu lub żeliwa. Od lat 60. XX wieku dominującym typem nagrobków stały się profesjonalnie wykonane pomniki z betonu i kruszywa granitowego.
Należy podkreślić, że powyższa dyferencjacja społeczna zanikła wraz z przyłączeniem Zachodniej Białorusi do Związku Radzieckiego. Pochówki powstałe po 1939 roku w obu częściach cmentarza mają charakter wybitnie utylitarny. Datowanie wyraźnie wykazało, że po wybuchu II wojny światowej nie wzniesiono ani jednego kosztownego pomnika (np. wykonanego z naturalnych materiałów przy zaangażowaniu wysoko opłacanych rzemieślników). Można wręcz stwierdzić, że doszło do częściowej degradacji kultury pogrzebowej. Nagrobki zostały pozbawione wielu elementów dekoracyjnych i uległy pomniejszeniu. Jednocześnie wyraźnie rysuje się transformacja językowa – inskrypcje na prawosławnych stelach po 1939 roku stawały się coraz obszerniejsze, na katolickich zaś przeciwnie – ulegały skróceniu (przykładowo: zanikł standardowy element podający liczbę przeżytych lat, rzadziej wspominano nazwiska panieńskie itd.).
W kontekście badań szczególną uwagę zwróciły przejawy wzajemnych wpływów różnych kultur (katolickiej i prawosławnej, a także chrześcijańskiej i przedchrześcijańskiej). Mimo że nekropolia jest podzielona według klucza wyznaniowego, niektóre elementy powtarzają się na wielu nagrobkach w obu jej częściach. Zazwyczaj są to symbole wijącego się bluszczu, liści dębu oraz elementy solarne. Wspomniany bluszcz i dąb to motywy charakterystyczne dla nagrobków zamożnych mieszkańców (powszechnie występujące na wszystkich europejskich nekropoliach XIX wieku). Dla grobów uboższych warstw społecznych właściwa była nieco inna symbolika, będąca w dużej mierze przejawem tradycji przedchrześcijańskich [fn: Э. Зайкоўскі, Салярная сімволіка, w: Міфалогія беларусаў: Энцыкляпэдычны слоўнік, red. С. Санько, Мінск 2011, s. 570–571.]. Na szeregu pomników wznoszonych aż po lata 60.–70. XX wieku występują charakterystyczne elementy solarne (zob. Rys. 2). Zazwyczaj współwystępują one z typowo chrześcijańskim symbolem krzyża.
Jednym z bezspornych dowodów przenikania się zwyczajów wyznaniowych jest umieszczanie na pochówkach prawosławnych akronimu „С.П.” lub „С.† П.”, będącego bezpośrednią kalką polskiego „Ś.P.”. Odstępstwem od polskiego pierwowzoru było użycie w nim krzyża sześcio- lub ośmioramiennego (prawosławnego) zamiast czteroramiennego (łacińskiego). Symbolika ta pojawia się na prawosławnych nagrobkach aż po lata 70.–80. XX wieku, choć od lat 40. formuła ta staje się coraz rzadsza. Najczęściej element ten spotykany jest na nagrobkach z okresu międzywojennego (średnio w 5 na 10 przypadków). Prócz tego na szeregu pomników występują popularne na pograniczu katolicko-prawosławnym skróty З.П. (заупокойной памяти – błogiej pamięci) oraz В.П. (вечной памяти – wiecznej pamięci).
Rys. 2. Symbolika solarna na nagrobkach
Potwierdzeniem lokalnego charakteru tego obyczaju są płyty nagrobne osób niepochodzących z tego regionu. Wśród grobów potwierdzających te różnice warto wymienić nagrobki: inspektora łowickiej szkoły realnej, radcy stanu Konstantina Iwanowicza Kurganowicza, pułkownika Iwana Afanasjewicza Bołtunowa, porucznika artylerii Władimira Karłowicza Berga oraz około trzydziestu innych (częściowo należących do osób zmarłych w epoce stalinowskiej). Na wszystkich tych nagrobkach brak wspomnianego akronimu.
Interesującym zagadnieniem pozostaje stopień wariantywności oraz terytorialne i chronologiczne granice przenikania tego zwyczaju. Mamy nadzieję, że w przyszłości kwestia ta doczeka się bardziej szczegółowej analizy.
JĘZYK NAGROBKÓW
Przed przedstawieniem wyników analizy intencjonalnej i treściowej zasadne wydaje się scharakteryzowanie materiału badawczego pod względem jego wariantywności, rozległości oraz częstotliwości występowania.
Manifestacja kultury językowej została poddana badaniu na przykładzie inskrypcji. Z napisów nagrobnych, na potrzeby badania, postanowiono wyodrębnić dwie składowe: dane dotyczące zmarłego (imię, nazwisko, daty urodzenia i śmierci) oraz epitafia (wszystkie pozostałe elementy tekstowe).
Dane o zmarłym prezentowane są zazwyczaj w dwóch wariantach – rozbudowanym i standardowym. Wariant rozbudowany obejmuje: imię, nazwisko, lata życia, liczbę przeżytych lat, nazwisko panieńskie, miejsce urodzenia, zawód itp. Tego typu inskrypcje dominowały w katolickiej części nekropolii, a także na przedrewolucyjnych pochówkach najzamożniejszych wyznawców prawosławia. Wariant standardowy składa się jedynie z imienia i nazwiska oraz dat urodzenia i śmierci. Podejście to jest najbardziej typowe dla pochówków prawosławnych. W katolickiej części nekropolii zaczęło ono przeważać od lat 50. XX wieku.
Epitafia, jako oddzielny element tekstowy, do lat 40. XX wieku były charakterystyczne wyłącznie dla pochówków katolickich. Sytuacja ta uległa zmianie w połowie lat 40. XX wieku – epitafia zaczęły masowo pojawiać się na grobach w obrządku prawosławnym. Równocześnie rozpoczął się proces degradacji językowej nagrobków katolickich: epitafia stawały się coraz krótsze i bardziej schematyczne. Od wskazanego okresu ich główną składową w obu częściach nekropolii stało się wymienianie osób wznoszących pomnik („od dzieci i wnuków”, „od dzieci, wnuków i prawnuków”, „od syna i wnuków” itp.) oraz krótkie formuły życzenia wiecznego spoczynku („spoczywaj w pokoju”, „pokój twojej duszy” itp.). Zmiany te mogą świadczyć o przenikaniu rosyjskiej tradycji pogrzebowej oraz kalkowaniu prawosławno-rosyjskich zwrotów nagrobnych [fn: K. Konczewska, op. cit., s. 73.].
Kluczowym zagadnieniem przy analizie inskrypcji jest identyfikacja etapów czasowych w kontekście dominacji określonych języków. Należy podkreślić, że użycie danego języka było słabo powiązane z pochodzeniem etnicznym zmarłego. Potwierdza to analiza ilościowa nazwisk występujących na cmentarzu prużańskim, a także wyniki powszechnego spisu ludności Imperium Rosyjskiego z 1897 roku oraz spisów przeprowadzonych przez władze polskie. W tym przypadku kluczowe znaczenie miały tradycje religijne i deklarowana przynależność kulturowa [fn: E. Kornacka-Skwara, Tożsamość narodowa w świetle przemian kulturowych, „Prace Naukowe Akademii im. Jana Długosza w Częstochowie. Pedagogika” 2011, 20, s. 153–166.].
W wyniku analizy komponentu językowego w katolickiej części cmentarza udało się wyodrębnić trzy etapy chronologiczno-lingwistyczne. Pierwszy etap obejmuje okres od najstarszych zachowanych pochówków do końca lat 40. XX wieku. Umownie można go nazwać „polskim”. W tym czasie niemal wszystkie pochówki oznaczano stelami z inskrypcjami w języku polskim. Wyjątkiem jest pojedynczy nagrobek z napisami w języku łacińskim. Etap „przejściowy” obejmuje krótki okres od końca lat 40. do początku lat 60. XX wieku. Na początku lat czterdziestych pojawiły się pierwsze nagrobki z inskrypcjami w języku rosyjskim; przez następną dekadę ich liczba systematycznie rosła. W połowie lat 50. stosunek między inskrypcjami rosyjskimi i polskimi osiągnął parytet, a następnie ulegał zmianie na korzyść języka rosyjskiego. Od lat 60. XX wieku język rosyjski staje się dominujący w katolickiej części cmentarza miejskiego. Liczba inskrypcji w języku polskim od tego momentu jest śladowa. Zarysowana tendencja wypierania języka polskiego przez rosyjski jest najwyraźniej widoczna na przykładzie pochówków rodzinnych, gdzie na sąsiadujących płytach nagrobnych używane są różne języki.
Nieco inna sytuacja występuje w prawosławnej części cmentarza. Charakteryzuje się ona wyraźnie większą różnorodnością językową. Występują nagrobki wykonane w różnych wersjach języka rosyjskiego (przedreformatorskiej i poreformatorskiej), białoruskiego, cerkiewnosłowiańskiego, polskiego, a nawet litewskiego i niemieckiego. Pomimo tej różnorodności bezsprzecznym faktem pozostaje absolutna dominacja rosyjskiej tradycji językowej. Pozostałe języki są reprezentowane marginalnie.
Z czasów przynależności Prużańszczyzny do Imperium Rosyjskiego zachowały się dwa nagrobki z inskrypcjami w języku polskim oraz po jednym kamieniu nagrobnym z napisami w językach litewskim i niemieckim. Na jeszcze jednej płycie napisy są praktycznie całkowicie zatarte, a widoczne fragmenty tekstu w alfabecie łacińskim nie pozwalają na interpretację.
Język białoruski jako język inskrypcji nagrobnych pojawia się dopiero od lat 50. XX wieku i ma charakter okazjonalny. Na grobie ojca i matki Mikoły Zasima – urodzonego na Prużańszczyźnie poety i działacza komunistycznego – straconych przez niemieckie władze okupacyjne w 1943 roku, na początku lat 50. ustawiono nagrobek, na którym imiona zmarłych oraz krótkie epitafium poetyckie wykonano w języku białoruskim [fn: Obraz ojca – gołębicy Matki twarz w zmarszczek sieci Celną kulę mą uczynią W sercu żar pomsty wzniecą]. Nagrobki białoruskojęzyczne występują rzadko, a ich datowanie wskazuje, że zaczęto je wznosić nie wcześniej niż w połowie lat 50. XX wieku. Nie stwierdzono okresów gwałtownego wzrostu zainteresowania rodzin zmarłych użyciem języka białoruskiego na nagrobkach.
Wyraźnie inaczej sytuacja wygląda w przypadku nagrobków rosyjskojęzycznych. O dominacji rosyjskiej tradycji świadczy analiza ilościowa: średnio w badanym okresie na 97 inskrypcji rosyjskich przypadają zaledwie 3 wykonane w jakimkolwiek innym języku. Rosyjską kulturę językową, na podstawie norm ortograficznych, można podzielić na dwa okresy: przed i po reformie ortografii z 1918 roku.
Interesującym zagadnieniem jest kwestia poprawności językowej inskrypcji. Na niektórych nagrobkach odnaleziono błędy lub odchylenia od norm językowych. Fakt ten może wskazywać na proces utraty więzi z deklarowaną kulturą bądź na niski poziom umiejętności pisania w danym języku [fn: K. Konczewska, op. cit., s. 75–78.]. Temat ten zasługuje na szczególną uwagę, gdyż systematyczność tych błędów pozwala naświetlić zmiany kulturowo-lingwistyczne zachodzące na badanym obszarze.
W katolickiej części nekropolii odchylenia występują na nagrobkach wykonanych (bądź odrestaurowanych) po ostatecznym włączeniu regionu do BSRR (tj. po reformie ortograficznej z 1936 roku). Wcześniejsze nieścisłości (np. z XIX wieku) należy uznać za naturalne warianty językowe właściwe ówczesnej polszczyźnie. Dla uproszczenia analizy błędy podzielono na dwie grupy: pierwszą stanowią błędy w zapisie imienia zmarłego, drugą – odstępstwa od norm gramatycznych i ortograficznych w epitafiach.
W pierwszym przypadku spotykane są typowe błędy fonetyczne w zapisie imion i nazwisk (np. zapis „U” zamiast „Ó”: Juzef zamiast Józef; stosowanie litery „V” zamiast „W”; użycie „Y” zamiast „U”: Eydokija zamiast Eudokia itp.). Częstym zjawiskiem są także odstępstwa od norm polszczyzny pod wpływem języka białoruskiego lub rosyjskiego. Najbardziej charakterystycznym przejawem jest stosowanie zmienionej końcówki w nazwiskach żeńskich kończących się na -ska. Prawdopodobnie pod wpływem języka mówionego w wielu napisach końcówkę tę zastąpiono niezgodną z normą formą -skaja. Alternatywnym wyjaśnieniem może być hipoteza, że zmiana ta stanowiła swoistą deklarację nieprzynależności zmarłej do narodu polskiego: w tradycji wschodniosłowiańskiej nazwiska żeńskie, które w języku polskim mają końcówkę -ska, tradycyjnie kończą się na -skaja (-ская). Hipoteza ta jest jednak trudna do zweryfikowania. Obecnie za bardziej prawdopodobne uznaje się przypuszczenie o niskim poziomie znajomości literackiej polszczyzny wśród mieszkańców Prużan. Głównym argumentem za tą tezą jest fakt, że takie odchylenia pojawiają się wyłącznie na nagrobkach wykonanych bądź odnowionych po połowie lat 50. XX wieku.
Kolejnym elementem, w którym cyklicznie występują błędy, są epitafia. Niezgodności z zasadami językowymi odnotowano nie tylko na nagrobkach z epoki radzieckiej, ale i z czasów przynależności Prużan do II RP (na pomnikach wzniesionych już po wprowadzeniu nowych norm ortograficznych). Trudno jednoznacznie wskazać przyczynę tego stanu rzeczy [fn: W. Werenicz, op. cit., s. 170–175.]. Wyjaśnieniem może być zarówno słaba znajomość polszczyzny przez kamieniarzy, jak i przenikanie do języka pisanego lokalnych dialektyzmów. Inną przyczyną mogło być bezkrytyczne kopiowanie starszych inskrypcji, powstałych jeszcze przed reformami ortograficznymi z przełomu XIX i XX wieku. Na kamieniach ustawianych aż do lat 70. XX wieku często spotyka się błędy typu: pokoj/pokoi zamiast pokój, jei zamiast jej, s.p. zamiast ś.p., czy duszam zamiast duszom.
Zupełnie inną skalę odchyleń prezentują inskrypcje z pochówków prawosławnych. Niedostatek materiału (mała różnorodność napisów ograniczonych do standardowych formuł) oraz liczne błędy potwierdzają dane ze spisów ludności o niskim poziomie piśmienności mieszkańców Prużan w XIX i na początku XX wieku. Wraz z upowszechnieniem oświaty inskrypcje stawały się coraz obszerniejsze. Co istotne – wszystkie odstępstwa od norm języka rosyjskiego odnotowano na pomnikach powstałych przed połową lat 40. XX wieku. Inskrypcje późniejsze charakteryzują się już pełną poprawnością językową.
Z przyczyn obiektywnych większość rosyjskojęzycznych napisów z lat 20.–30. XIX wieku nie pozwala na precyzyjne ustalenie, jakich norm ortograficznych przestrzegano. Krótkość tekstów (jedynie imiona i daty), powszechne skróty (np. „Род.” – urodzony, „Ум.” – zmarł) oraz niemal całkowity brak epitafiów uniemożliwiają prześledzenie procesu przyjmowania reformy z 1918 roku. 
Jednak na podstawie zapisu imion i nazwisk można przypuszczać, że nowe standardy ortograficzne przenikały stosunkowo szybko. Potwierdza to analiza stosowanego alfabetu: na pomnikach z lat 20. nie spotyka się już znaków takich jak jer twardy (Ъ) na końcu wyrazów po spółgłosce, fita (Ѳ) czy jać (ѣ) itd.
Typologia odchyleń językowych w inskrypcjach wykazała wyraźną dominację błędów o charakterze fonetycznym. Dla nagrobków postawionych przed 1917 rokiem charakterystyczne są następujące błędy: użycie litery „Ф” zamiast „Ѳ” (na przykład w takich imionach jak: Ѳедоръ, Агаѳья, Ѳома itd.); brak znaku „jer” na końcu wyrazów kończących się spółgłoską (np. Иван, Федор itd.); błędy związane z niewłaściwym użyciem litery „jać” (najczęściej spotykane w słowie „лѣтъ” w znaczeniu „lat”). Wszystkie powyższe spostrzeżenia wskazują na tendencję do przenikania do inskrypcji cech języka mówionego [fn: Podobny wniosek został sformułowany w pracy: Т.В. Петрова, Надписи на надгробиях некрополей XIX – начала XX века Беларуси и Поволжья как индикаторы национальной и религиозной идентичности, „Вестник Костромского государственного университета” 2018, 3, s. 198.].
Należy zaznaczyć, że błędy w napisach rosyjskich występują jedynie na nagrobkach uboższych warstw ludności. W wielu przypadkach inskrypcje te wykonano w sposób niefachowy, przy użyciu podręcznych narzędzi. Powyższa analiza błędów pozwala potwierdzić, że dla miejscowej ludności prawosławnej język rosyjski pełnił funkcję języka prestiżu.
ZAKOŃCZENIE
W konkluzji należy podkreślić perspektywiczność lingwonepropolistyki na terenie pogranicza polsko-białoruskiego (jak i każdego innego). Obszary o tradycyjnie mieszanym składzie ludności stanowią doskonałe pole do komparatywnych studiów nad obrzędami pogrzebowymi i związanymi z nimi tradycjami. Badania terenowe oparte na tego typu metodzie gromadzenia materiałów nie wprowadzają do nauki danych rewolucyjnych, pozwalają jednak uzupełnić obraz transformacji kulturowo-językowych oraz kulturowo-wyznaniowych na przykładzie kultury materialnej obrzędu pogrzebowego [fn: J. Straczuk, Cmentarz i stół. Pogranicze prawosławno-katolickie w Polsce i na Białorusi, Toruń 2006.].
Niewątpliwie w powyższym tekście poruszono jedynie niewielką część zarysowanej problematyki. Szczególnie obiecująca wydaje się pozostawiona poza ramami artykułu analiza ilościowa form nazwisk oraz bardziej szczegółowy opis częstotliwości ich występowania na nagrobkach różnego typu (np. na podstawie kategoryzacji według statusu społecznego zmarłych). Perspektywy dalszych badań i ich rozszerzenie na nowe obszary pozwalają mieć nadzieję na stworzenie w przyszłości pełniejszego obrazu historii ziem białoruskich oraz wyodrębnienie głównych kierunków wzajemnych wpływów przedstawicieli różnych kultur.
W naszej ocenie materiały zebrane podczas prac na cmentarzu w Prużanach mogą stanowić interesujące źródło wiedzy dla historyków. Kierując się dążeniem do maksymalnej obiektywności, w tekście do minimum ograniczono poruszanie kwestii etnicznej i językowej przynależności zmarłych. Taka problematyka może być w pełni opisana jedynie poprzez przeprowadzenie pełnoskalowych badań z szerokim zastosowaniem interdyscyplinarnego warsztatu badawczego [fn: D. Demski, „Najważniejsze, żeby pamiętać...”. Cmentarz jako źródło do badań tożsamości zbiorowej mieszkańców wsi na Białorusi i ich wyobrażeń na temat śmierci, „Etnografia Polska” 2000, 44, s. 79–81.].
Należy zaznaczyć, że wspomniany już we wstępie niedostateczny stan zbadania omawianego zagadnienia wpłynął na charakter przeprowadzonej analizy. Z tego powodu ma ona charakter ogólny i zakreśla jedynie ramy dla późniejszych badań; nadmierna koncentracja na specyficznych aspektach kwestii przy braku szerszego kontekstu mogłaby doprowadzić do oderwania tekstu od rzeczywistości. Przeprowadzona analiza pozytywnie zweryfikowała pierwotną hipotezę o bezpośredniej zależności między obrządkiem pogrzebowym a językiem używanym w celach rytualnych. Ponadto udało się dowieść występowania przejawów wzajemnego wpływu katolickich i prawosławnych obrzędów pogrzebowych, które przez długi czas były ściśle związane z określonymi językami (polskim i rosyjskim). Interesującym aspektem okazało się wykrycie znacznej liczby błędów językowych (nie tylko gramatycznych) w inskrypcjach, co może świadczyć o rozbieżnościach między „językiem prestiżu” a językiem codziennej komunikacji. Jednocześnie badanie ujawniło fakt stałego wzrostu „prestiżu” języka rosyjskiego, który począwszy od połowy XX wieku stał się dominujący w obu częściach nekropolii, praktycznie całkowicie wypierając język polski – tradycyjny dla miejscowych katolików. W toku prac udało się wykazać jednoznaczną marginalność lokalnych dialektów w kulcie zmarłych (choć charakterystyczne, powtarzające się błędy świadczą o ich wpływie na język pisany mniej wykształconych warstw ludności). Język białoruski jako język inskrypcji pojawił się dopiero w drugiej połowie XX wieku i cieszył się niezwykle małą popularnością.
REFERENCES (BIBLIOGRAFIA)
Studies (Opracowania)
Czyżewski F., Antroponimia pogranicza polsko-wschodniosłowiańskiego w świetle inskrypcji nagrobnych, cz. 1, Słownik nazwisk, Lublin 2013.
Demski D., „Najważniejsze, żeby pamiętać...”. Cmentarz jako źródło do badań tożsamości zbiorowej mieszkańców wsi na Białorusi i ich wyobrażeń na temat śmierci, „Etnografia Polska” 2000, 44. Frankowski E., Krzyże kamienne i domki drewniane na cmentarzach poleskich, „Ziemia” 1925, 8.
Hołub-Pacewiczowa Z., Z geografji prużańszczyzny, „Ziemia” 1935, 6/7.
Kojder M., Imiona męskie w inskrypcjach nagrobnych wybranych cmentarzy wschodniej Lubelszczyzny, w: Cmentarze po obu stronach Bugu, red. H. Arkuszyn, F. Czyżewski, A. Dudek-Szumigaj, Włodawa–Lublin 2014.
Konczewska K., Uwagi o polszczyźnie inskrypcji nagrobnych na Grodzieńszczyźnie, „Acta Baltico-Slavica” 2014, 38.
Kornacka-Skwara E., Tożsamość narodowa w świetle przemian kulturowych, „Prace Naukowe Akademii im. Jana Długosza w Częstochowie. Pedagogika” 2011, 20.
Kozłowska-Doda J., Język polski napisów cmentarnych z Białorusi środkowej (rejon dzierżyński), w: Kontakty językowe polszczyzny na pograniczu wschodnim, red. E. Wolnicz-Pawłowska, W. Szulowska, Warszawa 2000.
Maryniakowa, I., O języku inskrypcji nagrobnych na północnych Kresach, w: Studia nad polszczyzną kresową, t. 10, red. J. Rieger, Warszawa 2001.
Petrova T.V., Nadpisi na nadgrobiyakh nekropoley XIX – nachala XX veka Belarusi i Povolzh’ya kak indikatory natsional’noy i religioznoy identichnosti, „Vestnik Kostromskogo gosudarstvennogo universiteta” 2018, 3 [Петрова Т.В., Надписи на надгробиях некрополей XIX – начала XX века Беларуси и Поволжья как индикаторы национальной и религиозной идентичности, „Вестник Костромского государственного университета” 2018, 3].
Rozanów M., Powiat Prużański (szkic historyczny), Brześć–Lublin 2011.
Sinchuk I., Sel’skiy nekropol’ Poles’ya: Borisovskoye kladbishche (Kobrinskiy r-n Brest·skoy obl. Respubliki Belarus’), „Visnyk L’vivs’koho universytetu. Seriya istorychna” 2019, Spetsvypusk [Синчук И., Сельский некрополь Полесья: Борисовское кладбище (Кобринский р-н Брестской обл. Республики Беларусь), „Вісник Львівського університету. Серія історична” 2019, Спецвипуск].
Straczuk J., Cmentarz i stół. Pogranicze prawosławno-katolickie w Polsce i na Białorusi, Toruń 2006.
Syadova I., „Tam, dzye nyama ni bolyu, ni smutku, niplachu...”: Pruzhanski pravaslawny nyekropal’, Brest 2019 [Сядова І., „Там, дзе няма ні болю, ні смутку, ні плачу...”: Пружанскі праваслаўны некропаль, Брэст 2019].
Syerzhputowski A., Palyeshuki-byelarusy: etnahrafichny narys, Minsk 2017 [Сержпутоўскі А., Палешукі-беларусы: этнаграфічны нарыс, Мінск 2017].
Tsykhun G., Polesskiye naruby (lingvoetnicheskiy aspekt), w: Yazyk kul’tury: Semantika i grammatika. K 80-letiyu so dnya rozhdeniya akademika Nikity Il’icha Tolstogo (1923–1996), red. S. Tolstaya, Moskva 2004 [Цыхун Г., Полесские нарубы (лингвоэтнический аспект), w: Язык культуры: Семантика и грамматика. К 80-летию со дня рождения академика Никиты Ильича Толстого (1923–1996), red. С. Толстая, Москва 2004].
Werenicz W., Napisy nagrobne z Kojdanowskiego jako świadectwo stosunków etnicznych, społecznych i wyznaniowych na środkowej Białorusi, w: Język i kultura białoruska w kontakcie z sąsiadami: studia poświęcone Antoninie Obrębskiej-Jabłońskiej w stulecie urodzin, red. E. Smułkowa, Warszawa 2001.
Zaykowski E., Salyarnaya simvolika, w: Mifalohiya byelarusaw: Entsyklyapedychny slownik, red. S. San’ko, Minsk 2011 [Зайкоўскі Э., Салярная сімволіка, w: Міфалогія беларусаў: Энцыкляпэдычны слоўнік, red. С. Санько, Мінск 2011].
NOTA O AUTORZE
Stanisław Boridczenko – stypendysta Laboratorium im. prof. Richarda Pipesa działającego przy Instytucie Studiów Politycznych PAN oraz doktorant Instytutu Historii Uniwersytetu Szczecińskiego. Zainteresowania badawcze: polityka pamięci Rosji i Związku Radzieckiego, historia historiografii rosyjskiej wobec „sprawy polskiej” tudzież studia nad granicami i pograniczami Europy Środkowo-Wschodniej.