RES HISTORICA 56, 2023
DOI:10.17951/rh.2023.56.559-600
Natalia Kuzovova
(Kherson State University, Ukraine) https://orcid.org/0000-0002-4691-7258 e-mail: kuzovovanatala@gmail.com
Serhii Vodotyka
(Kherson State University, Ukraine) h ps://orcid.org/0000-0001-6011-6468 e-mail: sergjivodotyka@gmail.com
Iryna Ryzhenko
(Odesa State University of Internal Aff airs, Ukraine) h ps://orcid.org/0000-0002-9208-2132 e-mail: Rigenko_Irina@ukr.net
Olga Pravotorova
(Kherson State Agrarian and Economic University, Ukraine) h ps://orcid.org/0000-0002-7458-1595 e-mail: eschyk-o@ukr.net
Радянське законодавство як складова технологій Голодомору-геноциду 1932–1933 років (на прикладі Півдня України)
Soviet Legisla on as a Component of the Technologies of the Holodomor-Genocide of 1932–1933 (on the Example of Southern Ukraine)
Prawodawstwo sowieckie jako składnik technologii Hołodomoru-ludobójstwa z lat 1932–1933 (na przykładzie południowej Ukrainy)
ABSTRACT
The article pays att ention to a topic insuffi  ciently covered in the scientifi c literature – the analysis of legal acts of the USSR and the USSR of the late 1920s – early 1930s and the legal assessment of the actions of the authorities in relation to the citizens of the USSR, which led to the Holodomor of 1932–1933. Their study and analysis allow us to reveal the degree of violation of Soviet laws by the Soviet government itself, the forms of repression against the civilian population and the use of genocide technology. The focus is on the technologies of genocide identifi ed by Lemkin and the analysis of the practices of leading historians and jurists regarding the justifi cation of the genocidal nature of the famine of 1932–1933. Using the example of specifi c events that took place in the South of Ukraine, the mechanism of committ ing actions that can be classifi ed as genocide is investigated. The application of an integrated interdisciplinary approach to the study of the problem involves the study of legal norms that guided the activities of the Soviet authorities and the identifi cation of those that had signs of a crime against the Ukrainian people. To show how a social phenomenon – the famine of 1932–1933 – turned into a tool of deliberate murder, of which more than 3.9 million people in Ukraine became victims, the authors focused on the complex of legislative and regulatory acts and the practice of their application in the Ukrainian SSR as components of genocide technologies.
Key words: Holodomor, UkrSSR, USSR, power, genocide, repression
АНОТАЦІЯ
Стаття присвячена недостатньо висвітленій у науковій літературі темі – аналізу правових актів СРСР та УСРР кінця 1920-х – початку 1930-х рр. та правовій оцінці дій влади по відношенню до громадян УСРР, що призвели до Голодомору 1932–1933 рр. Така постановка проблеми дозволяє виявити ступінь порушення радянських законів представниками радянської влади, форми репресій проти цивільного населення та застосування технологій геноциду. У статті проаналізовано історіографію питання, починаючи від поглядів Рафаїла Лемкіна до позицій сучасних істориків та правників. Основна увага зосереджена на технологіях геноциду, виділених Лемкіним, та аналізі практик провідних істориків та правників щодо обґрунтування геноцидного характеру голоду 1932–1933 рр. На прикладі конкретних подій, що мали місце на Півдні України, досліджується механізм вчинення дій, які можна класифікувати як геноцид. Застосування інтегрованого міждисциплінарного підходу до вивчення проблеми передбачає дослідження правових норм, якими керувались у своїй діяльності радянські органи влади, та визначення таких, що мають ознаки злочину проти українського народу. Щоб показати, як соціальне явище – голод у 1932–1933 рр., перетворилося на знаряддя умисного вбивства, жертвами якого стали понад 3,9 млн людей в Україні, автори зосередили увагу на комплексі законодавчих та нормативно-правових актів та практиці їхнього застосування в УСРР як складових технологій геноциду.
Ключові слова: Голодомор, СРСР, УСРР, влада, геноцид, репресії
STRESZCZENIE
W artykule zwrócono uwagę na temat niedostatecznie ujęty w literaturze naukowej – analizę aktów prawnych ZSRR i UkrSRR przełomu lat dwudziestych i trzydziestych XX w. oraz ocenę prawną działań władz w stosunku do obywateli UkrSRR, który doprowadził do Hołodomoru w latach 1932–1933. Ich badanie i analiza pozwalają ujawnić stopień łamania prawa sowieckiego przez sam rząd sowiecki, formy represji wobec ludności cywilnej oraz stosowanie technologii ludobójstwa. W artykule dokonano analizy historiografii zagadnienia, począwszy od poglądów Rafaela Lemkina po stanowiska współczesnych historyków i prawników. Główny nacisk położony jest na zidentyfikowane przez Lemkina technologie ludobójstwa oraz analizę praktyk czołowych historyków i prawników w uzasadnianiu ludobójczego charakteru głodu lat 1932–1933. Na przykładzie konkretnych faktów, które miały miejsce na południu Ukrainy, badany jest mechanizm popełniania czynów, które można zakwalifikować jako ludobójstwo. Zastosowanie zintegrowanego, interdyscyplinarnego podejścia do badania problemu polega na badaniu norm prawnych, które kierowały działalnością władz sowieckich, i identyfikacji tych, które noszą znamiona zbrodni przeciwko narodowi ukraińskiemu. Aby pokazać, jak zjawisko społeczne – głód lat 1932–1933 – przekształciło się w narzędzie umyślnego mordu, którego ofiarą padło ponad 3,9 mln ludzi na Ukrainie, autorzy skupili się na kompleksie aktów legislacyjnych i wykonawczych oraz praktyce ich zastosowania w Ukraińskiej SRR jako składników technologii ludobójstwa.
Słowa kluczowe: Hołodomor, ZSRR, UkrSRR, władza, ludobójstwo, represje
WSTĘP
28 listopada 2006 r. Rada Najwyższa Ukrainy przyjęła ustawę o Hołodomorze w Ukrainie z lat 1932–1933 [fn: Закон України „Про Голодомор 1932–1933 років в Україні”, htt ps://zakon.rada.gov. ua/laws/show/376-16 [dostęp: 16.10.2023].], która uznaje te wydarzenia za ludobójstwo narodu ukraińskiego. Historycy zgromadzili ogromną liczbę dokumentów, które świadczą o represjach i innych zbrodniczych działaniach władz radzieckich, które doprowadziły do śmierci milionów Ukraińców podczas Wielkiego Głodu z lat 1932–1933 [fn: Голод 1932–1933 років на Україні: очима істориків, мовою документів, Київ 1990; Голодомор 1932–1933 років: злочин влади – трагедія народу: док. і матеріали, Київ 2008.], niemniej jednak, wciąż brakuje badań poświęconych technologiom ludobójstwa, połączonych z konkretno-historycznym opisem tych wydarzeń i ich oceną prawną. Kompleksowe podejście do badania ludobójstwa, które obejmuje analizę wszystkich jego składowych: politycznej, społecznej, ekonomicznej, narodowej i religijnej, pozwala zrozumieć, w jaki sposób zjawisko społeczne – głód w latach 1932–1933 – przekształciło się w narzędzie celowego zabójstwa, którego ofiarami padło ponad 3,9 mln ludzi w Ukrainie [fn: N. Levchuk et al., Regional 1932–1933 Famine Losses: A Comparative Analysis of Ukraine and Russia, „Nationalities Papers” 2020, 48, 3 [special issue], s. 492–512; O. Rudnytskyi et al., The 1921–1923 Famine and the Holodomor of 1932–1933 in Ukraine: Common and Distinctive Features, „Nationalities Papers” 2020, 48, 3 [special issue], s. 549–568; The MAPA Great Famine project focuses on the Ukrainian Famine of 1932–33, htt ps://gis.huri.harvard.edu/ population-losses [dostęp: 16.10.2023].]. Niniejsze opracowanie zwraca również uwagę na temat, który w literaturze naukowej jest słabo naświetlony, a mianowicie normy prawne, którymi kierowały się lokalne organy władzy państwowej i samorządu terytorialnego, zwłaszcza na Południu Ukrainy. Ich analiza pozwoli na ujawnienie stopnia naruszania praw przez przedstawicieli władzy radzieckiej, form represji stosowanych wówczas wobec ludności cywilnej oraz istnienia technologii ludobójstwa sklasyfikowanych przez Rafała Lemkina.
HISTORIOGRAFIA, BAZA ŹRÓDŁOWA I METODOLOGIA BADAŃ
Jak wiadomo, pierwszym, który sformułował pojęcie „ludobójstwo” w jurysprudencji, był polski i amerykański prawnik Rafał Lemkin. W swojej pracy Axis Rule in Occupied Europe: Laws of Occupation, Analysis of Government, Proposal for Redress [fn: R. Lemkin, Axis Rule in Occupied Europe:Laws of Occupation,Analysis of Government,Proposal for Redress, Clark 2008.] szczegółowo przeanalizował znaczną liczbę aktów normatywnych wydanych i wprowadzonych przez Niemcy i ich sojuszników na terytoriach okupowanych, a także dokonał ich oceny prawnej. Lemkin podkreślił, że celem ludobójstwa niekoniecznie musi być zniszczenie całego narodu, chociaż fizyczne wyniszczenie wszystkich jego członków jest bez wątpienia ludobójstwem. Jednocześnie istnienie planu lub kompleksu działań, które nazwał „technologiami ludobójstwa”, mających na celu zniszczenie podstaw egzystencji narodu (likwidacja instytucji politycznych i społecznych, kultury, języka, uczuć narodowych, religii oraz podstaw ekonomicznych istnienia grup narodowych, a także bezpieczeństwa osobistego, wolności, zdrowia, godności i, wreszcie, życia ludzi należących do takich grup), również stanowi ludobójstwo [fn: Ibidem, s. 82–86.].
W swojej pracy Lemkin wyróżnia sześć technologii ludobójstwa:
● polityczną;
● społeczną;
● kulturową;
● ekonomiczną;
● biologiczną;
● fizyczną.
Zgodnie z tym Lemkin zdefiniował polityczną technologię ludobójstwa jako niszczenie lokalnych instytucji samorządowych, życia politycznego, wszelkich przypomnień o ich dawnym charakterze narodowym.
Społeczna technologia ludobójstwa, zdaniem R. Lemkina, to zniszczenie narodowego modelu w sferze społecznej. Osiąga się to poprzez zniesienie lokalnego ustawodawstwa i sądów. Niemcy wszędzie wprowadzali prawo i sądy niemieckie, a także germanizację języka sądowego i adwokatury. Lemkin zwrócił uwagę na to, że struktura społeczna narodu jest żywotnie ważna dla jego rozwoju. Dlatego też okupanci, w tym przypadku Niemcy i ich sojusznicy, dążyli do wprowadzenia zmian, które destrukcyjnie wpływały na zasoby narodowe i duchowe. Grupą docelową ataku była inteligencja, która w znacznym stopniu zapewniała przywództwo narodowe i organizowała opór wobec nazifikacji. Główny trend polegał na zachowaniu jedynie warstw robotniczej i chłopskiej – jako zasobu siły roboczej i personelu usługowego.
Kulturowa technologia ludobójstwa polega na zakazie używania własnego języka przez ludność w szkołach i w druku. Młodzież w krajach okupowanych wykluczano z programów uniwersyteckich i kierowano do placówek szkolnictwa zawodowego. Wprowadzono również ścisłą kontrolę nad wszelkimi działaniami kulturalnymi. Niebagatelną rolę odgrywało też niszczenie religii.
Zniszczenie podstaw egzystencji ekonomicznej grupy narodowej, zdaniem Lemkina, nieuchronnie prowadzi do jej upośledzenia, a nawet regresu. Obniżenie standardów życia utrudnia zaspokajanie potrzeb kulturalnych i duchowych. Co więcej, codzienna walka o chleb i fizyczne przetrwanie może ograniczyć myślenie zarówno w sensie ogólnym, jak i narodowym.
Biologiczna technologia ludobójstwa przewidywała obniżenie dzietności niepożądanej grupy w wyniku oddzielania mężczyzn od kobiet. Polegało to przede wszystkim na deportacjach w oddzielnych grupach w celu zmuszenia do pracy w innym miejscu. Ponadto, niedożywienie rodziców z powodu dyskryminacji w racjonowaniu żywności prowadziło nie tylko do spadku dzietności, ale również do obniżenia zdolności rodziców do wyżywienia dzieci.
Fizyczny aspekt – fizyczne wycieńczenie, a nawet unicestwienie grup narodowych w krajach okupowanych, odbywa się głównie w następujący sposób: racjonowanie żywności organizowane jest według zasady rasowej. Niepożądane grupy narodowe są pozbawiane możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb niezbędnych do zachowania zdrowia i życia. Ten ostatni sposób polegał, na przykład, na rekwirowaniu ciepłej odzieży i koców w zimie oraz uniemożliwianiu dostępu do drewna opałowego i lekarstw.
Wreszcie, w celu osłabienia oporu duchowego grupy narodowej, okupant dąży do stworzenia atmosfery moralnego upokorzenia całej grupy. Zgodnie z tym planem energia umysłowa grupy powinna koncentrować się wyłącznie na podstawowych instynktach, odrywając ją od myślenia moralnego i narodowego. W rezultacie pragnienie tanich, indywidualnych przyjemności ma zastąpić dążenie do wspólnych uczuć i ideałów opartych na wyższej moralności.
Na podstawie dorobku Lemkina ONZ przyjęła w 1948 r. Konwencję w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa [fn: Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide (Approved and proposed for signature and ratifi cation or accession by General Assembly resolution 260 A (III) of 9 December 1948 Entry into force: 12 January 1951, in accordance with article XIII), htt ps://www.un.org/en/genocideprevention/documents/atrocity-crimes/Doc.1_Convention%20on%20the%20Prevention%20and%20Punishment%20of%20the%20Crime%20 of%20Genocide.pdf [dostęp: 16.10.2023].]. Zgodnie z nią „ludobójstwo oznacza każdy z następujących czynów, dokonany w zamiarze zniszczenia w całości lub części, jakiejkolwiek grupy narodowej, etnicznej, rasowej lub religijnej jako takiej: a) zabójstwo członków grupy; b) spowodowanie poważnego uszkodzenia ciała lub rozstroju zdrowia psychicznego członków grupy; c) rozmyślne stworzenie dla grupy warunków życia, obliczonych na spowodowanie jej całkowitego lub częściowego zniszczenia fizycznego; d) zastosowanie środków, które mają na celu uniemożliwienie rodzenia dzieci w obrębie grupy; e) przymusowe przekazywanie dzieci członków grupy do innej grupy” [fn: Конвенція ООН про запобігання злочину геноциду і покарання за нього, https:// holodomorinstitute.org.ua/documents/konvencziya-oon-pro-zapobigannya-zlochynugenoczydu-i-pokarannya-za-nogo/ [dostęp: 16.10.2023].].
W 1953 r. Lemkin wystąpił publicznie na uroczystościach w Nowym Jorku z okazji 20. rocznicy Wielkiego Głodu z lat 1932–1933, gdzie wygłosił referat Radzieckie ludobójstwo w Ukrainie [fn: Р. Лемкін, Радянський геноцид в Україні (стаття 28 мовами), red. Р. Сербин, Київ 2009.], w którym zwrócił uwagę, że ludobójstwo w Ukrainie nie ograniczało się do zabijania chłopów głodem w latach 1932–1933, ale obejmowało również niszczenie inteligencji i duchowieństwa, które, jego zdaniem, stanowią mózg i duszę narodu.
Od tego czasu poczyniono wiele, aby ustalić, co wydarzyło się w Ukrainie w latach 1932–1933 i jak można to sklasyfikować z prawnego punktu widzenia. Obecnie ocena prawna Hołodomoru jako ludobójstwa ma już swoją historiografię w Ukrainie i poza jej granicami, ale prac poświęconych technologiom Hołodomoru jako ludobójstwa jest wśród nich niewiele. Głównym powodem jest to, że przez długi czas wszystkie wysiłki naukowców skupiały się na poszukiwaniu sposobów na uznanie Hołodomoru za ludobójstwo, rozwiązywaniu kolizji prawnych związanych z definicją obiektu ludobójstwa (Ukraińcy jako czysto etniczna lub narodowa grupa, tj. wszyscy obywatele-mieszkańcy ówczesnej radzieckiej Ukrainy), istnieniem zamiaru popełnienia tej zbrodni, zgodnie z Konwencją w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa ONZ (Antonowycz [fn: М. Антонович, Голодомор 1932–1933 років в Україні в контексті радянського геноциду проти української нації, w: Голодомор 1932–1933 років в Україні як злочин геноциду згiдно з мiжнародним правом, red. В. Василенко, М. Антонович, Київ 2013.], Wasylenko [fn: В. Василенко, Голодомор 1932–1933 років в Україні як злочин геноциду: правова оцінка, Київ 2009, s. 1.], Zacharow [fn: Є.Ю. Захаров, Чи можна кваліфікувати Голодомор 1932–1933 років в Україні та на Кубані як геноцид?, Харків 2015.] itd.). Oddając hołd wieloletnim poszukiwaniom naukowym w tej dziedzinie, skupimy się na pracach, które przede wszystkim naświetlają kwestie technologii ludobójstwa.
Ważną rolę w uznaniu Hołodomoru za ludobójstwo odegrał Robert Conquest. Według Stanisława Kulczyckiego: „Dzięki książce R. Conquesta Żniwa smutku (1986) i raportowi Komisji Kongresu USA ds. Wielkiego Głodu, który przygotował i opublikował jej dyrektor wykonawczy J. Mace, pogląd na Hołodomor jako ludobójstwo ugruntował się w historiografii światowej, choć nie stał się dominujący” [fn: С.В. Кульчицький, Голодомор 1932–1933 pp.: механізми сталінського терору, „Український історичний журнал” 2007, 4,s. 6.]. Naszym zdaniem, struktura książki Conquesta jest bardzo zbliżona do pracy Lemkina pod względem kolejności ujawniania zbrodni ludobójstwa. Tak jak niegdyś Lemkin podjął próbę opisu i utrwalenia zbrodni ludobójstwa, którą popełniali naziści w krajach okupowanych, tak Conquest konsekwentnie i skrupulatnie opisuje zbrodnię Hołodomoru, nie omijając żadnego z aspektów: politycznego, ekonomicznego, narodowego, religijnego i fizycznego. W porównaniu, oponenci Conquesta, autorzy książki Lata głodu. Rolnictwo ZSRR. 1931–1933, Robert V. Davies i Stephen G. Wheatcroft, którzy zaprzeczają ludobójczemu charakterowi Hołodomoru, skupili się wyłącznie na ekonomicznym aspekcie głodu. W rezultacie rozważyli przyczyny głodu z punktu widzenia celowości ekonomicznej i utwierdzili się w przekonaniu, że rząd radziecki nie był zainteresowany jego wywołaniem, starając się „pokazać, jak radzieckie kierownictwo walczyło z kryzysem, częściowo spowodowanym jego błędnymi decyzjami politycznymi, ale mimo to nieoczekiwanym i niepożądanym” [fn: Р. Дэвис, С. Уиткрофт, Годы голода. Сельское хозяйство СССР. 1931–1933, Москва 2011, s. 448.]. Davies i Wheatcroft nie dopuszczali możliwości, że Stalin i jego zwolennicy mogli zrezygnować z korzyści ekonomicznych na rzecz rozprawy z Ukraińcami, którzy stawiali opór i stanowili zagrożenie dla ich panowania. Z treści książki nie jest do końca jasne, dlaczego autorzy tego badania odwołują się właśnie do Conquesta, skoro skupiają się wyłącznie na badaniu kwestii ekonomicznych i wykorzystują ograniczoną bazę źródłową, czasem bezkrytycznie podążając za źródłami – dokumentacją zarządczą radzieckich władz w dziedzinie rolnictwa, a niekiedy nawet naśladując ich retorykę. Jednocześnie praca Conquesta obejmuje aspekty polityczne, narodowe, społeczne i kulturowe, i wykorzystuje źródła różnego pochodzenia, a nie tylko radzieckie, co bezsprzecznie pozwala Conquestowi na bardziej dogłębne i wszechstronne naświetlenie wydarzeń z lat 1932–1933. To, co Davies i Wheatcroft nazywają „chęcią uniknięcia upolitycznienia”, widząc w swoim skupieniu na czynnikach ekonomicznych głodu atuty swojego badania, staje się minusem, gdy autorzy próbują rozstrzygnąć problemy polityczno-prawne i zaprzeczyć Hołodomorowi jako ludobójstwu. Władza radziecka do samego końca ignorowała czynniki ekonomiczne postępu społecznego, co było jedną z przyczyn upadku realnego socjalizmu. Dlatego trudno nie zgodzić się z krytyką S. Kulczyckiego dotyczącą wniosków i etyki badawczej Daviesa i Wheatcrofta [fn: С.В. Кульчицький, op.cit., s. 6.], a mianowicie presji, jaką wywierali na Conquesta w celu promowania wniosków ze swojej książki.
Dążenie do postrzegania Hołodomoru w Ukrainie jako zjawiska czysto ekonomicznego i ogólnoradzieckiego nie jest nowe ani w późnej historiografii radzieckiej (bo do lat 80. w ogóle nie wspominano o nim i nie komentowano go), ani we współczesnej historiografii rosyjskiej. Rosyjski historyk Wiktor Kondraszyn największym osiągnięciem swojej wieloletniej, wspólnej z zagranicznymi kolegami, pracy nad publikacją dokumentów na temat głodu z lat 1929–1934 z archiwów rosyjskich, nazywa z niewiadomych przyczyn zaprzeczenie Hołodomorowi jako ludobójstwu: „Opublikowane w trzecim tomie tej serii dokumentów materiały informacyjne OGPU (raporty, sprawozdania itp.) – to kolejny ważny dokument przeciwko koncepcji «ludobójstwa» poprzez głód w Ukrainie” [fn: В.В. Кондрашин, Голод 1932–1933 годов: трагедия российской деревни, Москва 2018, s. 55; Советская деревня глазами ВЧК–ОГПУ–НКВД. 1918–1939. Документы и материалы. В 4-х т., Москва, 1998–2012.]. Co prawda, odwołuje się on do historii z przesiedleniem Rosjan i Białorusinów na terytorium Ukrainy, jako takiej, która nie zakończyła się sukcesem, jednak nie zaprzecza istnieniu takiego zamiaru kierownictwa radzieckiego i jego nieudanej realizacji. Niemniej jednak, przy analizie tego przesiedlenia należy w pierwszej kolejności zwrócić uwagę na przyczyny powstania planów przesiedlenia Rosjan i Białorusinów na ziemie ukraińskie (masowe wyniszczanie Ukraińców w wyniku ludobójstwa) oraz cel przesiedlenia – likwidację Ukraińców jako takich poprzez „mieszanie” narodów w celu zapobieżenia powstaniu ukraińskiego ruchu narodowego, który stanowił śmiertelne niebezpieczeństwo dla imperium. To podważa twierdzenia W. Kondraszyna o rzekomo „ogólnoradzieckim charakterze głodu” [fn: В.В. Кондрашин, op.cit., s. 27.].
Jednak w historiografii zagranicznej nie wszyscy uczeni podzielają punkt widzenia Kondraszyna i Wheatcrofta. Wśród naukowców o światowej renomie można wymienić włoskiego historyka Andrea Graziosiego. Kwestia tak zwanego „upolitycznienia” go nie niepokoi – w przeciwieństwie do rosyjskich kolegów czuje się w tej dziedzinie dość pewnie [fn: A. Ґраціозі, Голод у СРСР 1931–1933 рр. та український голодомор: чи можлива нова інтерпретація? „Український історичний журнал” 2005, 3, s. 120–131.]. Dzięki niemu baza źródłowa do badania Hołodomoru wzbogaciła się o wspomnienia włoskiego konsula w Charkowie, Sergia Gradeniga, które Graziosi opatrzył fachowymi i szczegółowymi komentarzami. W swojej pracy Велика селянська війна в СРСР. Більшовики і селяни. 1917–1933 (2010) Graziosi pisze: „Zarówno chłopi rosyjscy, jak i ukraińscy strasznie ucierpieli. Polityka, którą wobec nich prowadził Stalin, zawsze miała pewne cechy ludobójstwa. W przypadku Ukraińców i Kazachów te cechy nabrały jakościowo nowej skali, co pozwala, moim zdaniem, mówić o ludobójstwie – ale w szczególnym sensie. Wcale nie chodziło o zniszczenie Ukraińców czy Kazachów przez Rosjan. U podstaw tego ludobójstwa leżały względy polityczne człowieka, który postrzegał chłopów jako kręgosłup narodu i chciał złamać zarówno chłopstwo, jak i poszczególne narody, aby uchronić swój reżim przed konsekwencjami swojej nierozważnej polityki” [fn: А. Грациози, Великая крестьянская война в СССР. Большевики и крестьяне. 1917–1933, Москва 2010, s. 1.]. W stanowisku Graziosiego widzimy zarówno nawiązanie do słów Lemkina o radzieckim ludobójstwie wobec wszystkich narodów ZSRR, jak i jednocześnie do art. 2 Konwencji ONZ w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa, gdzie mowa jest o czynach dokonanych w celu zniszczenia „w całości lub części jakiejkolwiek grupy narodowej, etnicznej, rasowej lub religijnej” [fn: Convention on the Prevention.]. W przeciwieństwie do prac Wheatcrofta, Daviesa i Kondraszyna, u Graziosiego chłopstwo nie jest po prostu uśrednionym, apatycznym, na wpół biologicznym obiektem stosowania polityki państwa radzieckiego, lecz podmiotem, który aktywnie stawia opór tej polityce, co z kolei wywołuje u Stalina i jego otoczenia zwierzęcy strach o własną władzę, i w tym strachu oraz dążeniu do władzy rodzą się motywy zbrodni Hołodomoru.
Podobne stanowisko wobec Hołodomoru jako ludobójstwa wyraził Norman Naimark w pracy Stalin und der Genozid (2010) [fn: N.M. Naimark, Stalin und der Genozid, Frankfurt/M. 2010.]. Zauważa on, że „kwestia, czy ukraiński głód z lat 1932–1933 można nazwać ludobójstwem, stała się przedmiotem sporu historyków” po publikacji fundamentalnego badania Conquesta. Naimark podkreśla, że pomimo dyskusji, głód w Ukrainie miał dwie składowe – polityczną i ekonomiczną [fn: Ibidem, s. 75.]. Gdyby sprawa dotyczyła tylko chłopstwa jako grupy społecznej, to zbrodnia ta nie podlegałaby pod działanie Konwencji z 1948 r., ale, zdaniem Naimarka, ukraińscy chłopi stanowili dla reżimu podwójne zagrożenie: jako chłopi i jako Ukraińcy. W szczególności pisze on: „Stalin, Mołotow, Kaganowicz i im podobni, byli pewni, że ukraińscy chłopi, jako grupa, która określała się jako Ukraińcy, są «wrogami ludu», którzy zasługują na śmierć. Tego było wystarczająco dla radzieckiego kierownictwa, i tego powinno być wystarczająco, abyśmy doszli do wniosku, że ukraiński głód był ludobójstwem” [fn: Ibidem, s. 83.].
Do dorobku Lemkina odwołuje się jeden z najbardziej autorytatywnych ukraińskich historyków, znany badacz Hołodomoru Stanisław Kulczycki. W swojej pracy Голодомор 1932–1933 рр. в Україні як геноцид przeanalizował on pracę Lemkina Rządy państw Osi w okupowanej Europie (Axis Rulers in Occupied Europe) i zaznaczył, że „tym słowem Lemkin nazwał całkowite wyniszczenie Żydów i Romów na terytorium kontrolowanym przez nazistów” [fn: С.В. Кульчицький, op. cit., s. 225–300.]. Jego zdaniem, mając na uwadze właśnie takie znaczenie terminu, Zgromadzenie Ogólne ONZ w rezolucji przyjętej 11 grudnia 1946 r. określiło: „Zgodnie z normami prawa międzynarodowego, ludobójstwo jest zbrodnią, którą potępia świat cywilizowany i za której popełnienie główni winowajcy mają być ukarani” [fn: Ibidem, s. 276–277.].
Punkt widzenia Lemkina o „szerokim ludobójstwie”, czyli pogląd, że reżim radziecki prowadził politykę ludobójczą wobec narodu ukraińskiego przez cały okres swojego istnienia, rozwinął w swoich pracach Roman Serbin (Serbyn, Roman and Krawchenko, Bohdan). Jednak w przeciwieństwie do Lemkina, który wyróżnia polityczną technologię ludobójstwa, akcentuje on radziecką politykę właśnie wobec Ukrainy, jako mającą znamiona ludobójstwa.
Badacze historii regionalnej i sektorowej Hołodomoru również wnoszą swój wkład, zwłaszcza w badania nad technologiami ludobójstwa. Pojawiły się prace poświęcone przyczynom i skutkom głodu w Chersoniu, Kachowce, Heniczesku [fn: Н. Кузовова, Міста Херсонщини – жертви Голодомору, w: Україна доби модернізації ХІХ–ХХ ст.: соціум, цінності, життєві практики: Матеріали Всеукраїнської науково-практичної конференції, red. Н.М. Кузова et al., Херсон 2020, s. 48–58.], położeniu dzieci i młodzieży w tym okresie [fn: N. Kuzovova, Childhood during the Holodomor 1932–1933 in Ukraine (in the South of Ukraine), „Journal of Family History” 2021, 47, 1, s. 59–77.] itd., prowadzone są również poszukiwania nowych dokumentów na ten temat. To wszystko umożliwia zastosowanie podejścia interdyscyplinarnego i pogłębienie wiedzy na temat mechanizmów tej zbrodni.
ZBRODNIA HOŁODOMORU JAKO LUDOBÓJSTWO NA POŁUDNIU UKRAINY
Władza radziecka zaprzeczała istnieniu głodu w latach 1932–1933, utajniała i niszczyła dokumenty zarządcze na jego temat. Świadectwa naocznych świadków i zachowane dokumenty stały się podstawą dla Rezolucji Parlamentu Europejskiego w sprawie upamiętnienia Hołodomoru – sztucznego głodu na Ukrainie w latach 1932–1933 z 23 października 2008 r. [fn: Резолюція Європейського Парламенту щодо відзначення Голодомору – штучного голоду в Україні 1932–1933 років від 23.10.2008 р., https://zakon.rada.gov.ua/laws/ show/994_882#Text [dostęp: 16.10.2023].], a także postanowienia Sądu Apelacyjnego w Kijowie z 13 stycznia 2010 r. „wobec Stalina J.W., Mołotowa W.M., Kaganowicza Ł.M., Postyszewa P.P., Kosiowa S.W., Czubara W.J., Chatajewicza M.M. w sprawie organizacji i popełnienia ludobójstwa w Ukrainie w latach 1932–1933, ze znamionami zbrodni przewidzianej w części 1 art. 442 KKK” [fn: Постанова Апеляційного суду міста Києва від 13 січня 2010 року, https:// holodomormuseum.org.ua/postanova-sudu/ [dostęp: 16.10.2023].].
Prawnik Jewhen Zacharow wyróżnia 16 kluczowych dokumentów, które ujawniają przyczyny głodu w latach 1932–1933 i charakteryzują działania władz, które uczyniły go ludobójstwem:
1. Celowe i przymusowe narzucanie nierealistycznego planu skupu zboża z plonów w 1932 r., pomimo protestów ukraińskich przywódców.
2. Przyjęcie uchwały Centralnego Komitetu Wykonawczego i Rady Komisarzy Ludowych ZSRR z 7 sierpnia 1932 roku „O ochronie mienia przedsiębiorstw państwowych, kołchozów i spółdzielni oraz umocnieniu własności socjalistycznej” („O 5 kłoskach”).
3. Dyrektywa KC KPU(b) z 29 października z inicjatywy W. Mołotowa i telegram W. Mołotowa oraz M. Chatajewicza z 5 listopada o zaostrzeniu represji.
4. Przyjęcie uchwał KC KPU(b) z 18 i Rady Komisarzy Ludowych USRR z 20 listopada „O środkach do zaostrzenia skupu zboża”, przygotowanych przez komisję W. Mołotowa, oraz uchwał biura Północnokaukaskiego Komitetu Krajowego WKP(b), przygotowanych przez komisję Ł. Kaganowicza, nakazujących konfiskatę wcześniej rozdawanego chleba i wprowadzających kary w naturze.
5. Powołanie „trójek” i OSO [fn: ОСО – Особлива нарада при ОДПУ (z ros. „Особое совещание при ОГПУ”) – organ administracyjny przy OGPU, powołany w celu zwalczania przestępczości osób uznanych za społecznie niebezpieczne. W latach 30. XX w. miał prawo skazywać na wysiedlenie w granicach rejonu, obwodu, na uwięzienie w obozie pracy poprawczej i na wysiedlenie poza granice USRR. Zgodnie z rozkazem GPU USRR z 11 grudnia 1932 r. Про чергові завдання органам робітничо-селянської міліції у зв’язку з хлібозаготівлями OSO miały w ciągu 3–5 dni wydawać wyroki na aresztowanych.], którym przyznano prawo do rozpatrywania spraw „chlebowych” w trybie przyspieszonym i stosowania kary śmierci.
6. Wprowadzenie praktyki wpisywania wsi i kołchozów „na czarną listę” z inicjatywy Ł. Kaganowicza, najpierw na Kubaniu (uchwałą biura Północnokaukaskiego Komitetu Krajowego WKP(b) z 4 listopada), a następnie w Ukrainie (uchwałą WUCWK i RKL USRR z 6 grudnia).
7. Totalne przeszukania zagród chłopskich w grudniu 1932 r. w celu znalezienia „roztrwonionego, rozkradzionego chleba” na podstawie uchwał z 18 i 20 listopada 1932 r., zaostrzenie represji w sprawach „chlebowych” w Ukrainie i na Kubaniu.
8. Przyjęcie tajnych uchwał KC WKP(b) z 14 i 15 grudnia 1932 r. o zaostrzeniu represji wobec „sabotażystów z partyjną legitymacją w kieszeni” oraz zaprzestaniu ukrainizacji na Kubaniu i w innych regionach zwartego zamieszkiwania Ukraińców w ZSRR; uchwałami tymi rozpoczęły się represje wobec nacjonalistycznych komunistów.
9. Deportacje na północ ponad 62 tys. kubańskich chłopów za „sabotaż”.
10. Decyzja KC KPU(b) o konfiskacie funduszy nasiennych z 29 grudnia 1932 r., podjęta pod naciskiem Ł. Kaganowicza.
11. Telegram J. Stalina z 1 stycznia 1933 r. z żądaniem oddania chleba i groźbą represji wobec tych, którzy tego nie zrobią.
12. Dyrektywa Rady Komisarzy Ludowych ZSRR i KC WKP(b) z 22 stycznia, która ustanawiała blokadę głodującej Ukrainy i Kubania i wprowadzała oddziały zaporowe na dworcach i drogach gruntowych.
13. Uchwała rządowa z 17 lutego 1933 r. z inicjatywy M. Chatajewicza i P. Postyszewa, w której skup nasion odbywał się za pomocą skupu zboża, a część zebranego ziarna była przekazywana tym, którzy konfiskowali chleb.
14. Uchwała KC KPU(b) z 31 marca 1933 r., z inicjatywy P. Postyszewa, na mocy której pomoc żywnościowa była udzielana tym, którzy mogli być zdolni do pracy.
15. Represje polityczne w 1933 r. wobec inteligencji i nacjonalistycznych komunistów z inicjatywy P. Postyszewa, kampania przeciwko „skrypnykowszczyźnie”.
16. Całkowite zniszczenie wszystkich etniczno-kulturowych form istnienia Ukraińców na Kubaniu [KC WKP(b) i Rady Komisarzy Ludowych ZSRR «O ukrainizacji w sowchozach [fn: Kraj Dalekowschodni (Rosyjska Federacyjna Socjalistyczna Republika Radziecka, dalej – RFSRR).], Kazachstanu, Azji Środkowej, regionie Centralno-Czarnoziemskim [fn: Obwód Centralno-Czarnoziemski (RFSRR).] i innych rejonach ZSRR», 15 grudnia 1932 r. [fn: Голодомор 1932–1933 років в Україні: документи і матеріали, oprac.Р.Я. Пиріг, Київ 2007, s. 480.] – autorzy] [fn: Є.Ю. Захаров, op.cit., s. 11–13.].
Wszystkie te dokumenty normatywne dotyczą bezpośrednio okresu głodu w latach 1932–1933. Niemniej jednak, analizując składowe ludobójstwa w ramach „epoki Hołodomoru” [fn: O. Andriewsky, Towards a Decentred History: The Study of the Holodomor and Ukrainian Historiography, „East/West: Journal of Ukrainian Studies” 2015, 2, 1, s. 42.], okresu chronologicznego, który obejmuje przesłanki głodu i wykracza poza jego konkretne ramy czasowe, można lepiej zrozumieć, w jaki sposób przedstawicielom władz radzieckich udało się zrealizować ludobójstwo. Kontekst regionalny pozwala również wyjaśnić, dlaczego liczba ofiar głodu w obwodach Ukrainy różni się, a zwłaszcza jak mieszkańcom Południowej Ukrainy, która ma stosunkowo mniejszy wskaźnik śmiertelności niż obwody centralne i Charkowszczyzna, udawało się uniknąć śmiertelnego zagrożenia (mowa o wskaźnikach względnych, bo bezpośrednie straty z powodu głodu w latach 1932–1933 w obwodach dniepropietrowskim i odeskim wynoszą 695,3 tysiąca osób [fn: The MAPA Great Famine project focuses on the Ukrainian Famine of 1932–33, https:// gis.huri.harvard.edu/population-losses [dostęp: 16.10.2023].]).
Ustawodawstwo radzieckie w omawianym okresie miało w dużej mierze charakter represyjny. Słowo „represja” stało się dla ówczesnego społeczeństwa czymś normalnym. Pojawiało się na łamach gazet, a władza radziecka nie ukrywała, że w kraju toczy się walka klasowa, która przewiduje „środki ochrony socjalnej” wobec „obcych klasowo” i „niebezpiecznych elementów”. Jednocześnie poszczególne akty normatywne stały się przyczyną głodu w latach 1932–1933, który był ludobójstwem przeciwko Ukrainie. Proponujemy przeanalizować kompleks aktów prawnych i normatywno-prawnych oraz praktykę ich wdrażania, które doprowadziły do Hołodomoru.
REPRESJE POLITYCZNE I ICH KONSEKWENCJE
Konstytucja (Ustawa Zasadnicza) Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej,( z późniejszymi zmianami i uzupełnieniami wprowadzonymi uchwałą Wszechukraińskiego Centralnego Komitetu Wykonawczego i Rady Komisarzy Ludowych USRR z 25 maja 1930 r. oraz uchwałą XII Wszechukraińskiego Zjazdu Rad Deputowanych Robotniczych, Chłopskich i Czerwonoarmistów z 4 marca 1931 r.), określała podstawowe cele i formy organizacji „dyktatury proletariatu, stawiającej sobie za cel ostateczne pokonanie burżuazji, zniszczenie wyzysku człowieka przez człowieka i zrealizowanie komunizmu, gdy nie będzie ani podziału na klasy, ani władzy państwowej” [fn: Конституція (основний закон) Української соціалістичної радянської республіки 1929 року, https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/n0001316-29#Text [dostęp: 16.07.2021].]. Konstytucja głosiła, że USRR „jest socjalistycznym państwem robotników i chłopów”, w którym cała władza należała do rad deputowanych robotniczych, chłopskich i czerwonoarmistów (art. 1). Jednym z narzędzi niszczenia praw obywatelskich części ludności USRR stało się prawo wyborcze, mające na celu pozbawienie praw politycznych „klas wyzyskujących” (art. 5).
Prawo wyborcze ZSRR i republik związkowych opierało się na pozbawieniu prawa do wyrażania woli „elementów nietrudniących się pracą i wyzyskiwaczy”. Zgodnie z instrukcją Centralnego Komitetu Wykonawczego ZSRR z 28 września 1926 r. osoby te nie miały prawa brać udziału w wyborach. W praktyce mogło to oznaczać dla nich „wysiedlenie z mieszkań i miast, ogólne pozbawienie książeczek zaopatrzeniowych, pozbawienie opieki medycznej, pozbawienie prawa do budowy, wykluczenie dzieci ze szkół, pozbawienie praw wyborczych członków rodzin osób, które zostały ich pozbawione i pozostają na ich utrzymaniu”, chociaż uważano to za „przegięcie”, w praktyce było to stosowane [fn: Державний архів Одеської області, фонд Р-2523, опис 1, справа 9, k. 2–3.]. Świadczy o tym specjalna uchwała CKW ZSRR O natychmiastowym zaprzestaniu wypaczeń prawa wyborczego z 22 lutego 1930 r., w której, oprócz wspomnianych naruszeń, zakazywano również podejmowania podobnych decyzji „komitetom fabryczno-zakładowym, komitetom lokalnym, zarządom domów, kołchozom, brygadom”. Ponieważ sama idea pozbawienia części ludności praw wyborczych opierała się na subiektywnym podejściu do definiowania pojęcia „wroga klasowego”, stwarzało to grunt dla nadużyć i podobnych „przegięć”. Kompleksowość represji stosowanych przez rząd sowiecki przejawiała się w tym, że pozbawienie osoby praw wyborczych stawało się podstawą do ponownego oskarżenia, a w konsekwencji prowadziło do stosowania represji sądowych [fn: Херсонщина. Голодомор. 1932–1933. Збірник документів, red. В.Ф. Боровик, Л.В. Виноградова, О.О. Марущак, Херсон 2008, s. 84–85.]. Aby uniknąć piętna „pozbawieńca” (osoby pozbawionej praw) i odzyskać prawo do udziału w życiu politycznym i społecznym, ludność aktywnie próbowała odwoływać się od takich decyzji. Jednak w warunkach presji związanej ze skupem zboża pod koniec lat 1932–1933, to właśnie osoby pozbawione praw wyborczych znajdowały się w centrum represji sądowych.
Pozbawienie części obywateli USRR praw politycznych nie oznaczało przyznania takich praw innej części, ponieważ warunki tego pozbawienia nie były jasno określone w ustawodawstwie i zależały od decyzji kierownictwa partyjnego na różnych szczeblach. Dezinformowało to i dezorientowało obywateli, a tym samym utrudniało realizację zadeklarowanych praw w praktyce. Same akty prawne i normatywne mówiły również o „pedagogicznym” wpływie niektórych norm, które w rzeczywistości miały na celu zastraszenie ludności, aby nie rościła sobie pretensji do praw politycznych rzekomo gwarantowanych przez ustawodawstwo radzieckie. Takie mechanizmy prowadziły do usunięcia obywateli od podejmowania decyzji politycznych i do ustanowienia autokratycznego, a następnie totalitarnego reżimu sowieckiego. Można stwierdzić, że konstytucje ZSRR i USRR legalizowały socjocyd – politykę niszczenia określonych wspólnot odpowiednio w ZSRR i w USRR.
W latach 1932–1933 szczególna uwaga radzieckich organów represji skierowana była na Ukrainę. Pozbawienie praw politycznych lub niemożność skorzystania z nich w ramach obowiązującego prawa prowadziło do licznych aktów obywatelskiego nieposłuszeństwa w ZSRR, które przybierały spontanicznie-agresywny charakter: powstania, bunty lub wołyńki. Działo się tak, ponieważ Ukraińcy nie widzieli i nie mogli znaleźć legalnych sposobów rozwiązywania swoich problemów z powodu uzurpacji władzy politycznej przez aparat partyjno-radziecki. Z różnych przyczyn – aktywnego ruchu narodowego, przygranicznego położenia, walki o władzę na szczeblu lokalnym między członkami WKP(b)U – rząd radziecki dostrzegał w takich działaniach w USRR szczególne zagrożenie.
Na Południu Ukrainy odnotowano trzy duże powstania: dwa w 1929 r. i jedno w 1930 r. W 1929 r. na terytorium dzisiejszych obwodów chersońskiego i zaporoskiego działała grupa powstańcza „Odrodzenie Taurydy”, której głównym celem było odnowienie niepodległej Ukrainy i obalenie reżimu radzieckiego. W 1930 r. organy OGPU aresztowały 205 osób i rozstrzelały w Chersoniu 53 powstańców [fn: Архів Служби безпеки України у Херсонській області, фонд 5-Р, опис 1, справа 8159.]. W tym samym roku 15 chłopów zostało rozstrzelanych za antysowieckie powstanie w rejonie kachowskim [fn: Архів Служби безпеки України у Херсонській області, фонд 5-Р, опис 1, справа 8520.]. W 1930 r. za powstanie we wsi Sołonci w rejonie oleszkowskim (ciurupinskim) na karę śmierci skazano i rozstrzelano w Chersoniu 6 powstańców; łącznie aresztowano 28 osób. Powstańcy próbowali odbić swoich współmieszkańców, skazanych na zesłanie na Północ za niewywiązanie się z obowiązkowego skupu zboża i opór wobec kolektywizacji [fn: Державний архів Херсонської області, фонд Р-4033, опис 10, справа 255.]. Mimo surowości kar, przejawy nieposłuszeństwa obywatelskiego trwały i osiągnęły apogeum w szczycie głodu. Według Chatajewicza, który w 1933 r. stanął na czele obwodowego komitetu obwodu dniepropietrowskiego, w więzieniach obwodu zastał 25 tys. aresztowanych [fn: Голод в СССР. 1929–1934. В 3 т., t. 2, Июль 1932 – июль 1933, oprac. В.В. Кондрашин, Москва 2012, s. 656–660.]. W okresie głodu 1932–1933 r., choć wyroki śmierci nie były stosowane tak masowo jak w 1930 r., aresztowania często kończyły się śmiercią więźniów z głodu w więzieniach, domach przymusowego zatrzymania i koloniach, zlokalizowanych w miastach Ukrainy [fn: Н. Кузовова, Міста Херсонщини, s. 48–58.], lub na zesłaniu.
Na podstawie statusu społecznego i pochodzenia etnicznego skazanych można wywnioskować, że w centrum represji znajdowali się przede wszystkim ukraińscy chłopi. Z tego powodu w pełni zasadna jest opinia Ludmiły Hrynewycz, wyrażona na webinarze Niemiecko-Ukraińskiej Komisji Historyków Czy można uznać Hołodomor za ludobójstwo? (24 września 2020 r.): „Osobiście uważam, że Hołodomor był ludobójstwem i popieram stanowisko tych ukraińskich prawników, którzy uważają, że celem ludobójstwa stała się grupa narodowa – część obywateli Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej, niezależnie od etnicznych, religijnych i innych cech, a także grupa etniczna – Ukraińcy z Kubania. Jednocześnie dodam do tego swoje, moim zdaniem, ważne uściślenie. Kiedy mówimy, że celem Hołodomoru-ludobójstwa była grupa narodowa – część obywateli USRR, niezależnie od etnicznych, religijnych i innych cech, musimy również wziąć pod uwagę, że ostrze ludobójstwa było przede wszystkim skierowane przeciwko etnicznym Ukraińcom, ponieważ stanowili oni rdzeń, jądro kulturowe, wokół którego odbywała się konsolidacja grupy narodowej i formowanie się tego, co we współczesnym języku możemy określić jako zalążki narodu politycznego” [fn: L. Hrynevych, Чи можна вважати Голодомор геноцидом?, 24 вересня 2020 р., 18:00–19:30, [dostęp: 16.10.2023].].
W ten sposób w latach 1932–1933 represje były aktywnie skierowane przeciwko obywatelom USRR, a socjocyd zalegalizowany na terytorium ZSRR przekształcił się w politykę ludobójstwa zastosowaną na Ukrainie.
POLITYKA NARODOWOŚCIOWA
Wiele dyskusji na temat uznania Hołodomoru za ludobójstwo dotyczy kwestii narodowej, w szczególności określenia ofiar ludobójstwa. Etniczna różnorodność Południa Ukrainy, gdzie istniały okręgi narodowościowe i rady wiejskie, dostarcza bogatego materiału do zbadania tej kwestii. Możemy stwierdzić, że mniejszości narodowe również cierpiały z powodu głodu. Jednak ludność ukraińska, która rzekomo miała swoją narodową republikę w składzie ZSRR, była pozbawiona możliwości otrzymywania pomocy podczas głodu. W szczególności – od organizacji charytatywnych z zagranicy, w przeciwieństwie do ludności niemieckiej, szwedzkiej i żydowskiej w USRR.
Aby stworzyć pozory uwzględniania interesów narodowych, rząd radziecki od 1923 r. prowadził politykę „korienizacji”, która czyniła Południe Ukrainy atrakcyjnym dla przedstawicieli wielu narodowości. Artykuły 18 i 19 Konstytucji USRR z 1929 r. mówią o prawie do tworzenia okręgów narodowościowych, w których można było uczyć dzieci w języku ojczystym, wydawać własną prasę, prowadzić działalność społeczną i gospodarczą, mającą na celu wszechstronny rozwój wspólnoty narodowej. Jednak ta sowiecka „korienizacja” w połączeniu z „walką klasową” była wyłącznie deklaratywna, ponieważ nie uwzględniała ani kulturowych, ani ekonomicznych, ani żadnych innych narodowych cech, z wyjątkiem języka, który wykorzystywano do celów ideologicznych – sowieckiej propagandy. Tłumaczono nań wystąpienia działaczy partyjnych, uchwały rządu, w tym te, które miały na celu zorganizowanie Hołodomoru. Od 1930 r. wprowadzono obowiązkową powszechną edukację szkolną, którą również wykorzystywano do celów propagandowych, na przykład do zbierania informacji, gdzie rodzice uczniów ukrywają swoje niewielkie zapasy żywności. I tak na walnym zgromadzeniu uczniów szkoły w Sazonowie (rejon wielkolepetyjski, obecnie w obwodzie chersońskim) w lutym 1933 r., zobowiązano uczniów do prowadzenia „masowej pracy uświadamiającej” wśród rodziców oraz do wykrywania dołów ze zbożem i przestępców – rozkradaczy zboża, aby wykonać plan skupu zboża [fn: Державний архів Херсонської області, фонд Ф. П-89, опис 1, справа 138, k. 57–57v.]. Jeśli chodzi o rozwój kultur narodowych, warto wspomnieć o represjach w środowisku inteligencji i duchowieństwa, którzy byli ich propagatorami.
Na Południu Ukrainy znajdowały się miejsca kompaktowego zamieszkania różnych grup etnicznych: Niemców, Żydów, Polaków, Bułgarów itp. Na przykładzie wspólnoty niemieckiej możemy zobaczyć, że podczas Hołodomoru znaleźli się w takiej samej sytuacji jak ludność ukraińska, pomimo możliwości otrzymywania pomocy z zagranicy. I tak niemiecki badacz Alfred Eisfeld mówi o 487 821 złotych rublach, które wpłynęły jako pomoc dla głodujących Niemców w okresie od kwietnia 1933 do kwietnia 1934 r. z Niemiec [fn: А. Айсфельд, В. Мартиненко, Етнічні німці України під час Другої світової війни і в повоєнні роки. Україна в Другій світовій війні: погляд з ХХІ ст.: Історичні нариси: у 2-х кн., кн. 1, Київ 2011, s. 599.]. Główna część pomocy została skierowana właśnie do ukraińskich Niemców, którzy najbardziej ucierpieli z powodu głodu – jako obywatele USRR [fn: Голод в СССР. 1929–1934. В 3 т., t. 3, Лето 1933–1934, red. В.В. Кондрашин, Москва 2013, s. 490.]. Liczba ofiar głodu wśród ukraińskich Niemców jest znaczna, ponieważ ZSRR wymagał od Niemców przekazywania tej pomocy na rzecz funduszu Międzynarodowej Organizacji Pomocy Rewolucjonistom (MOPR), nazywając ją faszystowską. „W odpowiedzi na paczki od stowarzyszenia pomocy fastibriant z Berlina, które otrzymywane są w niemieckich kołchozach, macie Państwo obowiązek w tych samych kołchozach zorganizować przyjęcie uchwał przez walne zgromadzenia kołchoźników o przekazaniu otrzymanych pieniędzy na fundusz MOPR w celu udzielenia pomocy ofiarom niemieckiego faszyzmu” – pisał Ł. Kaganowicz do kierownictwa wydziału politycznego jednej z MTS w obwodzie odeskim w sierpniu 1933 r. [fn: Ibidem, s. 545.]
Podobny los spotkał mieszkańców osiedli żydowskich i szwedzkich. W pobliżu Torgzinów czekali na nich pracownicy OGPU, którzy śledzili korespondencję z krewnymi, która mogła doprowadzić do ujawnienia faktu głodu na Ukrainie. Podczas głodu 1932–1933 r. części szwedzkiej wspólnoty udało się opuścić wieś Staroszwedskie w obwodzie odeskim i reemigrować do ojczyzny [fn: А. Котлярчук, „В кузнице Сталина”. Шведские колонисты Украины в тоталитарных экспериментах XХ века, Москва 2012.], ale jest to wyjątek. Robert Kushnezh zauważa, że z 3 tysięcy zezwoleń wydanych Polakom na wjazd do Polski w 1933 r. władze radzieckie zatwierdziły tylko trzy [fn: Р. Кушнеж, Документи польської дипломатії про голодомор, „Український історичний журнал” 2008, 6, s. 198.]. Prześladowania religii, represje polityczne i ekonomiczne oraz kolektywizacja rozwiały wszelkie dawne uroki życia kolonistów i wyrządziły znaczną szkodę rozwojowi Południa jako regionu wieloetnicznego i wielokulturowego.
Podsumowując, kolonie narodowe (niemieckie, żydowskie, szwedzkie) nie stały się oazami dobrobytu podczas Hołodomoru. Pomimo tego, że koloniści mogli otrzymywać pomoc z zagranicy i przekazywać walutę do Torgzinów, stosowano wobec nich dodatkowe represje, związane z przypadkami ujawnienia informacji o głodzie.
Jednak ta niewielka pomoc z zagranicy („Wielki Kryzys” znacznie zmniejszył możliwości udzielania pomocy zarówno dla organizacji („Agrojoint”, „Bracia w potrzebie”), jak i dla osób prywatnych) pozwoliła mieszkańcom okręgów narodowościowych i rad wiejskich przetrwać głód z mniejszymi stratami, a nawet pomagać ludności ukraińskiej Południa Ukrainy w znoszeniu ciężaru głodu. I tak we wspomnieniach świadków Hołodomoru wspomina się o pomocy, którą Ukraińcy otrzymywali od Żydów w obwodzie chersońskim: „W Noworajsku był szpital, gdzie pracowali lekarze-Żydzi, mieli dwoje dzieci. Oni mnie wspierali i przeżyłam” (świadek – Bagneńska Anna Josypowna, ur. 1911, m. Berysław), „w czasie Hołodomoru mieszkaliśmy w żydowskim miasteczku Szerokie, s. Inhulec, obwód dniepropietrowski. Miałam 9 lat, wiele nie pamiętam, ale pamiętam, że bardzo pomagali Żydzi, oni nas nie krzywdzili” – wspominają mieszkańcy rejonu berysławskiego, którzy przeżyli głód w latach 1932–1933 [fn: Державний архів Херсонської області, фонд Р-4093, опис 2, справа 3, аркуш 111; справа 4, аркуш 4.]. Organizacje charytatywne i Ukraińcy za granicą próbowali przekazać pomoc głodującym rodakom za pośrednictwem organizacji niemieckich, takich jak „Bracia w potrzebie”, jednak ich starania okazały się bezskuteczne, ponieważ rząd ZSRR zaprzeczał istnieniu głodu i odmówił przyjęcia pomocy zewnętrznej [fn: Голод в СССР 1929–1934, том 3, Москва 2011, s. 494–495.].
EKONOMICZNA TECHNOLOGIA LUDOBÓJSTWA: „PODZIAŁ” WŁADZY REPUBLIKAŃSKIEJ I ZWIĄZKOWEJ ORAZ ODPOWIEDZIALNOŚĆ ZA ORGANIZACJĘ HOŁODOMORU
Zgodnie z art. 25 rozdziału II „Organy władzy centralnej” Konstytucji, Wszechukraiński Centralny Komitet Wykonawczy w okresach między Wszechukraińskimi Zjazdami Rad był ogłaszany naczelnym organem ustawodawczym, wykonawczym i zarządczym władzy USRR, ale ta władza była niweczona przez Rozdział I O przedmiotach właściwości naczelnych organów władzy Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich Konstytucji ZSRR z 1924 r. W szczególności, ustęp 3 tego rozdziału zaliczał do uprawnień ogólnozwiązkowych organów „ustanowienie podstaw i ogólnego planu całej gospodarki narodowej Związku, określenie gałęzi przemysłu i poszczególnych przedsiębiorstw przemysłowych, mających znaczenie ogólnozwiązkowe, zawieranie umów koncesyjnych, zarówno ogólnozwiązkowych, jak i w imieniu republik związkowych” [fn: Конституція (основний закон) Української соціалістичної радянської республіки 1929 року, htt ps://zakon.rada.gov.ua/laws/show/n0001316-29#Text [dostęp: 16.07.2021].].
Zgodnie z tym punktem „3”, 16 lipca 1932 r. Politbiuro KC WKP(b) wydało uchwałę O planie skupu zboża według sektorów i upraw [fn: Голодомор 1932–1933 років в Україні: документи і матеріали, oprac. Р.Я. Пиріг, Київ 2007, s. 254–255.], którą przekazano do wykonania kierownictwu USRR. Zgodnie z uchwałą, gospodarka Ukrainy miała oddać 5831,3 tys. t zboża, bez sowchozów, miarczukowego zbioru i pożyczki siewnej, którą również należało zwrócić. W porównaniu z 1932 r. plan został zmniejszony, a kierownictwo ZSRR uważało, że jest on w pełni realny do wykonania, biorąc pod uwagę spodziewane plony, obliczone przez przewodniczącego Państwowej Komisji ds. Ustalania Plonów Zbóż N. Osińskiego. Wszechukraiński Centralny Komitet Wykonawczy wprowadził pewne poprawki w podziale planu między regiony (na wniosek Lubczenki i Czubara), jednak ogólne wskaźniki pozostały niezmienione i zostały uzgodnione przez KC WKP(b) 21 lipca 1932 r. [fn: Ibidem, s. 255–256.]
Jednak z powodu ekonomicznej nieuzasadnieności i otwarcie antysowieckiego charakteru, producenci zboża na Ukrainie: kołchozy, sowchozy i gospodarstwa jednoosobowe, wystąpili przeciwko temu planowi. W USRR były to otwarte powstania, bojkot skupu zboża oraz oświadczenia przedstawicieli organów władzy lokalnej o konieczności zmniejszenia planów skupu.
W kręgach partyjnych, w materiałach archiwalno-śledczych OGPU (w historiografii radzieckiej ten okres był całkowicie pomijany), późniejsze wydarzenia nazywano „kułackim spiskiem”, którego celem był „sabotaż skupu zboża”. Biorąc pod uwagę fakt, że główny opór wobec skupu stawiali lokalni partyjni, kołchozowi i sowchozowi przywódcy USRR, stosowano wobec nich sformułowanie: „zjednoczenie całych grup komunistów i poszczególnych kierowników komórek partyjnych z kułactwem, petlurowszczyzną”, co „w praktyce przekształca tego rodzaju komunistów i organizacje partyjne w agenturę wroga klasowego i jest oczywistym dowodem całkowitego oderwania się tych komórek i komunistów od biedniacko-średniakowych mas kołchozowych” [fn: Трагедия советской деревни. Коллективизация и раскулачивание. 1927–1939. Документы и материалы. В 5 т., t. 3, Конец 1930–1933, red. В. Данилова, Р. Маннинг, Л. Виолы, Москва 2001, s. 625–631.].
J. Stalin uważał, że główną przyczyną niewykonania skupu zboża w USRR było nieterminowe (zbyt wczesne) ogłoszenie handlu zbożem dla kołchozów i kontrrewolucyjna działalność wrogów władzy radzieckiej, „petlurowszczyzna”. Niewykonanie planów skupu zboża w USRR latem – jesienią 1932 r. zostało uznane za przestępstwo, „zagrażające podstawom władzy radzieckiej i ustrojowi radzieckiemu” [fn: Конституція (основний закон) Української соціалістичної радянської республіки 1929 року, htt ps://zakon.rada.gov.ua/laws/show/n0001316-29#Text [dostęp: 16.07.2021].], czyli za kontrrewolucję.
Z raportów OGPU kierownictwo ZSRR wiedziało, że plan skupu zboża zostanie negatywnie przyjęty przez producentów produktów rolnych, w tym nowo utworzone kołchozy i sowchozy. Przyczyny leżały w represjach ekonomicznych: przymusowym i nadmiernym odbieraniu żywności, zakazie i ograniczeniu handlu zbożem i produktami rolnymi, grzywnach, przymusowych pożyczkach, zbiórkach środków na Towarzystwo Wspierania Obrony, Lotnictwa i Budownictwa Chemicznego (TSOAWIACHIM) itp.; w charakterystycznych cechach radzieckiego gospodarowania: nierzetelności w rozliczeniach za produkty, braku zaopatrzenia w towary przemysłowe i sprzęt rolniczy. W rezultacie u ludności powstawała niepewność co do przyszłości z powodu niemożności dowiedzenia się, ile produktów pozostanie na fundusze siewne, społeczne (na wynagrodzenia dla nauczycieli, lekarzy i wyżywienie dzieci w przedszkolach i szkołach) oraz na własne spożycie. Ludzie na Ukrainie przekonali się na własnym doświadczeniu, że można przestrzegać prawa, a mimo to pozostać bez środków do życia. I tak pod wpływem opisu cichej, głodowej śmierci kołchoźników w rejonie zinowjewskim obwodu odeskiego wiosną 1932 r., M. Chatajewicz w listopadzie 1932 r. pisał: „[...] U nas jest sporo przypadków, gdy dobry, sumienny kołchoz wywozi zboża więcej, niż może oddać, pozostając sam bez niczego, bez ziarna siewnego, bez żywności [...]” [fn: Голод в СССР. 1929–1934, t. 2, s. 171.].
Represje ekonomiczne i nieurodzaj na całym terytorium ZSRR stały się przyczyną głodu w pierwszej połowie 1932 r. Utrata siły pociągowej z powodu braku pasz zbożowych, niewielka ilość sprzętu rolniczego, oszustwo i ujednolicenie w rozliczeniach za plony i podziale gruntów sprawiły, że uprawa zbóż stała się niezwykle pracochłonnym i nieopłacalnym zajęciem. Powstania chłopskie ponownie wpłynęły na zmniejszenie przez władze planów skupu zboża w lipcu 1932 r., ale głód końca 1932–1933 r. miał katastrofalne skutki na Ukrainie, ponieważ do represji ekonomicznych dołączyły polityczne, a skup zboża stał się kwestią utrzymania władzy radzieckiej w USRR.
REPRESJE W SFERZE FINANSÓW I HANDLU
Wraz z rozpoczęciem kolektywizacji upaństwowiono wszystkie wkłady „kułaków” w bankach radzieckich i zastosowano przymusowe ściąganie kredytów. Świadczy o tym tajny okólnik Wszechukraińskiego oddziału Państwowego Banku ZSRR do kierownika Odeskiego oddziału Państwowego Banku o zaliczeniu na specjalne konto rozliczeniowe Ludowego Komisariatu Finansów Związku środków odebranych kułakom z 9 lutego 1930 r. [fn: Державний архів Одеської області, фонд Р-2523, опис 1, справа 9, k. 2–3.]. Wszystkie środki nakazano przekazać do „funduszu kolektywizacji biedniaków”. Takie konsekwencje czekały na tych, którzy powierzyli swoje oszczędności państwu w okresie NEPu.
Jednak uchwała Politbiura KC KP(b)U O środkach na rzecz wzmocnienia skupu zboża z 18 listopada 1932 r. i instrukcja O walce z kułackim wpływem w kołchozach, zatwierdzona uchwałą Rady Komisarzy Ludowych USRR O walce z kułackim wpływem w kołchozach z 20 listopada 1932 r., była skierowana już przeciwko kołchozom, kołchoźnikom i jednoosobowym gospodarstwom, których gospodarstwa i miejscowości zostały wpisane na „czarną deskę”. Wskazano w niej: „Natychmiast zaprzestać wszelkiego kredytowania oraz przedterminowo ściągnąć wcześniej udzielone kredyty i inne zobowiązania finansowe tych kołchozów, kołchoźników i jednoosobowych gospodarstw” [fn: Голодомор 1932–1933 років в Україні: документи, s. 388–395.].
Zdaniem S. Kulczyckiego, to właśnie wraz z wejściem w życie tej uchwały głód stał się Hołodomorem – aktem ludobójstwa przeciwko Ukrainie. Autorzy rosyjskiego zbioru dokumentów Głód w ZSRR 1929–1934 zaznaczają, że uchwała ta została przyjęta na podstawie zaleceń W. Mołotowa [fn: Голод в СССР. 1929–1934, t. 2, s. 178–179.].
Technicznie zadłużenie kołchozów przenoszono na kołchoźników, którym odbierano to, co uważano za najcenniejsze: bydło i dom (jeśli nie znaleziono chętnych do zajęcia domu, z budynku zdejmowano dach, wybijano okna i drzwi), stosowano kary rzeczowe i odbierano całe zboże. Oto jak ta instrukcja była realizowana na miejscu, w tym przypadku – na podstawie decyzji nadzwyczajnego posiedzenia rejonowego komitetu partyjnego w Nowotroicku (obwód dniepropietrowski, obecnie chersoński) z 27 grudnia 1932 r.:
1. [...] Całą kwotę zadłużenia kołchozu, w tym również zaległości, przenieść na kołchoźników i ściągać ją grupami (10–15 osób w grupie), tak aby po jednej grupie, jeśli nie spłaci natychmiast (w ciągu doby dwóch), przystąpić do drugiej grupy. W przypadku, gdy do ściągnięcia pieniędzy będzie stosowane ściąganie przymusowe (z powodu odmowy dobrowolnej zapłaty), sprzedawać to, co jest bardziej wartościowe dla państwa i co bardziej narusza interesy kołchoźnika (krowa, dom).
2. Kara rzeczowa z kołchoźników w wysokości 15-miesięcznej normy ponad całą normę podatku mięsnego, ściągnąć w ciągu 7 dób, stosując tę samą metodę grupową [...].
4. W kołchozach, gdzie zostanie znalezione kradzione zboże, odebrać całe... bez wyjątku zboże [...] [fn: Херсонщина. Голодомор. 1932–1933, s. 83–84.].
Te represje finansowe, które przeradzały się w kary rzeczowe i odbieranie całej żywności, konfiskaty mienia ruchomego i nieruchomego, pozostawiały ludność bez środków do życia, ponieważ kołchozy miały zaległości jeszcze z poprzednich skupów zboża.
Z represjami finansowymi były ściśle związane środki w sferze handlu, które negatywnie wpłynęły na stan żywnościowy miast i ludności niezajmującej się produkcją zbóż, a także pozbawiły chłopów możliwości zakupu produktów żywnościowych w zamian za cenne rzeczy. W Instrukcji z 1932 r. mowa jest o tym, aby:
a) Natychmiast zaprzestać całkowitego dowozu towarów, handlu spółdzielczego i państwowego. 
Zaprzestanie handlu przeprowadzić w sposób całkowitego wywozu z odpowiednich sklepów wszystkich dostępnych towarów. 
b) Całkowicie zabronić handlu kołchozowego dla kołchoźników i jednoosobowych gospodarstw [fn: Постанова Ради Народних Комісарів УСРР Про боротьбу з куркульським впливом у колгоспах, htt ps://holodomorinstitute.org.ua/documents/instrukcziya-rnk-usrr-dopostanovy-pro-borotbu-z-kurkulskym-vplyvom-v-kolgospah/ [dostęp: 16.10.2023].].
Sądząc po uchwale Odeskiego Obwodowego Komitetu KP(b)U o zaostrzeniu walki ze sprzedażą zboża i jego konfiskatą na rynkach z 18 listopada 1932 r., handel zbożem w ilości ponad pud do czasu wykonania planu skupu zboża był równany ze „złośliwą spekulacją” [fn: Державний архів Одеської області, фонд П-11, опис 21, справа 1, k. 34.]. Zniszczyło to nie tylko rynek prywatny, ale również uniemożliwiło radom miejskim zakup produktów żywnościowych dla stołówek robotniczych, placówek oświatowych, szpitali, placówek dziecięcych i geriatrycznych: nie było ich gdzie kupić, nie było ofert od placówek handlu państwowego, wreszcie, nie było środków na sam zakup. Doprowadziło to do głodu w miastach i miasteczkach oraz do konfrontacji między miastem a wsią, ponieważ winę za głód zrzucono na chłopów, a robotników kierowano do „brygad buksyrnych”, które odbierały żywność na wsi.
Znaczenie tej uchwały jest również bardzo ważne dla zrozumienia praktyk przetrwania. I tak, podczas głodu w 1928 r. ludność Ukrainy Stepowej wyruszała w „podróże po chleb” do rejonów, które mniej ucierpiały z powodu głodu, aby kupić chleb w zamian za cenne rzeczy. W warunkach kompleksowych represji, które obejmowały również środki administracyjne, w omawianym okresie stało się to niemożliwe.
Ogólnie rzecz biorąc, środki finansowe rządu radzieckiego doprowadziły do upadku indywidualnego rolnictwa. Chłop nie mógł uzyskać kredytu, kupić sprzętu rolniczego i materiałów, ponieważ rząd uważał, że środki produkcji powinny należeć tylko do państwa. Jednak właśnie w latach 1932–1933 system grzywien, odbierania produktów żywnościowych, zakazu handlu zbożem, wraz z państwową kontrolą nad młynami, przymusowym odbieraniem od ludności maszynek do kaszy i ręcznych żaren można określić jako ekonomiczną technologię ludobójstwa.
USTAWODAWSTWO ADMINISTRACYJNE USRR I JEGO NARUSZENIE W REPUBLICE PRZEZ WŁADZE ZWIĄZKOWE 
Zgodnie z artykułem 273 Kodeksu Administracyjnego USRR, zatwierdzonego uchwałą Wszechukraińskiego Centralnego Komitetu Wykonawczego z dnia 12 października 1927 r. [fn: Адміністративний кодекс УСРР, https://ips.ligazakon.net/document/KP270014 [dostęp: 16.10.2023].] obywatele ZSRR, a także cudzoziemcy legalnie przebywający na terytorium ZSRR, mieli prawo do swobodnego poruszania się po całym obszarze USRR (z wyjątkiem strefy przygranicznej). Jednocześnie, artykuł 274 tego samego Kodeksu ustanawiał przepisy dotyczące ograniczenia poruszania się, a mianowicie: „Gdy istnieje potrzeba czasowego zakazu wjazdu do określonych miejscowości i wyjazdu z nich z powodu głodu, rozprzestrzeniania się epidemii i z innych przyczyn, Rada Komisarzy Ludowych USRR, na wniosek zainteresowanych urzędów, po zasięgnięciu opinii Ludowego Komisariatu Spraw Wewnętrznych USRR, może ustanowić strefę zakazaną” [fn: Ibidem.].
Dlaczego w kodeksie wspomniano o głodzie? Jak powszechne w prawie administracyjnym jest ustanawianie zakazu wjazdu i wyjazdu z powodu głodu w danej miejscowości? Należy zauważyć, że jest to zjawisko nietypowe dla prawa administracyjnego. Zazwyczaj rządy państw mogą wprowadzać ograniczenia w poruszaniu się jedynie w wyjątkowych przypadkach. Jednakże dla USRR, gdzie w latach 1921–1923 głód pochłonął pół miliona istnień, a ludzie umierali z głodu niemal co roku, zwłaszcza na Południu Ukrainy w 1928, 1931 i na początku 1932 r., przepis ten nabierał szczególnego znaczenia i, zdaniem władz, wymagał uregulowania prawnego. Być może jego pierwotnym celem było ograniczenie wjazdu na Ukrainę. Mimo to, zakaz wjazdu i wyjazdu nigdy nie został zastosowany w sposób przewidziany przez ustawodawstwo radzieckie.
Zgodnie z ustawodawstwem USRR kwestia ta powinna być rozstrzygana przez Radę Komisarzy Ludowych USRR na wniosek władz lokalnych. W ustawodawstwie ZSRR nie istniały żadne przeszkody w wjeździe i wyjeździe z terytorium Ukrainy w granicach ZSRR, a republiki związkowe miały decydować o tej kwestii samodzielnie. Dotyczyło to kategorii migracji zarobkowej, z wyjątkiem przypadków wprowadzenia stanu wojennego, o czym należało ogłosić i wskazać, na jaki okres jest on wprowadzany. Wprowadzanie takich ograniczeń leżało w kompetencji władz republikańskich. I tak, w rozdziale 6, artykuł 280 stanowił: „Wjazd w granice USRR, a tym samym Związku SRR, dla robotników rolnych lub przemysłowych imigrantów i reemigrantów jest dozwolony z zachowaniem porządku ustalonego w art. 6 uchwały RKL ZSRR z dnia 21 stycznia 1927 r. „O likwidacji stałej komisji Rady Pracy i Obrony ds. robotniczej, rolnej i przemysłowej imigracji i emigracji” (Зб. Зак. СРСР 1927 р., № 10, арт. 95)” [fn: Ibidem.].
Bezpośrednim naruszeniem tej ważnej normy prawnej była dyrektywa Zjednoczonego Państwowego Zarządu Politycznego ZSRR O zaprzestaniu masowych wyjazdów chłopów z 22 stycznia 1933 r. Mówiła ona, że:
Zgodnie z informacjami będącymi w posiadaniu OGPU, z Ukrainy, Białorusi i Północnego Kaukazu i Kubania [Północny Kaukaz i Kubań – autorzy] odbywa się masowy wyjazd chłopów.
Jest absolutnie pewne, że ten wyjazd jest bezpośrednio zorganizowany przez resztki zdemaskowanych przez nas eserowskich i petlurowskich organizacji kontrrewolucyjnych. Zeszłoroczne doświadczenia Ukrainy pokazały, że masowe przemieszczanie się do różnych rejonów Związku jest najlepszą metodą rozpowszechniania przez kontrrewolucję prowokacyjnych pogłosek przeciwko kołchozom i władzy.
W celu szybkiego i zdecydowanego przerwania masowych wyjazdów nakazuję:
1. DPU Ukrainy, Białorusi i PP [Pełnomocnym przedstawicielom – autorzy] na Północnym Kaukazie i Kubaniu natychmiast, z całą surowością i zdecydowaniem, podjąć działania wskazane w mojej nocie z 21 stycznia.
2. PP OGPU MO [obwodu moskiewskiego – autorzy], CCzO [Obwodu Centralno-Czarnoziemnego – autorzy], obwodu zachodniego [Obwód zachodni (centrum – miasto Smoleńsk) – autorzy], Dolnej Wołgi, Środkowej Wołgi i Zakaukazia mają natychmiast aresztować wszystkich, którzy przedostali się z Ukrainy i Północnego Kaukazu [Region Północnego Kaukazu – autorzy], poddając ich dokładnej filtracji. Wszystkie wrogie elementy kontrrewolucyjne uwięzić w obozach koncentracyjnych, innych wydalić do miejsc zamieszkania, a tych, którzy odmówią powrotu, skierować do kułackich specjalnych osiedli w Kazachstanie. Pełnomocnicy Obwodu Centralnych Ziem Czarnoziemnych, Kraju Dolno-Wołżańskiego [Dolny obwód Wołgi – autorzy], obwodu zachodniego i Zakaukazia mają wystawić pikiety na wszystkich drogach prowadzących z Ukrainy i Północnego Kaukazu.
3. Zwrócić uwagę masowej sieci i agentury na ujawnianie k.r. [kontrrewolucyjnych – autorzy] organizatorów masowych wyjazdów; poprzez natychmiastowe usunięcie i surowe rozprawienie się z nimi zapewnić szybką likwidację wyjazdów.
4. Organy TW [Wydziałów Transportu – autorzy] OGPU mają utworzyć kordony, zwłaszcza wokół węzłowych stacji, zorganizować systematyczną kontrolę chłopów podróżujących koleją, natychmiast aresztować wszystkich, którzy przejeżdżają z Ukrainy i Północnego Kaukazu, poddając ich również filtracji w trybie przewidzianym w punkcie drugim tej dyrektywy, formalizując sprawy przez trójki PP [Pełnomocnych przedstawicieli – autorzy].
5. PP OGPU mają ujawnić na swoim terytorium wszystkich, którzy uciekli z Ukrainy, Północnego Kaukazu i Białorusi, niezwłocznie informując SPO [Wydział Tajno-Polityczny – autorzy] OGPU o liczbie ujawnionych i czasie ich przybycia, ilu z nich pracuje w przedsiębiorstwach – w celu określenia, do którego specjalnego osiedla ich skierować.
Zwracam uwagę wszystkich PP, zwłaszcza Ukrainy i Północnego Kaukazu i Kubania, na konieczność jak najszybszego, poprzez surowe rozprawienie się z kontrrewolucyjnymi organizatorami wyjazdów, położenia kresu tej kontrrewolucyjnej akcji.
Donosić mi telegraficznie o wynikach. 
Jagoda [fn: Советская деревня глазами ВЧК-ОГПУ-НКВД, 1918–1939, red. А. Берелович et al., oprac. Л. Борисова et al., том 3, 1930–1934, книга 2, 1932–1934, Документы и материалы, Москва 2005, s. 262–263.]
Takie decyzje nie były zgodne z obowiązującym ustawodawstwem ZSRR i republik, ponieważ w celu podjęcia tak nadzwyczajnych środków w kraju musiałby być ogłoszony stan wojenny (zgodnie z Przepisami o nadzwyczajnych środkach ochrony porządku rewolucyjnego, zatwierdzonymi uchwałą Centralnego Komitetu Wykonawczego i Rady Komisarzy Ludowych ZSRR z dnia 3 kwietnia 1925 r. (СЗ СССР 1925 г. № 25, ст. 167; 1929 г. № 8, ст. 74)). Oznacza to, że norma ta miała charakter nie administracyjny, lecz polityczny, co świadczyło o brutalnej interwencji władz ogólnozwiązkowych w sprawy republiki, której skutki stały się częścią radzieckiego mechanizmu Hołodomoru na Ukrainie.
Zakaz swobodnego poruszania się, opuszczania kołchozów i granic republiki doprowadził do licznych ofiar, ponieważ ludzie nie mieli możliwości wyjazdu, by kupić żywność, znaleźć pracę w bezpieczniejszych miejscach czy uciec przed represjami.
Południe Ukrainy nie było wyjątkiem – jedyną realną szansą na opuszczenie swojej miejscowości była migracja osób w wieku produkcyjnym, które mogły zwerbować się do pracy na budowach lub do niewykwalifikowanych prac w miastach. Położenie geograficzne pozwalało także na potajemny wyjazd na Krym, który w tamtym czasie był częścią RFSRR. Jednak potajemne wyjechanie z całą rodziną było bardzo trudne, dlatego dzieci i niezdolni do pracy członkowie rodzin często pozostawali bez żywicieli. Bardzo rzadko zdarzają się wzmianki, by cała rodzina wyjechała do miasta, ponieważ wymagało to posiadania własnego wozu i szeregu szczęśliwych zbiegów okoliczności, które umożliwiłyby tę ucieczkę. Dokumenty świadczą, że już wiosną 1933 r. śmierć głodowa czyhała na ludzi w drodze, podczas chaotycznego przemieszczania się w poszukiwaniu pracy i jedzenia [fn: Н. Кузовова, Голодомор 1932–1933 років на Херсонщині, Херсон 2023, ss. 152–153.]. Stopniowo terytorium USRR przekształciło się w rezerwat, którego mieszkańców czekała straszna śmierć z głodu i jego następstw.
REPRESJE SĄDOWE
8 czerwca 1927 r. Wszechukraiński Centralny Komitet Wykonawczy zatwierdził Kodeks karny USRR (KK USRR 1927 r.), który wszedł w życie 1 lipca 1927 r. Ustanawiał on „środki ochrony społecznej” w celu ochrony „Radzieckiego Państwa Socjalistycznego i ustanowionego w nim porządku prawnego przed społecznie niebezpiecznymi czynami (przestępstwami)”. 25 lutego 1927 r. uchwałą CKW ZSRR przyjęto Przepisy o przestępstwach państwowych (kontrrewolucyjnych i szczególnie niebezpiecznych dla Związku SRR przestępstwach przeciwko porządkowi administracyjnemu) (Przepisy z 25 lutego 1927 r.) [fn: А. Беніцький, Відповідальність за причетність до злочину та співучасть у злочині згідно з Кримінальним кодексом УСРР 1922 і 1927 рр., „Науковий вісник Львівського державного університету внутрішніх справ” 2013, 4, s. 197.].
Na podstawie KK USRR z 1927 r. w czasie powstań chłopskich na karę śmierci skazywano organizatorów i najbardziej aktywnych uczestników wystąpień. W 1930 r. na podstawie art. 54–8–10 i 56–15 oraz 56–28 KK USRR na karę śmierci i rozstrzelanie w Chersoniu skazano powstańców ze wsi Sołonci i Kardaszynka w rejonie oleszkowskim (ciurupińskim): Jewdokiję Szczur, Petra Dubowego, Iwana Fomenkę, Iwana Konstantyniwa, Iwana Haranenkę, Iwana Palanycię, a grupa chłopów została skazana na uwięzienie w obozach koncentracyjnych na okres od 7 do 10 lat (łącznie zatrzymano 28 osób, z których 12 wkrótce zwolniono). Powstańcy stawiali opór milicji, która próbowała zabrać ze wsi kułaków skazanych na zesłanie, pobili przewodniczącego, członków rady wiejskiej i aktywistów TOWZ (Towarzystwa Wspólnej Uprawy Ziemi), zdemolowali pomieszczenia rady wiejskiej. Próby uzyskania amnestii i zmniejszenia kary w latach 1935 i 1939 zostały odrzucone, a dla niektórych uczestników powstania kary w obozach zostały przedłużone o kolejne 3 lata [fn: Державний архів Херсонської області, фонд Р-4033, опис 10, справа 255.].
Jednak na początku kampanii zbożowej w 1932 r. rząd ZSRR napotkał opór wobec rekwizycji zboża już nie ze strony „kułaków”, a kołchozów. Najpierw przewodniczący kołchozów, a za nimi lokalne, rejonowe i obwodowe kierownictwo partyjne ogłosiło, że niemożliwe jest wykonanie planu rekwizycji zboża. Stało się to pretekstem do represji wobec przedstawicieli władz lokalnych, którzy chcieli jedynie, aby państwo wywiązało się ze swoich zobowiązań zadeklarowanych przed rozpoczęciem kampanii.
Jednakże surowość represji na Ukrainie i ich publiczny charakter miały na celu zastraszenie całej ludności ZSRR. Taka taktyka przynosiła swoje, czasem nieoczekiwane, rezultaty. Na przykład, w Rosji, zgodnie z doniesieniami OGPU: „W całej masie rad wiejskich, gdzie kołchozy zostały nadmiernie obciążone (rejony Otradnieński, Biełoglinieński, Kropotkiński i inne), pracownicy kołchozów i podstawowych organizacji partyjnych ... odmawiają wykonania rekwizycji zboża, przejawiając tendencje do ucieczki z rejonów, ponieważ, według nich, «zamiast powtarzać smutne doświadczenie Ukrainy, lepiej jak najszybciej odejść od pracy w kołchozie»” [fn: Голод в СССР. 1929–1934, t. 2, s. 145–146.].
Oczywiście w tym przypadku lokalne kierownictwo obawiało się, że zostaną wobec nich zastosowane „środki ochrony społecznej” podobne do tych, które zastosowano wobec oskarżonych w „sprawie orichiwskiej” (obecnie rejon miejski Orichiw w obwodzie zaporoskim, Południowa Ukraina). Takie obawy miały uzasadnienie. W tajnym liście do działaczy partyjnych z 7 grudnia 1932 r. J. Stalin napisał: „Rozsyła się do wiadomości materiały śledcze w sprawie sabotażu rekwizycji zboża w rejonie orichiwskim na Ukrainie, przesłane CK WKP(b) przez przewodniczącego DPU Ukrainy, towarzysza Redensa. Ponieważ materiały te są charakterystyczne dla znacznej części rejonów Związku Radzieckiego, uważam, że należy na nie zwrócić szczególną uwagę. Materiały po raz kolejny pokazują, że organizatorami sabotażu są w większości przypadków «komuniści», to znaczy ludzie, którzy mają w kieszeni legitymację partyjną, ale już dawno się zdegenerowali i faktycznie zerwali z partią” [fn: Ibidem, s. 248–249.].
W szyfrogramie Stalina z tego samego 7 grudnia 1932 r. na temat niewypełniania planu przez sowchozy i możliwych prób uchylenia się od odpowiedzialności przez obwodowe i sowchozowe kierownictwo Uralu zaproponowano, co następuje: „[...] ogłosić w imieniu Rady Komisarzy Ludowych i CK, że w przypadku niewypełnienia planu zostaną oni aresztowani jako oszuści, sabotażyści i wrogowie państwa radzieckiego, tak samo, jak aresztowano szereg dyrektorów sowchozów Zachodniej Syberii, Ukrainy, Północnego Kaukazu. Dyrektorom ogłoście, że legitymacja partyjna nie uratuje ich przed aresztowaniem, że wróg z legitymacją partyjną zasługuje na większą karę niż wróg bez legitymacji partyjnej” [fn: Ibidem, s. 247–248.].
Jednak to wydawało się niewystarczające i w styczniu 1933 r. przeprowadzono masowe, pokazowe represje w obwodzie odeskim: łącznie, dla odstraszenia, miano ukarać i wysłać poza obwód 500 rodzin chłopskich, usunąć ze stanowisk i skazać na obozy koncentracyjne 50 kierowników partyjnych, publikując ich listy w gazetach [fn: Державний архів Одеської області, фонд П-11, опис 21, справа 1, k. 47.].
WYKONAWCY LUDOBÓJSTWA I KIEROWNICY REPRESJI NA MIEJSCU
W styczniu tego samego roku na Południu Ukrainy, z powodu nieefektywności rekwizycji zboża, usunięto pierwszych sekretarzy obwodowych komitetów, a na ich stanowiska powołano Mendela Chatajewicza (obwód dniepropietrowski) i Jewhena Wehera (obwód odeski). Zarówno oni, jak i ich poprzednicy, byli mianowańcami „z zewnątrz”. Taka praktyka była powszechna przy powoływaniu kierownictwa różnego szczebla do realizacji „zadań partyjnych”. Chociaż mieli to być ludzie wybierani, prawo to było lekceważone. Często z „wybranym” przewodniczącym „wyborcy” zapoznawali się podczas procedury bezalternatywnego „wyboru”.
Chatajewicz i Weher zostali mianowani, by zrealizować plan rekwizycji zboża na Południu Ukrainy, podobnie jak 1. sekretarz chersońskiego komitetu miejskiego KP(b)U Zynowij Siderski (od 1932 r.) i przewodniczący chersońskiej rady miejskiej Jakym Kryczewcow (od 1932 r.) zostali mianowani do budowy największego na Ukrainie kombinatu konserwowego w Chersoniu.
Wiadomo, że odpowiedzialność za fiasko rekwizycji zboża na Ukrainie Stalin zrzucił właśnie na lokalne kierownictwo. Jak zauważa Choptiar: „W dyrektywie do sekretarzy obwodowych komitetów partii W. Mołotow i sekretarz KC KP(b)U M. Chatajewicz żądali «bezwzględnej» kary dla zbrodniczych elementów w zarządach kołchozów, a KC KP(b)U zobowiązał organy sądowe do rozpatrywania spraw dotyczących rekwizycji zboża poza kolejnością, z reguły «przez wyjazdowe sesje na miejscu z zastosowaniem ostrych represji»” [fn: Ю.А. Хоптяр, Судочинство і селянство України в 1929–1933 рр., „Історія України: маловідомі імена, події, факти” 2005, 31, s. 151–160.].
Począwszy od Kryczewcowa i Siderskiego, którzy zajmowali lokalne stanowiska kierownicze, a skończywszy na szefach obwodów Południa Ukrainy: Majorowie, Weherze i Chatajewiczu – praktycznie wszyscy zostali rozstrzelani w latach 1937–1938. Nie była to kara za ich zbrodnicze działania wobec ludności czy niekompetencję. Wszelkie działania tych urzędników wdrażały w życie postanowienia państwa radzieckiego.
Zbadaliśmy akta sądowe szefów jednego ze strategicznych rejonów regionu – chersońskiego: Jakyma Kryczewcowa – przewodniczącego komitetu wykonawczego chersońskiej rady miejskiej (która kierowała także wszystkimi radami wiejskimi na terenie rejonu) oraz Zynowija Siderskiego – sekretarza chersońskiego komitetu miejskiego KP(b)U – głównego pełnomocnika partii na tym terenie. Obaj zostali rozstrzelani w 1937 r. podczas represji i zrehabilitowani wkrótce po śmierci Stalina, jako „uczciwi komuniści” i „prawdziwi radzieccy ludzie”. Siderski został pośmiertnie przywrócony do partii w 1958 r., a Kryczewcow – w 1990. Ustalono, że Kryczewcow i Siderski byli organizatorami Hołodomoru na szczeblu lokalnym, działając na podstawie decyzji, które wdrażali, piastując swoje stanowiska.
Kryczewcow Jakym Andrijowycz, Ukrainiec, urodził się w Rostowie nad Donem, oskarżony w sprawie 817 o antyradziecką organizację nacjonalistyczno-terrorystyczną na Ukrainie na podstawie artykułów 54–7, 54–8, 54–11 Kodeksu karnego USRR (21 sierpnia 1937 r. – 20 października 1937 r.), w trakcie śledztwa nie przyznał się do winy. W jego aktach [fn: Галузевий архів Служби безпеки України, фонд 6, справа 45090.] znajdują się zeznania Marka Joszpy (Joszpa Mark Jakowycz, ur. 1897 r., były członek KP(b)U w latach 1923–1937, przed wstąpieniem do partii komunistycznej – członek Żydowskiej Partii Komunistycznej Poalej Syjon w latach 1919–1922) z 8 października 1937 r., gdzie Joszpa zeznał, że z Kryczewcowem zbliżyli się na gruncie antyradzieckich poglądów kontrrewolucyjnych. Według zeznań Joszpy, Kryczewcow rzekomo twierdził, że „błędna linia partii tutaj, na Ukrainie, ma szczególnie specyficzny odcień”, co przejawiało się w tym, że „[...] faktycznie Ukraina jest jednym z szeregowych obwodów ZSRR i znajduje się niemal w kolonialnej zależności od Moskwy. Wszystkie bogactwa Ukrainy są wywożone przez Moskwę, wszystko jest podporządkowane Moskwie, nam, Ukraińcom, jest szczególnie ciężko widzieć i odczuwać taką sytuację”. Kiedy śledczy przypomniał, że Joszpa nie jest Ukraińcem i nie może wiązać się z ukraińską organizacją nacjonalistyczną, Joszpa odpowiedział, że miał poglądy antyradzieckie, i gdyby mu zaproponowano dołączenie do innej grupy kontrrewolucyjnej, i tak by się zgodził. Joszpa zeznał, że Kryczewcow rzekomo powiedział mu, że głównym celem ukraińskiej organizacji antyradzieckiej było oderwanie Ukrainy od Związku Radzieckiego drogą zbrojnego powstania i późniejszego wsparcia ze strony Niemiec i Polski, a także obalenie stalinowskiej dyktatury. Udana kariera Kryczewcowa w organach władzy, pomimo jego niskiego wykształcenia (po pracy w Chersoniu otrzymał zaproszenie od Wehera, szefa obwodu, do Odessy, a w momencie aresztowania zajmował stanowisko zastępcy naczelnika Zarządu ds. RKL USRR), a także decyzje, które podejmował na stanowisku przewodniczącego komitetu wykonawczego chersońskiej rady miejskiej, świadczą o tym, że Kryczewcow wykonywał wszystkie polecenia wyższego kierownictwa. Jego pobyt na stanowisku w Chersoniu wiązał się z naruszeniem norm wydawania chleba robotnikom, przestępczą bezczynnością w walce z bezdomnością. Jak wynika z uchwał chersońskiej rady miejskiej, był on wiernym wykonawcą polityki państwowej: opowiadał się za walką z kułactwem, podpisywał uchwały o przyspieszeniu rekwizycji zboża i zaostrzeniu represji, wycofywaniu ksiąg akt stanu cywilnego z zapisami o śmierci itp. Jest sygnatariuszem wszystkich decyzji, które były narzędziem organizowania sztucznego głodu.
Kolega Kryczewcowa, szef organizacji partyjnej, Siderski Zynowij Osypowycz, urodził się 28 grudnia 1897 r. w Kownie, był Żydem, został skazany na podstawie art. 54–8, 54–11 KK USRR za udział w kontrrewolucyjnej prawicowo-trockistowskiej organizacji, w 1937 r. rozstrzelany, w 1958 r. – pośmiertnie przywrócony w szeregi partii [fn: Галузевий архів Служби безпеки України, фонд 6, справа 45212.].
Podczas śledztwa w 1937 r. Siderski zeznał, że uważa wydarzenia z lat 1932–1933 za „kułacki sabotaż”. Rzekomo w rozmowie z ówczesnym ludowym komisarzem rolnictwa USRR M. Demczenką krytykowali razem KC KP(b)U za to, że ustalił „nadmiernie napięty” plan, nie będąc w stanie ogarnąć rzeczywistego stanu ukraińskiej wsi, i że może to prowadzić do „niemiłych konsekwencji”. Zeznał, że „te rozmowy skłoniły mnie do wystąpienia przeciwko planowi, który KC KP(b)U i obwodowy komitet odeski wyznaczyły dla mojego rejonu (chersońskiego)”. Jednak decyzje zapisane w dokumentacji chersońskiego komitetu miejskiego KP(b)U świadczą o tym, że Siderski, który w tym czasie był doświadczonym funkcjonariuszem, zajmującym stanowiska w różnych obwodach Ukrainy, wykonywał wszystkie polecenia kierownictwa partyjnego, cieszył się zaufaniem kierownictwa obwodowego, a po wydarzeniach z lat 1932–1933 w Chersoniu otrzymał awans – objął stanowisko szefa obwodowego komitetu Mołdawskiej Autonomicznej Republiki. W momencie aresztowania zajmował stanowisko zastępcy Ludowego Komisarza Rolnictwa USRR.
Pod przewodnictwem Siderskiego przyjęto uchwały chersońskiego komitetu miejskiego KP(b)U z 1 marca 1932 r. (z klauzulą „ściśle tajne”) o podjęciu „najbardziej zdecydowanych środków nacisku administracyjno-finansowego wobec złośliwych opóźniaczy w dostawach zboża” i przyspieszeniu rozpatrywania spraw dotyczących rekwizycji zboża, ich rozpatrywania w wioskach w trybie pokazowym [fn: Державний архів Херсонської області, фонд Р-1005, опис 1, справа 274, аркуші 169, 172, 174–177, 189.]. On, razem z Kryczewcowem, jest współautorem sprawozdań na odeskim obwodowym plenum KP(b)U, połączonym posiedzeniu chersońskiego komitetu miejskiego KP(b)U i prezydium chersońskiej miejskiej komisji kontrolnej z 4 lutego 1933 r. na temat niewypełnienia przez obwód odeski planu rekwizycji zboża i wprowadzenia nowego prawa o rekwizycjach, które przewidywało ponowne młócenie i zwracanie rozkradzionego i nielegalnie wydanego zboża. Siderski występował również na posiedzeniu biura chersońskiego komitetu miejskiego KP(b)U 4 grudnia 1933 r. za wycofaniem funduszy naturalnych jako kary za niewykonanie rekwizycji zboża w wioskach rejonu chersońskiego [fn: Херсонщина. Голодомор. 1932–1933, s. 19, 20, 24, 65, 69, 112, 124, 141, 175, 185, 203, 230.].
Chociaż ci urzędnicy zostali straceni, zauważmy, że żaden z nich nie został skazany bezpośrednio za śmierć ludzi z głodu.
Jeśli chodzi o działania przedstawicieli władz radzieckich z „lokalnych kadr”, zachowało się kilka spraw śledczych NKWD o skazaniu przewodniczących kołchozów za próby pomocy ludności w uniknięciu głodu (S.W. Fili, przewodniczącego kołchozu „Sierp i Młot” rady wiejskiej Nowoołeksandriwka w rejonie chorskim (23 grudnia 1932 – 13 kwietnia 1933), T.A. Złockiego, przewodniczącego kołchozu we wsi Nowoołeksijiwka w rejonie henoczeskim (17 stycznia 1933), O.A. Riazanowa, sekretarza partyjnej komórki wsi Rubaniwka (styczeń 1933) i in.).
W niektórych przypadkach działania przedstawicieli władz lokalnych przybierały jawnie kryminalny charakter. Ponieważ pojęcia sądownictwa i prawa zostały przez władze radzieckie zniweczone, ich przedstawiciele bezkarnie uprawiali korupcję, rozkradali mienie publiczne, a w pewnych warunkach przekształcali się w zorganizowane grupy przestępcze. W dokumentach dotyczących czystek partyjnych w rejonie chersońskim, we wspomnieniach świadków, pojawiają się wzmianki o pijaństwach, znęcaniu się nad ludnością, kradzieżach mienia [fn: Ibidem, s. 241–243.].
Częstą argumentacją dla tezy, że „głód zorganizowały własne, lokalne kadry”, jest praca lokalnych aktywistów. Jednak ta praca była zorganizowana i regulowana przez rząd radziecki. Na przykład, jako nagrodę przewidywano przekazywanie skonfiskowanego mienia na własność osobistą (10%):
Oskarżony Demczenko Iwan, korzystając z faktu, że przewodniczący rady wiejskiej Netowkany faktycznie nie kierował pracą rady wiejskiej, wykorzystywał to na swoją własną korzyść, a mianowicie: zabierając mienie, nie ujmował go w ewidencji, nie sporządzał spisów zabranego mienia, przeprowadzał zabór mienia bez żadnych uchwał, zabierał mienie osobom, które miały różne długi, a także tym, którzy absolutnie żadnych długów nie mieli, dążąc do uzyskania 10% ze ściągniętych sum. Najcenniejsze rzeczy, które zostały zabrane, ujął jako dla siebie, jak i do rozdania swoim ludziom, wystawiając na licytację mniej wartościowe rzeczy. W licytacjach brali udział podstawieni przez niego ludzie, jak na przykład strażacy, a karty handlowe i akty były fałszowane. W ten sposób, jak to zostało ustalone na podstawie materiałów sprawy, a także przesłuchania całego szeregu świadków, niedobór zabranego mienia sięga ponad 10 000 rubli. Dotyczy to zwłaszcza produktów spożywczych i rzeczy domowego użytku, mąki, słoniny, masła, ziemniaków, a z inwentarza – świń, krów, dywanów itp.
Co do defraudacji 13 000 rubli, to z przedłożonych dokumentów suma ta zmniejsza się o 8800 rubli, ostatnia suma składa się z nielegalnie przez niego uzyskanych 10%, co jest przewidziane w prawie, a więc suma ta została roztrwoniona przy bezpośrednim pobłażaniu oskarżonego Netowkanego. (Wyrok karny odeskiego sądu obwodowego w sprawie przestępstw przedstawicieli władz w rejonie arbuzińskim obwodu odeskiego wobec ludności podczas kampanii rekwizycji zboża, 21 kwietnia 1933 r.) [fn: Державний архів Одеської області, фонд Р-710, опис 2, справа 1, k. 36–38.].
Wobec tych, którzy z miłosierdzia nie chcieli zajmować się grabieżą chłopów, mogła być zastosowana odpowiedzialność administracyjna: „zbratanie się” miasta ze wsią nie zawsze odbywało się według „scenariusza” rządowego. Przykładowo, zarząd fabryki wagonów „Metalist” w Chersoniu 4 października 1932 r. poinformował chersońską radę zawodową o przypadku w podległym im kołchozie „Wolne Życie” we wsi Roksandriwka, kiedy pracownik fabryki, członek partii, po wykonaniu planu w 20%, odmówił dalszych rekwizycji zboża i wraz z zarządem rozdał zboże członkom kołchozu na siew. W rezultacie zarząd kołchozu został postawiony przed sądem, a skład brygady patronackiej zmieniono [fn: Державний архів Херсонської області, фонд Р-1005, опис 1, справа 143, k. 177–179.].
W 1934 r. represje wobec lokalnego kierownictwa nie tylko nie ustały, ale przybrały nowe formy. Każda działalność mogła być interpretowana jako antypaństwowa, w szczególności zaniedbania gospodarcze tłumaczono przyczynami politycznymi [fn: „Совершенно секретно”. Лубянка – Сталину о положении в стране (1922–1934 гг.), t. 10, часть 2, red. А.Н. Сахаров, В.С. Христофоров, oprac. И.Ю. Бережанская et al., Москва 2017, s. 598.].
Prawo do podejmowania wszelkich decyzji związanych z organizacją Hołodomoru należało wyłącznie do Stalina i wąskiego kręgu jego zaufanych osób. Lojalność bliskiego otoczenia Stalina zapewniała zasada odpowiedzialności zbiorowej – z utratą władzy przez Stalina, jego poplecznicy musieliby odpowiedzieć za politykę represji, która doprowadziła do milionowych strat w gospodarce, skazania setek tysięcy niewinnych ludzi i śmierci milionów podczas Hołodomoru.
Jak już wspomniano, większość partyjnych urzędników, organizatorów Hołodomoru, została stracona podczas represji w latach 1937–1938. Co ciekawe, w odróżnieniu od represjonowanych za rozpowszechnianie informacji o głodzie i działania mające na celu pomoc ludności, zostali oni zrehabilitowani zaraz po śmierci J. Stalina. To stawia kropkę nad i w sprawie organizatorów Hołodomoru na Ukrainie. Ponadto, ludzie skazani na niewielkie kary za niewykonanie planu dostaw zboża w latach 1932–1933 pozostawali w polu widzenia organów karnych, ich sprawy były wznawiane i ponownie rozpatrywane. W okresie masowych represji w latach 1937–1938, posiadanie wyroku za niedostarczenie zboża w latach 1932–1933 było uznawane za okoliczność obciążającą przy orzekaniu kolejnej kary, jako wystąpienie przeciwko władzy, i było karane znacznie surowiej – karami 5 i 8 lat w obozach lub rozstrzelaniem.
Nawet 5 lat później wszelkie rozmowy o głodzie i kolektywizacji były prześladowane i surowo karane. I tak, w 1938 r. na karę śmierci skazano Petra Wasiljewa (miasto Chersoń), który rozpowszechniał „oszczerstwa o przeprowadzeniu przez władzę radziecką kolektywizacji siłą, o głodzie kołchoźników i robotników w ZSRR” [fn: Державний архів Херсонської області, фонд Р-4033, опис 10, справа 343.], a także Wasyla Chawkuna, kołchoźnika ze wsi Szkuryniwka w rejonie chersońskim, który „rozpowszechniał prowokacyjne pogłoski o ZSRR, o rzekomym głodzie, zrujnowaniu chłopstwa” [fn: Державний архів Херсонської області, фонд Р-4033, опис 10, справа 393.] itd. Te oskarżenia, wraz z jakimś drobnym wykroczeniem, stawały się decydujące przy wydawaniu wyroku. W ten sposób, nawet 5 lat później, wzmianka o głodzie mogła kosztować życie.
WNIOSKI
Analiza aktów normatywnych ZSRR i USRR z końca lat 20. i początku lat 30. XX wieku oraz praktyk ich wdrażania w celu prawnej oceny działań władz wobec obywateli USRR, pozwoliła zbadać, w jaki sposób zalegalizowane na terenie ZSRR socjobójstwo przekształciło się w politykę ludobójstwa, zastosowaną na Ukrainie w postaci Hołodomoru z lat 1932–1933.
Należy zaznaczyć, że obecnie istnieją dyskusyjne kwestie związane z mechanizmami, które zapewniały ludobójstwo. Wielu prawników i historyków (Antonowycz, Wasylenko, Graziosi, Zacharow, Conquest, Kulczycki, Neimark itd.), odwołując się do norm prawnych i faktów historycznych, wyraziło swoją wizję realizacji ludobójczej polityki ZSRR wobec Ukrainy. W odróżnieniu od zwolenników teorii „ogólnozwiązkowego głodu” (Kondraszyn), naturalnych i ekonomicznych przyczyn głodu z lat 1932–1933 (Davis i Wheatcroft), oni, idąc za Lemkinem, wyróżniają obok przyczyn ekonomicznych także przyczyny polityczne i narodowe Hołodomoru, co właściwie pozwala na zdefiniowanie go jako ludobójstwo. Dlatego też badanie technologii, opisanych przez Lemkina przy definiowaniu natury ludobójstwa jako pojęcia prawnego, w kontekście regionalnym, daje możliwość prześledzenia procesu ich bezpośredniego wdrażania.
Jednym z mechanizmów, które zapewniały ludobójstwo, były masowe i nieuzasadnione praktyki pozbawiania obywateli praw politycznych w interesie rządzącej partii bolszewików. Na przykładzie konkretnych faktów, które miały miejsce na Południu Ukrainy, można wnioskować, że zjawisko to nasiliło się podczas Hołodomoru z lat 1932–1933. Było to uwarunkowane tym, że centralne pojęcie „wroga klasowego” w ustawodawstwie radzieckim mogło być definiowane w zależności od sytuacji politycznej. Oznacza to, że każdy w każdej chwili mógł znaleźć się poza prawem i stać się obiektem represji. W związku z tym, podczas stosowania politycznej technologii ludobójstwa, radzieccy urzędnicy naruszali unormowane praktyki, uciekając się do czysto represyjnych.
Do politycznej technologii ludobójstwa można również zaliczyć pozbawienie władz republikańskich prawa do rozwiązywania pilnych kwestii i problemów, które dotyczyły kwestii życia i śmierci narodu. Zgodnie z podziałem kompetencji związkowych i republikańskich na mocy konstytucji ZSRR i USRR, odpowiedzialność za „ogólny plan całego gospodarstwa narodowego Związku” spoczywała na organach ogólnozwiązkowych. Nawet komunistyczne kierownictwo USRR nie było upoważnione do rozstrzygania tej kwestii. W rezultacie narzucony USRR plan rekwizycji zboża stał się technologią ludobójstwa. Niewykonanie go pod koniec 1932 r. zostało zrównane z kontrrewolucją i pociągnęło za sobą zastosowanie wobec USRR nadzwyczajnych środków: rekwizycję całej żywności i masowe represje.
Ponadto wdrażanie aktów normatywno-prawnych wiązało się z naruszeniami ustalonych norm ustawowych dotyczących podziału kompetencji władzy centralnej, republikańskiej i lokalnej, co stwarzało nieokreślone warunki dla funkcjonowania wszystkich sfer życia społecznego i sprzyjało ustanowieniu autorytarnego, a następnie totalitarnego reżimu radzieckiego.
Represje sądowe i polityczne odegrały jedną z decydujących ról w organizacji ludobójstwa. Kryminalizacja wszelkich przejawów niezadowolenia z działań władz, stosowanie kary śmierci wobec uczestników powstań chłopskich na Ukrainie, było wykorzystywane przez rząd radziecki do zastraszania całej ludności ZSRR. Szczególną brutalnością i masowością wyróżniały się represje sądowe podczas głodu w latach 1932–1933. Stosowano je wobec wszystkich warstw ukraińskiego społeczeństwa: od lokalnego kierownictwa partyjnego po chłopów prowadzących indywidualne gospodarstwa, bez względu na wiek i płeć, narodowość i wyznanie. Brutalność, jaką okazano narodowi ukraińskiemu, była również wykorzystywana jako środek zastraszania ludności ZSRR poprzez publikacje w gazetach o głośnych sprawach, podobnych do tej orichiwskiej.
Jako ekonomiczną technologię ludobójstwa można scharakteryzować politykę finansową rządu radzieckiego, która uniemożliwiała prowadzenie indywidualnego gospodarstwa rolnego, ponieważ w opinii decydentów, środki produkcji miały należeć wyłącznie do państwa. Miała ona długoterminowe skutki, a wraz z państwową kontrolą nad młynami, przymusowym zabieraniem żaren, brakiem wolnego handlu chlebem, doprowadziła do śmierci ludzi z głodu w wioskach i miastach Ukrainy.
Ograniczenie polityki korienizacji było również jedną z technologii ludobójstwa, którą zgodnie z klasyfikacją Lemkina można zaliczyć zarówno do politycznej, jak i kulturowej. Jednocześnie mniejszości narodowe USRR nie tylko ucierpiały z powodu głodu w latach 1932–1933, ale również doświadczyły dodatkowych represji za ujawnianie informacji o Hołodomorze za granicą. Jednak niewielka pomoc z zagranicy pozwoliła mieszkańcom rejonów narodowościowych i rad wiejskich Południa Ukrainy przetrwać głód z mniejszymi stratami, a nawet pomóc ludności ukraińskiej w znoszeniu ciężaru głodu. Dlatego też nie dziwi, że ostatnio dominuje pogląd, że obiektem ludobójstwa byli wszyscy obywatele USRR.
Wydarzenia, które miały miejsce na Południu Ukrainy w latach 1932–1933, świadczą o tym, że surowa centralizacja zarządzania w ZSRR i prawo do podejmowania wszelkich decyzji związanych z organizacją Hołodomoru należały wyłącznie do J. Stalina i wąskiego kręgu jego zaufanych osób. Można mówić o wykonawcach Hołodomoru jako akcie ludobójstwa na szczeblu lokalnym, na przykładzie Południa Ukrainy, jednak ich działania były sprowokowane przez zalegalizowanie przez państwo grabieży swoich współmieszkańców, ustanowienie nagrody za skonfiskowane mienie. Dla „brygad holowniczych”, które były organizowane w miastach do rekwizycji chleba od robotników, niewykonanie zadania pociągało za sobą odpowiedzialność administracyjną. To samo dotyczyło wiejskich aktywistów, przewodniczących kołchozów, rad wiejskich, którzy byli stawiani przed sądem za humanitarne, ludzkie czyny, sprawiedliwy podział chleba na dniówkę, pomoc współmieszkańcom podczas głodu. Żaden z radzieckich urzędników nie poniósł odpowiedzialności za niedbalstwo czy bezczynność, wręcz przeciwnie, wśród skazanych byli ci, którzy walczyli z głodem, wbrew wskazówkom władz radzieckich.
REFERENCES BIBLIOGRAFIA
Archival sources (Źródła archiwalne)
Derzhavnyy arkhiv Khersons’koyi oblasti [Державний архів Херсонської області]:
Fond P-89, opys 1, sprava 138 [Фонд П-89, опис 1, справа 138].
Fond R-1005, opys 1, sprava 143, 274 [Фонд Р-1005, опис 1, справа 143, 274].
Fond R-4033, opys 10, sprava 255, 343, 393 [Фонд Р-4033, опис 10, справа 255, 343, 393].
Fond R-4093, opys 2, sprava 3, 4 [Фонд Р-4093, опис 2, справа 3, 4].
Derzhavnyy arkhiv Odes’koyi oblasti [Державний архів Одеської області]:
Fond R-710, opys 2, sprava 1 [Фонд Р-710, опис 2, справа 1].
Fond P-11, opys 21, sprava 1 [Фонд П-11, опис 21, справа 1].
Fond R-2523, opys 1, sprava 9 [Фонд Р-2523, опис 1, справа 9].
Arkhiv Sluzhby bezpeky Ukrayiny u Khersons’kiy oblasti [Архів Служби безпеки України у Херсонській області]:
Fond 5-R, opys 1, sprava 8159, 8520 [Фонд 5-Р, опис 1, справа 8159, 8520].
Haluzevyy arkhiv Sluzhby bezpeky Ukrayiny [Галузевий архів Служби безпеки України]:
Fond 6, sprava 45090, 45212 [Фонд 6, справа 45090, 45212].
Printed sources (Źródła drukowane)
Administratyvnyy kodeks USRR, htt ps://ips.ligazakon.net/document/KP270014 [Адміністративний кодекс УСРР, htt ps://ips.ligazakon.net/document/KP270014] [dostęp: 
16.10.2023].
Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide (Approved and proposed for signature and ratifi cation or accession by General Assembly resolution 260 A (III) of 9 December 1948 Entry into force: 12 January 1951, in accordance with article XIII), htt ps://www.un.org/en/genocideprevention/documents/atrocity-crimes/ Doc.1_Convention%20on%20the%20Prevention%20and%20Punishment%20of%20 the%20Crime%20of%20Genocide.pdf [dostęp: 16.10.2023].
Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide (Approved and proposed for signature and ratifi cation or accession by General Assembly resolution 260 A (III) of 9 December 1948 Entry into force: 12 January 1951, in accordance with article XIII), htt ps://www.un.org/en/genocideprevention/documents/atrocity-crimes/ Doc.1_Convention%20on%20the%20Prevention%20and%20Punishment%20of%20 the%20Crime%20of%20Genocide.pdf [dostęp: 16.10.2023].
Holod 1932–1933 rokiv na Ukrayini: ochyma istorykiv, movoyu dokumentiv, Kyyiv 1990 [Голод 1932–1933 років на Україні: очима істориків, мовою документів, Київ 1990].
Holodomor 1932–1933 rokiv: zlochyn vlady – trahediya narodu: dok. i materialy, Kyyiv 2008 [Голодомор 1932–1933 років: злочин влади – трагедія народу: док. і матеріали, Київ 2008].
Golod v SSSR. 1929–1934. V 3 t., t. 2, Iyul’ 1932 – iyul’ 1933, oprac. V.V. Kondrashin, Moskva 2012 [Голод в СССР. 1929–1934. В 3 т., t. 2, Июль 1932 – июль 1933, oprac. В.В. Кондрашин, Москва 2012].
Golod v SSSR. 1929–1934. V 3 t., t. 3, Leto 1933–1934, red. V.V. Kondrashin, Moskva 2013 [Голод в СССР. 1929–1934. В 3 т., t. 3, Лето 1933–1934, red. В.В. Кондрашин, Москва 2013].
Holodomor 1932–1933 rokiv v Ukrayini: dokumenty i materialy, oprac. R.Ya. Pyrih, Kyyiv 2007 [Голодомор 1932–1933 років в Україні: документи і матеріали, oprac. Р.Я. Пиріг, Київ 2007].
Khersonshchyna. Holodomor. 1932–1933. Zbirnyk dokumentiv, red. V.F. Borovyk, L.V. Vynohradova, O.O. Marushchak, Kherson 2008 [Херсонщина. Голодомор. 1932–1933. Збірник документів, red. В.Ф. Боровик, Л.В. Виноградова, О.О. Марущак, Херсон 2008].
Konstytutsiya (osnovnyy zakon) Ukrayins’koyi sotsialistychnoyi radyans’koyi respubliky 1929 roku, htt ps://zakon.rada.gov.ua/laws/show/n0001316-29#Text [Конституція (основний закон) Української соціалістичної радянської республіки 1929 року, htt ps://zakon. rada.gov.ua/laws/show/n0001316-29#Text] [dostęp: 16.07.2021].
Konventsiya OON pro zapobihannya zlochynu henotsydu i pokarannya za n’oho, htt ps://holodomorinstitute.org.ua/documents/konvencziya-oon-pro-zapobigannya-zlochynugenoczydu-i-pokarannya-za-nogo/ [Конвенція ООН про запобігання злочину геноциду і покарання за нього, htt ps://holodomorinstitute.org.ua/documents/konvencziya-oonpro-zapobigannya-zlochynu-genoczydu-i-pokarannya-za-nogo/] [dostęp: 16.10.2023].
Postanova Apelyatsiynoho sudu mista Kyyeva vid 13 sichnya 2010 roku, htt ps://holodomormuseum.org.ua/postanova-sudu/ [Постанова Апеляційного суду міста Києва від 13 січня 2010 року, htt ps://holodomormuseum.org.ua/postanova-sudu/] [dostęp: 16.10.2023].
Postanova Rady Narodnykh Komisariv USRR Pro borot’bu z kurkul’s’kym vplyvom u kolhospakh, htt ps://holodomorinstitute.org.ua/documents/instrukcziya-rnk-usrrdo-postanovy-pro-borotbu-z-kurkulskym-vplyvom-v-kolgospah/ [Постанова Ради Народних Комісарів УСРР Про боротьбу з куркульським впливом у колгоспах, htt ps://holodomorinstitute.org.ua/documents/instrukcziya-rnk-usrr-do-postanovypro-borotbu-z-kurkulskym-vplyvom-v-kolgospah/] [dostęp: 16.10.2023].
Rezolyutsiya Yevropeys’koho Parlamentu shchodo vidznachennya Holodomoru – shtuchnoho holodu v Ukrayini 1932–1933 rokiv vid 23.10.2008 r., htt ps://zakon.rada.gov.ua/laws/show/994_882#Text [Резолюція Європейського Парламенту щодо відзначення Голодомору – штучного голоду в Україні 1932–1933 років від 23.10.2008 р., htt ps://zakon.rada.gov. ua/laws/show/994_882#Text] [dostęp: 16.10.2023].
„Sovershenno sekretno”. Lubyanka – Stalinu o polozhenii v strane (1922–1934 gg.), t. 10, chast’ 2, red. A.N. Sakharov, V.S. Khristoforov, oprac. I.Yu. Berezhanskaya et al., Moskva 2017 [„Совершенно секретно”. Лубянка – Сталину о положении в стране (1922–1934 гг.), т. 10, часть 2, red. А.Н. Сахаров, В.С. Христофоров, oprac. И.Ю. Бережанская et al., Москва 2017].
Sovetskaya derevnya glazami VChK–OGPU–NKVD. 1918–1939. Dokumenty i materialy. V 4-kh t., Moskva, 1998–2012 [Советская деревня глазами ВЧК–ОГПУ–НКВД. 1918–1939. Документы и материалы. В 4-х т., Москва, 1998–2012].
Sovetskaya derevnya glazami VChK-OGPU-NKVD, 1918–1939, red. A. Berelovich et al., oprac. L. Borisova et al., tom 3, 1930–1934, kniga 2, 1932–1934, Dokumenty i materialy, Moskva 2005 [Советская деревня глазами ВЧК-ОГПУ-НКВД, 1918–1939, ред. А. Берелович et al., oprac. Л. Борисова et al., том 3, 1930–1934, книга 2, 1932–1934, Документы и материалы, Москва 2005].
Tragediya sovetskoy derevni. Kollektivizatsiya i raskulachivaniye. 1927–1939. Dokumenty i materialy. V 5 t., t. 3, Konets 1930–1933, red. V. Danilova, R. Manning, L. Violy, Moskva 2001 [Трагедия советской деревни. Коллективизация и раскулачивание. 1927– 1939. Документы и материалы. В 5 т., t. 3, Конец 1930–1933, red. В. Данилова, Р. Маннинг, Л. Виолы, Москва 2001].
Zakon Ukrayiny Pro Holodomor 1932–1933 rokiv v Ukrayini, htt ps://zakon.rada.gov.ua/laws/ show/376-16 [Закон України Про Голодомор 1932–1933 років в Україні, htt ps://zakon. rada.gov.ua/laws/show/376-16] [dostęp: 16.10.2023].
Studies (Opracowania)
Andriewsky O., Towards a Decentred History: The Study of the Holodomor and Ukrainian Historiography, „East/West: Journal of Ukrainian Studies” 2015, 2, 1.
Antonovych M., Holodomor 1932–1933 rokiv v Ukrayini v konteksti radyans’koho henotsydu proty ukrayins’koyi natsiyi, w: Holodomor 1932–1933 rokiv v Ukrayini yak zlochyn henotsydu zhidno z mizhnarodnym pravom, red. V. Vasylenko, M. Antonovych, Kyyiv 2013 [Антонович M., Голодомор 1932–1933 років в Україні в контексті радянського геноциду проти української нації, w: Голодомор 1932–1933 років в Україні як злочин геноциду згiдно з мiжнародним правом, red. В. Василенко, М. Антонович, Київ 2013].
Aysfel’d A., Martynenko V., Etnichni nimtsi Ukrayiny pid chas Druhoyi svitovoyi viyny i v povoyenni roky. Ukrayina v Druhiy svitoviy viyni: pohlyad z XXI st.: Istorychni narysy: u 2-kh kn., kn. 1, Kyyiv 2011 [Айсфельд А., Мартиненко В., Етнічні німці України під час Другої світової війни і в повоєнні роки. Україна в Другій світовій війні: погляд з ХХІ ст.: Історичні нариси: у 2-х кн., кн. 1, Київ 2011].
Benits’kyy A., Vidpovidal’nist’ za prychetnist’ do zlochynu ta spivuchast’ u zlochyni zhidno z Kryminal’nym kodeksom USRR 1922 i 1927 rr., „Naukovyy visnyk L’vivs’koho derzhavnoho universytetu vnutrishnikh sprav” 2013, 4 [Беніцький А., Відповідальність за причетність до злочину та співучасть у злочині згідно з Кримінальним кодексом УСРР 1922 і 1927 рр., „Науковий вісник Львівського державного університету внутрішніх справ” 2013, 4].
Devis R., Uitkroft S., Gody goloda. Sel’skoye khozyaystvo SSSR. 1931–1933, Moskva 2011 [Дэвис Р., Уиткрофт С., Годы голода. Сельское хозяйство СССР. 1931–1933, Москва 2011].
Gratsiozi A., Holod u SRSR 1931–1933 rr. ta ukrayins’kyy holodomor: chy mozhlyva nova interpretatsiya?, „Ukrayins’kyy istorychnyy zhurnal” 2005, 3 [Ґраціозі A., Голод у СРСР 1931–1933 рр. та український голодомор: чи можлива нова інтерпретація? „Український історичний журнал” 2005, 3].
Gratsiozi A., Velikaya krest’yanskaya voyna v SSSR. Bol’sheviki i krest’yane. 1917–1933, Moskva 2010 [Грациози А., Великая крестьянская война в СССР. Большевики и крестьяне. 1917–1933, Москва 2010].
Hrynevych L., Chy mozhna vvazhaty Holodomor henotsydom?, 24 veresnya 2020 r., 18:00–19:30 [Hrynevych L., Чи можна вважати Голодомор геноцидом?, 24 вересня 2020 р., 18:00– 19:30] [dostęp: 16.10.2023].
Khoptyar Yu.A., Sudochynstvo i selyanstvo Ukrayiny v 1929–1933 rr., „Istoriya Ukrayiny: malovidomi imena, podiyi, fakty” 2005, 31 [Хоптяр Ю.А., Судочинство і селянство України в 1929–1933 рр., „Історія України: маловідомі імена, події, факти” 2005, 31].
Kondrashin V.V., Golod 1932–1933 godov: tragediya rossiyskoy derevni, Moskva 2008 [Кондрашин В.В., Голод 1932–1933 годов: трагедия российской деревни, Москва 2008].
Kotlyarchuk A., „V kuznitse Stalina”. Shvedskiye kolonisty Ukrainy v totalitarnykh eksperimentakh XX veka, Moskva 2012 [Котлярчук А., „В кузнице Сталина”. Шведские колонисты Украины в тоталитарных экспериментах XХ века, Москва 2012].
Kul’chyts’kyy S.V., Holodomor 1932–1933 pp.: mekhanizmy stalins’koho teroru, „Ukrayins’kyy istorychnyy zhurnal” 2007, 4 [Кульчицький С.В., Голодомор 1932–1933 pp.: механізми сталінського терору, „Український історичний журнал” 2007, 4].
Kushnezh R., Dokumenty pol’s’koyi dyplomatiyi pro holodomor, „Ukrayins’kyy istorychnyy zhurnal” 2008, 6 [Кушнеж Р., Документи польської дипломатії про голодомор, „Український історичний журнал” 2008, 6].
Kuzovova N., Childhood during the Holodomor 1932–1933 in Ukraine (in the South of Ukraine), „Journal of Family History” 2021, 47, 1.
Kuzovova N., Mista Khersonshchyny – zhertvy Holodomoru, w: Ukrayina doby modernizatsiyi XIX–XX st.: sotsium, tsinnosti, zhytt yevi praktyky: Materialy Vseukrayins’koyi naukovo-praktychnoyi konferentsiyi, red. N.M. Kuzova et al., Kherson 2020 [Кузовова Н., Міста Херсонщини – жертви Голодомору, w: Україна доби модернізації ХІХ–ХХ ст.: соціум, цінності, життєві практики: Матеріали Всеукраїнської науковопрактичної конференції, red. Н.М. Кузова et al., Херсон 2020].
Kuzovova N., Holodomor 1932–1933 rokiv na Khersonshchyni, Kherson 2023 [Кузовова Н., Голодомор 1932–1933 років на Херсонщині, Херсон 2023].
Lemkin R., Axis Rule in Occupied Europe: Laws of Occupation, Analysis of Government, Proposal for Redress, Clark 2008.
Lemkin R., Radyans’kyy henotsyd v Ukrayini (statt ya 28 movamy), red. R. Serbyn, Kyyiv 2009 [Лемкін Р., Радянський геноцид в Україні (стаття 28 мовами), red. Р. Сербин, Київ 2009].
Levchuk N., Wolowyna О., Rudnytskyi О., Kovbasiuk А., Kulyk N., Regional 1932–1933 Famine Losses: A Comparative Analysis of Ukraine and Russia, „Nationalities Papers” 2020, 48, 3 [special issue].
Naimark N. M., Stalin und der Genozid, Frankfurt/M. 2010.
Rudnytskyi О., Kulchytskyi S., Gladun O., Kulyk N., The 1921–1923 Famine and the Holodomor of 1932–1933 in Ukraine: Common and Distinctive Features, „Nationalities Papers” 2020, 48, 3 [special issue].
Vasylenko V., Holodomor 1932–1933 rokiv v Ukrayini yak zlochyn henotsydu: pravova otsinka, Kyyiv 2009 [Василенко В., Голодомор 1932–1933 років в Україні як злочин геноциду: правова оцінка, Київ 2009].
Zakharov Ye. Yu., Chy mozhna kvalifi kuvaty Holodomor 1932–1933 rokiv v Ukrayini ta na Kubani yak henotsyd?, Kharkiv 2015 [Захаров Є. Ю., Чи можна кваліфікувати Голодомор 1932–1933 років в Україні та на Кубані як геноцид?, Харків 2015].
Websites (Strony internetowe)
The MAPA Great Famine project focuses on the Ukrainian Famine of 1932–33, htt ps://gis.
huri.harvard.edu/population-losses [dostęp: 16.10.2023].
ABOUT THE AUTHORS
Natalіa Kuzovova – studied history at Kherson State University. She received the degree of Candidate of Historical Sciences at V. N. Karazin Kharkiv National University. Her research interests are focused on the history of genocides and inter-ethnic confl icts. He is the author of scientifi c works, archival directories, and collections of documents. She is the author of the monograph The Holodomor of 1932–1933 in the Kherson Region. 
Serhiy Vodotika – is a doctor of historical sciences, professor. He is a graduate of the Department of History of Ukraine at Kharkiv National University and a graduate of the Institute of History of Ukraine of the National Academy of Sciences of Ukraine. Scientifi c interests are focused on the study of the history of Ukraine in the 1920s, and the history of Southern Ukraine. He is the author of the monograph Ukrainians in the Armies of the World.
Iryna Ryzhenko – studied law at I. I. Mechnikov Odesa State University. She received the degree of candidate of legal sciences at the Zaporizhia National University. The sphere of scientifi c interests is administrative and economic law, law enforcement activities, academic integrity. Author of textbooks and scientifi c articles.
Olga Pravotorova – studied law at the Kherson Law Institute of KhNUVS and the Kharkiv National University of Internal Aff airs. She successfully defended her candidate’s thesis at the Zaporizhia National University, received the degree of Doctor of Legal Sciences at the „Ukraine Open International University of Human Development” Higher Educational Institution. Her research interests are focused on the study of administrative law and process, fi nancial, information law and human rights activities. He is the author of many monographs and textbooks.
ПРО AВТОРІВ
Наталя Кузовова – вивчала історію в Херсонському державному університеті. Отримала ступінь кандидата історичних наук в Харківському національному університеті імені В. Н. Каразіна. Її наукові інтереси зосереджені на історії геноцидів та міжентічних конфліктів. Є автором наукових праць, архівних довідників та збірників документів. Є автором монографії Голодомор 1932–1933 років на Херсонщині.
Сергій Водотика – доктор історичних наук, професор. Випускник кафедри історії України Харківського національного університету та аспірантури Інституту історії України НАН України. Наукові інтереси зосереджені на вивченні історії України 1920-х років, історії Південної України. Є автором монографії Українці в арміях світу.
Ірина Риженко – вивчала право в Одеському державному університеті ім. І.І. Мечникова. Отримала ступінь кандидата юридичних наук у Запорізькому національному університеті. Сферою наукових інтересів є адміністративне та господарське право, правоохоронна діяльність, академічна доброчесність. Автор підручників та наукових статей.
Ольга Правоторова – вивчала право в Херсонському юридичному інституті ХНУВС та Харківському національному університеті внутрішніх справ. Успішно захистила кандидатську дисертацію в Запорізькому національному університеті, отримала ступінь доктора юридичних наук у Вищому навчальному закладі Відкритий міжнародний університет розвитку людини „Україна”. Її наукові інтереси зосереджені на студіюванні адміністративного права і процесу, фінансовому, інформаційному праві і правозахисній діяльності. Є автором багатьох монографій та підручників.
NOTA O AUTORACH
Natalіa Kuzovova – studiowała historię na Uniwersytecie Państwowym w Chersoniu. Uzyskała stopień kandydata nauk historycznych na Uniwersytecie Narodowym im. V.N. Karazina w Charkowie. Jej zainteresowania badawcze skupiają się na historii ludobójstw i konfl iktów międzyetnicznych. Jest autorem prac naukowych, katalogów archiwalnych i zbiorów dokumentów. Jest autorem monografi i Голодомор 1932–1933 років на Херсонщині.
Serhij Vodotika – doktor nauk historycznych, profesor. Jest absolwentem Wydziału Historii Ukrainy Charkowskiego Uniwersytetu Narodowego oraz absolwentem Instytutu Historii Ukrainy Narodowej Akademii Nauk Ukrainy. Zainteresowania naukowe skupiają się na badaniu historii Ukrainy lat dwudziestych XX w., historii południowej Ukrainy. Jest autorem monografi i Українці в арміях світу.
Iryna Ryzhenko – studiowała prawo na Odeskim Uniwersytecie Państwowym im. I. Miecznikowa. Uzyskała stopień kandydata nauk prawnych na Zaporoskim Uniwersytecie Narodowym. Sferą zainteresowań naukowych jest prawo administracyjne i gospodarcze, działalność organów ścigania, uczciwość akademicka. Autor podręczników i artykułów naukowych.
Olga Pravotorova – studiowała prawo w Chersonskim Instytucie Prawa KhNUVS i Charkowskim Narodowym Uniwersytecie Spraw Wewnętrznych. Z sukcesem obroniła pracę kandydata na Zaporoskim Uniwersytecie Narodowym, uzyskała stopień doktora nauk prawnych w Wyższej Szkole Edukacji „Ukraine Open International University of Human Development”. Jej zainteresowania badawcze skupiają się na prawie procesowym i administracyjnym, finansowym, informacyjnym oraz działalności związanej z prawami człowieka. Jest autorem wielu monografi i i podręczników.