Kwartalnik Kolegium Ekonomiczno-Społecznego „Studia i Prace”
Ołeh Dudiak 
Uniwersytet Narodowy im. Iwana Franki we Lwowie 
Katedra Starożytnej Historii Ukrainy i Archiwistyki e-mail: odudiak@yahoo.com
ZMIANY W LICZEBNOŚCI, STRUKTURZE ZATRUDNIENIA ORAZ SKŁADZIE ETNOKONFESYJNYM PRZEDSIĘBIORCÓW PRZEMYSŁOWYCH MIASTA LWOWA W OKRESIE MIĘDZYWOJENNYM (W ŚWIETLE DANYCH ZE SPISÓW LUDNOŚCI Z LAT 1921 I 1931)
Abstrakt
Przedsiębiorcy stanowili około jednej czwartej mieszczan zatrudnionych w przemyśle przedwojennego Lwowa. Jednakże ich zdecydowaną większość stanowili właściciele drobnych warsztatów. Więksi przedsiębiorcy to zaledwie niespełna 5% tej warstwy społecznej, a nawet wśród nich dominowali posiadacze małych i średnich przedsiębiorstw. W okresie międzywojennym można zaobserwować tendencję do spadku udziału przedsiębiorców w ogólnej liczbie osób zatrudnionych w przemyśle miasta, a także do zmniejszania przez nich wykorzystania siły najemnej. Struktura zatrudnienia lwowskich przedsiębiorców w latach 20. i 30. nie uległa znaczącym zmianom, choć różniła się w zależności od wielkości kapitału. Zdecydowana większość drobnych rzemieślników była zatrudniona w przemyśle odzieżowym i galanteryjnym, spożywczym, budowlanym, drzewnym i metalurgicznym. Właściciele większych przedsiębiorstw inwestowali natomiast swoje kapitały w przemysł spożywczy, poligraficzny, mineralny, drzewny i papierniczy. Pod względem etnokonfesyjnym wśród lwowskich przedsiębiorców dominowały dwie grupy: Polacy (wyznania rzymskokatolickiego) oraz Żydzi (wyznania mojżeszowego). Ukraińcy (wyznania greckokatolickiego) i przedstawiciele innych narodowości stanowili niewielki odsetek, jednak w latach 1921–1931 odnotowano u nich szybki wzrost liczebności.
Słowa kluczowe: Lwów, przedsiębiorcy, struktura zatrudnienia, przemysł, spisy ludności. Klasyfikacja JEL: P2
Z pierwszych dziesięcioleci swojego istnienia Lwów stał się ważnym ośrodkiem gospodarczym na ziemiach galicyjskich. Przyczyniło się do tego w szczególności jego dogodne położenie na szlakach handlowych. Jak zauważył polski badacz Ignacy Drexler, przez miasto od dawna przebiegały dwie ważne arterie komunikacyjne: pierwsza łączyła regiony bałtycki i czarnomorski, druga, kontynentalna, wiodła ze wschodu i rozgałęziała się w kierunku Przemyśla i Łucka, a dalej do sąsiednich krajów [fn: I. Drexler, Wielki Lwów, Lwów 1920, s. 6.]. Ożywione stosunki handlowe Lwowa z sąsiednimi krajami sprzyjały wzrostowi liczby ludności miejskiej oraz rozwojowi rzemiosł, zorientowanych na zaspokajanie potrzeb mieszczan i mieszkańców okolicznych osad. Rozwój produkcji rzemieślniczej stworzył warunki, które – jak zauważa profesor Jarosław Kiś – przyczyniły się do powstania manufaktur w mieście już w końcu XVI i w pierwszej połowie XVII wieku [fn: Я. Кісь, Промисловість Львова у період феодалізму, В-во Львівського університету, Львів 1968, с. 162.]. Jednakże miasto nie poszło drogą kształtowania nowych stosunków gospodarczych, tak charakterystycznych dla miast Europy Środkowej i Zachodniej, gdzie rzemieślnicy, kupcy i inne przedsiębiorcze osoby zakładały zakłady produkcyjne oparte na pracy najemnej. Właśnie z tych przedsiębiorczych ludzi wyłania się nowa warstwa – przedsiębiorcy [fn: Przedsiębiorcą jest osoba prowadząca samodzielną, systematyczną, inicjatywną, ryzykowną działalność mającą na celu produkcję dóbr i świadczenie usług w celu osiągnięcia zysku lub dochodu osobistego oraz zajmująca się wdrażaniem innowacji, https://pidruchniki.com/18521024/ekonomika/ pravoviy_status_pidpriyemtsya [доступ 22.08.2019].], którzy położyli podwaliny pod współczesne społeczeństwo kapitalistyczne. Zdaniem J. Kisia przyczyną takiego stanu rzeczy były: gospodarcze i polityczne panowanie szlachty, jej ingerencja w gospodarkę i zarządzanie miastem, słabość mieszczaństwa oraz władzy królewskiej. [fn: Я. Кісь, Промисловість Львова у період феодалізму, В-во Львівського університету, Львів 1968, с. 162.] Czynniki te negatywnie wpłynęły na położenie wszystkich miast Rzeczypospolitej, a w przypadku Lwowa sytuację pogorszyły wojny i oblężenia w drugiej połowie XVII i XVIII wieku. Sytuacja społeczno-gospodarcza w mieście zmieniła się po włączeniu Galicji w skład monarchii habsburskiej. Władze austriackie wprowadziły istotne zmiany w życiu społeczno-gospodarczym i politycznym nowo przyłączonych prowincji. Silna władza centralna położyła kres ingerencji szlachty w sprawy miejskie, ograniczono wpływy cechów, ułatwiono rzemieślnikom wstępowanie do nich, zlikwidowano regulacje dotyczące wytwarzania produktów, liczby uczniów i czeladników [fn: W. Saryusz-Zaleski, Dzieje przemysłu w b. Galicji w latach 1804–1929, Kraków 1930, s. 5.]. Te i inne działania rządu austriackiego przyspieszyły rozwój lwowskiej przedsiębiorczości i już w połowie XIX wieku, według danych J. Kisia, we Lwowie działały 44 manufaktury (łącznie z drukarniami), w których pracowało około 1000 robotników [fn: Я. Кісь, Промисловість Львова у період феодалізму, В-во Львівського університету, Львів 1968, с. 181.]. Znani przedsiębiorcy w mieście w tym okresie to m.in. Leiba Bacheles, Robert Domms, Franz Schumann.
W drugiej połowie XIX i na początku XX wieku lwowski przemysł rozwijał się szybciej, pojawiły się nowe przedsiębiorstwa. Na rok 1910 w mieście działały 4353 zakłady, w których pracowały 28 354 osoby [fn: С. Гелей, Економіка, [в:] Історія Львова, ред. Я. Ісаєвич, Центр Європи, Львів 2007, т. 2, с. 205.]. Większość z tych zakładów produkcyjnych stanowiły warsztaty rzemieślnicze lub niewielkie fabryki. Jeśli chodzi o podział branżowy, to 33% tych przedsiębiorstw przypadało na produkcję odzieży i artykułów modowych, 15% – na zakłady gastronomiczne i szynki; 13% – na przedsiębiorstwa branży spożywczej; 8,7% – na przedsiębiorstwa obróbki metalu; 6,2% – na zakłady obróbki drewna, a 10,7% przedsiębiorstw zaliczano do branży budowlanej [fn: Tamże.]. Znani lwowscy przedsiębiorcy z tego okresu to Józef-Adam Baczewski – w produkcji spirytusu, Iwan Lewiński – w budownictwie, Jan Heflinger i Ludwik Zalewski – w przemyśle cukierniczym.
I wojna światowa, a następnie wojny: polsko-ukraińska 1918–1919 oraz polsko-bolszewicka 1920–1921, przyniosły ziemiom zachodniej Ukrainy znaczne straty demograficzne i materialne oraz zmiany w ich położeniu geopolitycznym. Galicja i Wołyń Zachodni znalazły się w składzie odrodzonego państwa polskiego, które bezpośrednio wpływało na procesy społeczno-gospodarcze i polityczne w regionie. Koniunktura gospodarcza w Drugiej Rzeczypospolitej charakteryzowała się częstymi kryzysami, które wyrządzały przedsiębiorcom wielkie straty. Według szacunków polskich badaczy Zbigniewa Landaua i Jerzego Tomaszewskiego z 21 lat istnienia międzywojennego państwa polskiego, 8 lat przypadło na ciężkie kryzysy gospodarcze (1924–1925, 1930–1935), a 13 lat było w miarę sprzyjających dla działalności gospodarczej [fn: Z. Landau, J. Tomaszewski, Trudna niepodległość: Rozważania o gospodarce Polski 1918–1939, Książka i Wiedza, Warszawa 1978, s. 62.].
Pomimo wszystkich przeciwności lwowska przedsiębiorczość w latach 20. i 30. XX wieku aktywnie się rozwijała i odgrywała ważną rolę w zasilaniu budżetu miasta. Według szacunków polskiego badacza Andrzeja Bonusiaka udział dochodów w budżecie miasta tylko z przedsiębiorstw komunalnych w latach 20. i 30. XX wieku wzrósł od 10% zwykłych dochodów do ponad 25% wpływów miejskich [fn: A. Bonusiak, Lwów w latach 1918–1939: Ludność – Przestrzeń – Samorząd, Wydawnictwo Wyższej Szkoły Pedagogicznej, Rzeszów 2000, s. 114.]. Miasto miało też udział w podatkach państwowych płaconych przez przedsiębiorstwa, a wpływy do budżetu miasta z tego tytułu stale rosły: od 4% w latach 1926–1929 do 1/5 wszystkich zwykłych dochodów miasta w latach 1938–1939. Warto również zauważyć, że budżet miasta otrzymywał 22% dodatku do podatku państwowego od sprzedaży oraz 22% dodatku od opłat za koncesje przemysłowe [fn: Tamże.]. Przedsiębiorstwa prywatne odgrywały również ważną rolę społeczną – zmniejszały napięcia społeczne w mieście, dając pracę bezrobotnym.
Lwowscy przedsiębiorcy nie ograniczali się do życia społeczno-gospodarczego miasta i jego okolic, ale wpływali na życie społeczno-gospodarcze i polityczne całego regionu poprzez uczestnictwo w Izbie Handlowo-Przemysłowej, zrzeszeniach przedsiębiorców, partiach politycznych i organizacjach społecznych.
Pomimo ważnej roli, jaką odgrywali lwowscy przedsiębiorcy w życiu miasta i regionu, w historiografii brakuje prac poświęconych badaniu dynamiki liczebności, zatrudnienia oraz składu etniczno-wyznaniowego tej grupy społecznej. W dostępnych pracach syntetycznych z historii Lwowa analizowane są ogólne trendy życia gospodarczego miasta, rozwój poszczególnych branż przemysłu, położenie robotników, natomiast jedynie okazjonalnie wspomina się o poszczególnych przedsiębiorcach [fn: Нариси історії Львова, ред. І. Крип’якевич, Книжково-журнальне видавництво, Львів 1956; О. Зайцев, С. Макарчук, Населення міста, [в:] Історія Львова, ред. Я. Ісаєвич, Центр Європи, Львів 2007, т. 3, Львів, 2007, с. 43–45; О. Пасіцька, Львів і львів’яни: український соціум та промисел (20–30-ті роки XX ст.), Інститут українознавства ім. І. Крип’якевича НАН України, Львів 2014.]. W ostatnim dziesięcioleciu pojawiła się seria badań poświęconych znanym przedsiębiorcom lub całym dynastiom przedsiębiorców [fn: O. Нога, Іван Левинський: художник, архітектор, промисловець, педагог, громадський діяч, Основа, Львів 1993; М. Драк, Фірма Бачевських у Львові і розвиток лікеро-горілчаної промисловості в Галичині (1782–1939), ПП Сорока, Львів 2004; О. Коцюбанська, Клементина Авдикович-Глинська – видатна постать кондитерської промисловості України 20-х років XX ст., „Українознавство”, № 1, 2010, с. 44–48; О. Думанська та ін., Іван Тиктор: талан і талант, Українська академія друкарства, Львів 2007.]. Została przeprowadzona analiza liczebności, składu etniczno-wyznaniowego oraz zatrudnienia lwowskich przedsiębiorców na podstawie spisu powszechnego z 1931 roku [fn: О. Дудяк, Львівські підприємці за даними перепису 1931 р.: чисельність, етноконфесійна структура, галузь зайнятості, „Вісник львівського університету, серія історична”, вип. 48, Львів 2013, с. 521–534.]. Jednakże, pomimo ważnego poznawczego znaczenia tych prac, nie dają one możliwości stworzenia obrazu dynamiki liczebności, składu etniczno-wyznaniowego i struktury zatrudnienia warstwy przedsiębiorczej Lwowa w badanym okresie.
W niniejszym artykule podjęto próbę prześledzenia na podstawie danych spisów powszechnych z 1921 i 1931 roku oraz materiałów archiwalnych dynamiki zmian w warstwie przedsiębiorców-przemysłowców miasta Lwowa w okresie międzywojennym.
Głównym źródłem do badania wspomnianego problemu są materiały ogólnokrajowych spisów powszechnych z 1921 i 1931 roku, przeprowadzonych w Drugiej Rzeczypospolitej.
Materiały polskiego spisu powszechnego z dnia 30 września 1921 roku dla miasta Lwowa zostały opracowane i opublikowane z inicjatywy Miejskiego Biura Statystycznego w “Wiadomościach statystycznych o m. Lwowie” jako dodatek [fn: Wiadomości statystyczne o mieście Lwowie 1923–1925, Lwów 1928.]. Podczas przeprowadzenia spisu powszechnego w 1931 roku zebrane informacje o ludności miasta zostały opracowane i opublikowane w osobnym tomie, co ułatwia ich analizę [fn: Statystyka Polski. Seria C. Drugi powszechny spis ludności z dnia 9. XII.1931 r. Mieszkania i gospodarstwa domowe. Ludność. Stosunki zawodowe. Miasto Lwów, Warszawa 1937, z. 58.].
Założenia metodologiczne spisów powszechnych z 1921 i 1931 roku przewidywały rejestrowanie nie tylko przynależności etnicznej i wyznaniowej ludności, ale również jej stosunku do środków produkcji oraz charakteru wykonywanej pracy (umysłowa, fizyczna), a także stosunku właścicieli środków produkcji do korzystania z najemnej siły roboczej (czy korzystali, czy nie) [fn: Wiadomości statystyczne o mieście Lwowie 1923–1925, Lwów 1928, s. 265.]. Te zarejestrowane cechy ludności dają nam możliwość, oprócz tradycyjnych dla międzywojennych spisów powszechnych kategorii społecznych, takich jak właściciele środków produkcji (osoby samodzielne – zgodnie z definicją terminologiczną autorów spisów [fn: Statystyka Polski. Seria C. Drugi powszechny spis ludności z dnia 9. XII.1931 r…, z. 58. s. XVIII.]), pracownicy umysłowi, robotnicy oraz osoby o nieokreślonym statusie społecznym, wyróżnić wśród lwowskich mieszczan taką grupę społeczną jak przedsiębiorcy.
Należy zauważyć, że w międzywojennej statystyce polskiej przyjęto przedstawiać dane o zawodzie i statusie społecznym ludności w połączeniu z jej przynależnością wyznaniową, a nie narodowościową. Dotyczy to w szczególności materiałów ze spisów powszechnych z 1921 i 1931 roku. Jednak, biorąc pod uwagę rzeczywistą sytuację w Galicji w badanym okresie, z reguły jej mieszkańcy wyznania rzymskokatolickiego należeli do Polaków, greckokatolickiego – do Ukraińców, wyznania mojżeszowego – do Żydów. O większej wiarygodności kryterium wyznaniowego w identyfikacji narodowej ludności regionu w porównaniu z danymi w obu źródłach statystycznych w rubrykach „narodowość” i „język ojczysty” świadczą również materiały archiwalne [fn: О Дудяк, Перепис 1931 р. як джерело до вивчення національного складу населення Східної Галичини першої половини 1930-х рр. (на прикладі Львівського воєводства), „Вісник Львівського університету, серія історична”, Львів 2005, вип. 39–40.].
Bardziej szczegółowe informacje o wielkości przedsiębiorstw, zawarte w materiałach spisu powszechnego z 1931 roku, pozwalają nam wyróżnić wśród przedsiębiorców właścicieli małych, średnich i dużych przedsiębiorstw oraz rzemieślników. Główne kryteria, według których wyróżniono przedsiębiorców-przemysłowców z materiałów spisu z 1931 roku to: przynależność do statystycznej rubryki „górnictwo i przemysł”, posiadanie przedsiębiorstw kategorii I–VII, korzystanie z pracy najemnej. Zgodnie z założeniami międzywojennej polskiej statystyki: kategoria I–III to duże przedsiębiorstwa; kategoria IV–V – średnie; kategoria VI–VII – małe przedsiębiorstwa i duże warsztaty rzemieślnicze [fn: Statystyka Polski. Seria C. Drugi powszechny spis ludności z dnia 9. XII.1931 r…, z. 58, s. XV.]. Polska statystyka tego okresu wyróżniała również zakłady kategorii VIII, ale odpowiadały one niewielkim warsztatom rzemieślniczym, których właściciele pracowali samodzielnie i nie byli zobowiązani do wykupu koncesji przemysłowej [fn: Statystyka Polski. Seria C. Drugi powszechny spis ludności z dnia 9. XII.1931 r…, z. 58, s. XV.]. Z uwagi na fakt, że w spisie powszechnym z 1921 roku nie przewidziano podziału przedsiębiorców według wielkości ich zakładów produkcyjnych, prześledzimy ich dynamikę jako całościowej warstwy.
Niestety, w tabeli 34 (przynależność wyznaniowa ludności, jej status społeczny i struktura zatrudnienia) spisu powszechnego z 1931 roku małe i średnie przedsiębiorstwa zostały połączone w jedną grupę, dlatego nie uda nam się rozdzielić ich właścicieli. Warto zauważyć, że w tej tabeli przedsiębiorcy są podani razem z członkami rodzin, którzy pomagali im w działalności gospodarczej [fn: Pomagający członkowie rodziny – osoby współpracujące z członkami rodziny (krewnymi, małżonkami itp.) w określonej dziedzinie w celu osiągnięcia zysku, ale ich praca nie ma charakteru najemnego (Statystyka Polski. Seria C. Drugi powszechny spis ludności z dnia 9. XII.1931 r…, z. 58. s. XVIII.)], co odpowiednio zawyża ich liczbę. Negatywne jest również to, że podział branżowy lwowskich przedsiębiorców w tej tabeli obejmuje tylko ich część: z 9 właścicieli dużych przedsiębiorstw i dwóch członków rodzin, którzy pomagali, przynależność branżową podano tylko dla 4 (36%) osób, a z 510 właścicieli średnich i małych przedsiębiorstw oraz 86 członków rodzin, którzy im pomagali, podział branżowy podano dla 246 (41%) osób. [fn: Tutaj i dalej obliczono według: Statystyka Polski. Seria C. Drugi powszechny spis ludności z dnia 9. XII.1931 r., z. 58, s. 97–114.] Taki stan danych utrudnia szczegółową analizę struktury branżowej lwowskich przedsiębiorców według przynależności etniczno-wyznaniowej, jednak pozwala stworzyć przynajmniej ogólny obraz ich zatrudnienia. Specyfika materiału tej samej tabeli nie daje możliwości wydzielenia z rubryki „Metalurgia” branży maszynowej i elektrotechnicznej, dlatego nie zostały one uwzględnione w tabeli 4.
Według danych spisu powszechnego z 1921 roku w Lwowie mieszkało 219 388 osób, z tego rzymskokatolicy stanowili 111 860 osób (51%), grekokatolicy – 27 269 osób (12,4%), wyznania mojżeszowego – 76 854 osoby (35%), protestanci i przedstawiciele innych wyznań – 3 405 osób (1,5%). [fn: Obliczono na podstawie: Wiadomości Statystyczne o mieście Lwowie 1923–1925, Lwów 1928, s. 273.]
Tabela 1: Struktura zatrudnienia przedsiębiorców-przemysłowców miasta Lwowa według danych spisu powszechnego z 1921 r.
Uwaga: Obliczono według: Wiadomości Statystyczne o mieście Lwowie 1923–1925, Lwów 1928, s. 284–285.
Z 219 388 lwowian 48 709 mieszkańców (22%) było zatrudnionych w przemyśle. Spośród wszystkich mieszkańców zatrudnionych w produkcji, ludność czynna zawodowo (samodzielna) stanowiła 21 053 osoby (43,2%), a właściciele środków produkcji w jej składzie stanowili 6 315 osób (29,9%) [fn: Obliczono na podstawie: Wiadomości Statystyczne o mieście Lwowie 1923–1925, Lwów 1928, s. 284.]. Oznacza to, że niemal jedna trzecia osób zatrudnionych w przemyśle to właściciele środków produkcji, co świadczy o drobnym, rzemieślniczym charakterze lwowskiej gospodarki w tym okresie. Potwierdza to fakt, że z 6 315 przedsiębiorców tylko 2 224 osoby (35,2%) zatrudniały siłę roboczą, a 4 091 osób (64,8%) radziło sobie własną pracą lub z pomocą krewnych [fn: Tamże.].
Przemysł lwowski rozwijał się w oparciu o popyt na rynku lokalnym, co znalazło odzwierciedlenie w jego strukturze i zatrudnieniu przedsiębiorców (zob. tab. 1). Ponad 84% z nich pracowało w przemyśle odzieżowym i galanterii, spożywczym, budowlanym, drzewnym i metalowym. Ponad 6,5% lwowskich właścicieli środków produkcji prowadziło działalność w branży jubilerskiej, produkcji narzędzi precyzyjnych, zegarmistrzostwie i poligrafii. Poniżej 10% lwowskich przemysłowców było zatrudnionych w pozostałych siedmiu gałęziach przemysłu. Oznacza to, że struktura branżowa zatrudnienia przedsiębiorców we Lwowie na początku lat 20. XX wieku odpowiadała tendencjom, które były dla niej charakterystyczne już od drugiej połowy XIX i początku XX wieku [fn: С. Гелей, Економіка, [в:] Історія Львова, ред. Я. Ісаєвич, Центр Європи, Львів 2007, т. 2, с. 205.].
Lwowska warstwa przedsiębiorców pod względem etniczno-wyznaniowym dzieliła się następująco: 46,2% Żydów, 45,9% rzymskich katolików, 6,6% grekokatolików oraz 1,2% protestantów i wiernych innych wyznań. Zatrudnienie przedstawicieli poszczególnych grup etniczno-wyznaniowych pokrywało się z ogólnymi wskaźnikami dla miasta (zob. tab. 2), co oznacza, że byli oni skoncentrowani głównie w przemyśle odzieżowym i galanterii, spożywczym, budowlanym, drzewnym i metalowym. Zaobserwowano jednak pewne specyficzne cechy: polscy (rzymskokatoliccy) przedsiębiorcy stanowili niemal 2/3 zatrudnionych w przemyśle maszynowym i elektrotechnicznym oraz połowę zatrudnionych w metalurgii, a także w przemyśle odzieżowym i galanterii; ukraińscy (greckokatoliccy) przedsiębiorcy byli w większości skoncentrowani w branży odzieżowej, galanterii i budowlanej; żydowscy przedsiębiorcy dominowali w zegarmistrzostwie, produkcji wyrobów jubilerskich, papierowych i chemicznych, gdzie stanowili niemal 3/4 wytwórców, a także około połowę w branży spożywczej i drzewnej.
W drugiej połowie lat 20. i na początku lat 30. XX wieku lwowskie środowisko przedsiębiorców rozwijało się w trudnych warunkach społeczno-politycznych i gospodarczych, które wywierały na nie wpływ. W 1926 roku doszło do przewrotu majowego, który wyniósł do władzy w Rzeczypospolitej Polskiej Józefa Piłsudskiego i jego zwolenników. Od sierpnia 1927 roku miastem Lwowem zaczął zarządzać komisarz, powołany przez lwowskiego wojewodę, przy którym działała Rada Doradcza [fn: A. Bonusiak, Lwów w latach 1918–1939: Ludność – Przestrzeń – Samorząd, Wydawnictwo Wyższej Szkoły Pedagogicznej, Rzeszów 2000, s. 87.]. Nowe władze wprowadziły praktykę zaciągania znaczących pożyczek, co doprowadziło do szybkiego wzrostu zadłużenia miasta z 10,5 mln złotych w 1927 roku do 43 mln złotych w roku budżetowym 1936/1937 [fn: Tamże, c. 122–123.]. Trudna sytuacja finansowa miasta została pogłębiona przez światowy kryzys gospodarczy, który nasilał się od 1929 roku. Kryzys ten głęboko dotknął polską gospodarkę: produkcja przemysłowa w 1932 roku spadła do 54% w porównaniu z 1929 rokiem, a ceny produktów rolnych obniżyły się o 50–70% [fn: Л. Зашкільняк, М. Крикун, Історія Польщі: від найдавніших часів до наших днів, Львівський національний університет імені Івана Франка, Львів 2002, с. 476.]. Spowodowało to wzrost bezrobocia, w tym we Lwowie. Według obliczeń A. Bonusiaka liczba bezrobotnych na początku lat 30. XX wieku, w porównaniu z początkiem lat 20. XX wieku, wzrosła o 75% wśród ludności aktywnej zawodowo oraz 8,5-krotnie wśród ludności biernej zawodowo [fn: A. Bonusiak, Lwów w latach 1918–1939: Ludność – Przestrzeń – Samorząd, Wydawnictwo Wyższej Szkoły Pedagogicznej, Rzeszów 2000. s. 207.].
Tabela 2. Przynależność etniczno-wyznaniowa i struktura zatrudnienia lwowskich przemysłowców-przedsiębiorców według spisu ludności z 1921 r.
Uwaga: Obliczono według: Wiadomości Statystyczne o mieście Lwowie 1923–1925, Lwów 1928, s. 288–294.
Już od pierwszych lat XX wieku władze miejskie Lwowa wielokrotnie podnosiły kwestię rozszerzenia granic miasta, jednak była ona odkładana jako nie na czasie [fn: I. Drexler, Wielki Lwów, Lwów 1920, s. 62.]. Dopiero 11 kwietnia 1930 r. Rada Ministrów wydała rozporządzenie o wyłączeniu z powiatu lwowskiego wsi Zamarstynów, Kleparów, Hołosko Małe, Zniesienie, Sygnówka, Kulparków, części wsi Biłohorszcze, Kozielniki, Krzywczyce i przyłączeniu ich do miasta Lwowa [fn: О. Пасіцька, Львів і львів’яни: український соціум та промисел (20–30-ті роки XX ст.), Інститут українознавства ім. І. Крип’якевича НАН України, Львів 2014, с. 30.]. Wskutek tego powierzchnia miasta wzrosła z 32,4 km² do 66,9 km² [fn: Tamże.]. To rozszerzenie wpłynęło na wzrost liczby ludności, w tym liczby przedsiębiorców, którzy do tej pory prowadzili działalność poza granicami miasta.
Według spisu powszechnego z 1931 r. ludność miasta Lwowa wynosiła 312 231 osób, co oznaczało wzrost o 92 843 osoby (42,3%) w porównaniu z 1921 r. Jak pokazuje badanie A. Bonusiaka, w warunkach niskiego przyrostu naturalnego lwowian główną rolę we wzroście ich liczebności odegrało rozszerzenie granic miasta w kwietniu 1930 r. oraz migracje na jego teren ludności z województwa lwowskiego i innych regionów [fn: A. Bonusiak, Lwów w latach 1918–1939: Ludność – Przestrzeń – Samorząd, Wydawnictwo Wyższej Szkoły Pedagogicznej, Rzeszów 2000, s. 182.].
W omawianym okresie nastąpiły zmiany w strukturze najliczniejszych grup etniczno-wyznaniowych mieszkańców Lwowa. Spis z 1931 r. odnotował 157 490 (50,4%) rzymskich katolików, 49 747 (15,9%) grekokatolików, 99 595 (31,9%) wyznawców judaizmu oraz 5 399 (1,7%) protestantów i wyznawców innych konfesji [fn: Obliczono na podstawie: Statystyka Polski. Seria C. Drugi powszechny spis ludności z dnia 9. XII.1931 r., z. 58, s. 11.]. Obserwujemy ogólny przyrost wszystkich grup etniczno-wyznaniowych, jednak największe tempo wzrostu ludności miejskiej wykazali Ukraińcy. Podczas gdy polska (rzymskokatolicka) ludność w mieście wzrosła o 40,9%, żydowska (judejska) – o 29,6%, ukraińska (greckokatolicka) – o 84,4% [fn: Р. Лозинський, Етнічний склад міського населення Галичини (історико-географічне дослідження): Дис. канд. географ. наук, Львівський національний університет імені Івана Франка, Львів 2000, с. 175.]. Wysokie tempo wzrostu ukraińskiej ludności miejskiej było charakterystyczne również dla innych miast Galicji, głównie za sprawą zwiększenia zatrudnienia w przemyśle. I tak, o ile w latach 1921–1931 ogólna liczba zatrudnionych w gałęziach przemysłu Galicji wzrosła o 61,2%, to Ukraińców (grekokatolików) – o 87,4% [fn: Tamże.].
W latach 1921–1931 we Lwowie wzrosła liczba ludności zatrudnionej w przemyśle z 48 709 do 93 649 osób, czyli o 44 940 osób (92,3%). Liczba osób czynnych zawodowo zatrudnionych w przemyśle zwiększyła się z 21 053 do 45 308 osób (o 115%), a przedsiębiorców – z 6 315 do 11 094 osób (o 75,7%) [fn: Obliczono na podstawie: Wiadomości Statystyczne o mieście Lwowie 1923–1925, Lwów 1928, s. 284; Statystyka Polski. Seria C. Drugi powszechny spis ludności z dnia 9. XII.1931 r., z. 58, s. 24–25.]. Pomimo szybkiego wzrostu liczby właścicieli środków produkcji, ich udział w ogóle ludności czynnej zawodowo w przemyśle spadł z 30% do 24,5% w tym okresie.
Ciekawa tendencja widoczna jest w strukturze właścicieli pod względem wykorzystania siły najemnej. W 1921 r. z 6 315 przedsiębiorców tylko 2 224 osoby (35,2%) zatrudniały pracowników najemnych, a 4 091 osób (64,8%) radziło sobie własną pracą lub pomocą rodziny [fn: Obliczono na podstawie: Wiadomości Statystyczne o mieście Lwowie 1923–1925, Lwów 1928, s. 284.]. W 1931 r. z 11 094 przedsiębiorców 2 534 osoby (22,8%) zatrudniały siłę najemną (724 osoby zatrudniały 5 lub więcej pracowników), a 8 560 osób (77,2%) nie korzystało z pracy najemnej. Tak więc w omawianym okresie liczba przedsiębiorców, którzy zatrudniali pracowników najemnych, wzrosła zaledwie o 310 osób (14%), natomiast właścicieli niewielkich zakładów, którzy pracowali sami i korzystali z pomocy rodziny – o 4 469 osób (109%) [fn: Obliczono na podstawie: Wiadomości Statystyczne o mieście Lwowie 1923–1925, Lwów 1928, s. 284; Statystyka Polski. Seria C. Drugi powszechny spis ludności z dnia 9. XII.1931 r., z. 58, s. 63.]. Te fakty świadczą o drobnotowarowym charakterze lwowskiej gospodarki w okresie międzywojennym. Jednocześnie obserwujemy dwie tendencje: z jednej strony spadek odsetka przedsiębiorców w ogóle ludności czynnej zawodowo w przemyśle, a z drugiej – spadek odsetka przedsiębiorców zatrudniających siłę najemną na korzyść tych, którzy pracowali sami lub z pomocą rodziny. Prawdopodobnie na takie wyniki wpłynął kryzys gospodarczy, który objął gospodarki rynkowe krajów Europy i Ameryki w latach 1929–1935, a także rozszerzenie granic miasta Lwowa na początku lat 30. XX wieku, co doprowadziło do włączenia terenów, gdzie dominowała produkcja drobnotowarowa.
Analiza tabeli 3 pokazuje, że w latach 1921–1931 zatrudnienie lwowskich przedsiębiorców jeszcze bardziej ewoluowało w kierunku tradycyjnych dla miasta gałęzi przemysłu: odzieżowej i galanteryjnej, spożywczej, budowlanej, drzewnej i metalowej – udział zatrudnionych w nich przedsiębiorców wzrósł do 90%. Spośród pozostałych gałęzi warto zwrócić uwagę na przemysł poligraficzny i mineralny, w których zatrudnionych było prawie 4% lwowskich przedsiębiorców. Nastąpił spadek udziału przedsiębiorców zatrudnionych w produkcji wyrobów jubilerskich, narzędzi precyzyjnych i zegarmistrzostwie.
Zmiany w liczebności mieszkańców i ich zatrudnieniu w przemyśle wpłynęły również na zmianę proporcji między przedsiębiorcami z różnych grup etniczno-wyznaniowych. Spośród 12 285 przedsiębiorców wraz z członkami rodzin, którzy im pomagali, Żydzi stanowili 44,7%, rzymscy katolicy – 42,9%, grekokatolicy – 10,8%, przedstawiciele innych wyznań – 1,4%. Obserwujemy zatem spadek udziału przedsiębiorców wyznania rzymskokatolickiego i mojżeszowego oraz dość gwałtowny wzrost odsetka właścicieli grekokatolików, a także nieco wolniejszy – wyznawców innych konfesji.
Przedstawiciele wszystkich grup etniczno-wyznaniowych, podobnie jak na początku lat 20. XX wieku, byli w większości zatrudnieni w przemyśle odzieżowym i galanteryjnym, spożywczym, budowlanym, drzewnym i metalowym (zob. tabela 4). W badanym okresie polscy przedsiębiorcy zwiększyli swoją obecność w sektorze budowlanym ponad czterokrotnie, trzykrotnie wzrosła ich obecność w przemyśle skórzanym, a dwukrotnie – w przemyśle drzewnym, spożywczym i poligraficznym.
Tabela 3. Struktura zatrudnienia przedsiębiorców-przemysłowców we Lwowie według spisu z 1931 r.
Uwaga: Obliczono według: Statystyka Polski. Seria C. Drugi powszechny spis ludności z dnia 9. XII.1931 r. Mieszkania i gospodarstwa domowe. Ludność. Stosunki zawodowe. Miasto Lwów. Warszawa 1937, z. 58, s. 24–49.
Tabela 4. Przynależność etniczno-wyznaniowa i struktura zatrudnienia lwowskich przedsiębiorców-przemysłowców (z pomocą członków rodzin) według spisu z 1931 r.
Uwaga: Obliczono według: Statystyka Polski. Seria C. Drugi powszechny spis ludności z dnia 9. XII.1931 r. Mieszkania i gospodarstwa domowe. Ludność. Stosunki zawodowe. Miasto Lwów, Warszawa 1937, z. 58, s. 97–115.
Z drugiej strony, obserwuje się nieznaczny spadek w górnictwie, przemyśle chemicznym i papierniczym, a szczególnie dotkliwy – ponad 2,5-krotny – w produkcji jubilerskiej i zegarmistrzostwie.
Natomiast ukraińscy przedsiębiorcy w omawianym okresie zwiększyli swoją obecność w niemal wszystkich gałęziach przemysłu, z wyjątkiem papiernictwa i garbarstwa: w budownictwie siedmiokrotnie, w przemyśle mineralnym sześciokrotnie, w przemyśle włókienniczym i spożywczym niemal pięciokrotnie, a w obróbce drewna niemal czterokrotnie. Pomimo ogólnej nieliczności ukraińskich przedsiębiorców, tempo ich wzrostu jest imponujące. Naszym zdaniem jest to związane z tym, że z jednej strony w badanym okresie znacznie wzrosła migracja Ukraińców do miast i ich zatrudnienie w przemyśle, a z drugiej strony – spis powszechny z 1921 r. nie uwzględnił znacznej części ludności ukraińskiej, która nie powróciła jako uchodźcy wojenni, a także znacznej części Ukraińców, którzy na apel ukraińskich partii politycznych i organizacji zbojkotowali polski spis powszechny z 1921 r. [fn: L. Krzywicki, Rozbiór krytyczny wyników spisu z dnia 30 września 1921 r., „Miesięcznik Statystyczny”, 1922, t. V, z. 6, s. 4–29.]
W ogólnym rozrachunku dodatni przyrost w badanym okresie we wszystkich gałęziach, z wyjątkiem górnictwa, wykazują przedsiębiorcy żydowscy. Szczególnie szybkim tempem – niemal dwukrotnie – zwiększyła się ich obecność w przemyśle włókienniczym, skórzanym, spożywczym, poligraficznym, odzieżowym i galanteryjnym oraz budownictwie.
Przyglądając się branżowemu zatrudnieniu przedsiębiorców z trzech najliczniejszych grup etniczno-wyznaniowych miasta, widzimy, że rzymscy katolicy dominowali (ponad 50%) wśród przedsiębiorców w budownictwie oraz przemyśle metalurgicznym (wraz z maszynowym i elektrotechnicznym); przedsiębiorcy żydowscy stanowili absolutną większość (ponad 80%) w papiernictwie, zegarmistrzostwie, produkcji jubilerskiej i skórzanej (ponad 70%), ponad połowę w przemyśle odzieżowym, galanteryjnym, poligraficznym i mineralnym; przedsiębiorcy grekokatoliccy byli skoncentrowani w przemyśle odzieżowym i galanteryjnym (ponad 10%), budownictwie (około 14,5%), obróbce drewna (16%), metalurgii (13%) oraz przemyśle spożywczym (7,6%).
Dane przedstawione w spisie powszechnym z 1931 r. pozwalają wyodrębnić z całej grupy właścicieli środków produkcji w przemyśle właściwych przedsiębiorców (burżuazję), bez uwzględniania drobnych rzemieślników. Tych naliczono 519 osób, czyli 4,7% wszystkich producentów w przemyśle miasta. Oznacza to, że absolutną większość lwowskich przedsiębiorców w przemyśle – 10 575 osób (95,3%) – stanowili właściciele niewielkich warsztatów, którzy nawet nie wykupywali przemysłowego certyfikatu.
Stosunek między przedsiębiorcami z pomocą rodziny a właścicielami najdrobniejszych warsztatów rzemieślniczych z pomocą rodziny w wiodących grupach etniczno-wyznaniowych miasta na początku lat 30. XX wieku wyglądał następująco: u rzymskich katolików 275 osób (5,2%) do 5003 osób (94,8%); u grekokatolików – 34 osoby (2,5%) do 1299 osób (97,5%); u Żydów – 275 osób (5%) do 5266 osób (95%); u protestantów i przedstawicieli innych wyznań – 23 osoby (13,3%) do 150 osób (86,7%) odpowiednio. Zatem najwyższy odsetek przedsiębiorców i najniższy udział właścicieli najmniejszych warsztatów można zaobserwować u protestantów i wyznawców innych religii, a odwrotnie – najniższy odsetek przedsiębiorców i najwyższy udział właścicieli niewielkich warsztatów był charakterystyczny dla grekokatolików. W przybliżeniu dwukrotnie wyższy udział przedsiębiorców, w porównaniu z grekokatolikami, odnotowuje się u rzymskich katolików i Żydów, jednak i u nich absolutną większość stanowili właściciele najmniejszych warsztatów.
Analiza tabeli 5 pokazuje, że wśród lwowskich przedsiębiorców dominowali (ponad 70%) właściciele drobnych przedsiębiorstw i dużych warsztatów rzemieślniczych, mniej niż jedną trzecią stanowili właściciele średnich zakładów produkcyjnych, a właściciele dużych przedsiębiorstw stanowili mniej niż 2% wszystkich lwowskich przedsiębiorców.
Podział etniczno-wyznaniowy lwowskiej burżuazji przemysłowej przedstawiony jest w tabeli 6. Niestety, jak zaznaczyliśmy we wstępie, w tabeli 34 spisu powszechnego z 1931 r. drobne i średnie przedsiębiorstwa zostały połączone w jedną grupę, dlatego nie uda nam się rozdzielić ich właścicieli, a także członków rodzin, którzy pomagali.
Właścicielami dużych przedsiębiorstw było 9 osób z dwoma członkami rodzin pomagającymi, a z rodzinami naliczano 22 osoby. Wśród nich byli przedstawiciele trzech wiodących grup etniczno-wyznaniowych regionu: rzymscy katolicy – Polacy, grekokatolicy – Ukraińcy oraz Żydzi. Jak zaznaczyliśmy we wstępie, z 11 dużych przedsiębiorców przynależność branżową w spisie powszechnym z 1931 r. określono jedynie dla czterech osób. Wszyscy czterej byli “wyznania mojżeszowego” i posiadali młyny, czyli pracowali w przemyśle spożywczym. [fn: О. Дудяк, Львівські підприємці за даними перепису 1931 р.: чисельність, етноконфесійна структура, галузь зайнятості, „Вісник львівського університету, серія історична”, вип. 48, Львів 2013, с. 526.]
Młynarstwo aktywnie rozwijało się we Lwowie od czasu powstania miasta. W 1861 r. zbudowano duży młyn parowy „Tom i syn”, który rocznie przerabiał 36 tys. ton zboża i był jednym z największych w Austro-Węgrzech. [fn: С. Гелей, Економіка, [в:] Історія Львова, ред. Я. Ісаєвич, Центр Європи, Львів 2007, т. 2, с. 200.] Kontynuował on swoją działalność aż do II wojny światowej, dopóki po przyjściu władzy radzieckiej na jego terenie nie zbudowano mechanicznej huty szkła. Ogółem we Lwowie w okresie międzywojennym działały cztery duże młyny, w których na 1 stycznia 1940 r. zatrudnionych było 332 robotników. [fn: Історія Львова в документах і матеріалах. Збірник документів і матеріалів, відп. ред. М. Брик, Київ 1986, с. 217.]
Wśród znanych wielkich przedsiębiorców w przemyśle spożywczym warto wymienić Stefana Baczewskiego, wywodzącego się ze znanego w Galicji i poza nią rodu przedsiębiorców. W 1920 r. ojciec Stefana, Leopold Baczewski, przekazał mu swój udział w zarządzaniu fabryką „J. A. Baczewski. Rafineria spirytusu, fabryka różsolisów [fn: Słodka wódka.], wódek i rumu”. [fn: М. Драк, Фірма Бачевських у Львові і розвиток лікеро-горілчаної промисловості в Галичині (1782–1939), Львів 2004; с. 22.] S. Baczewski wraz z wujem Henrykiem, a po jego śmierci w 1930 r. – z kuzynem Adamem, zarządzał fabryką do 1939 r. [fn: Tamże.] Jako znany przedsiębiorca, Stefan był członkiem Izby Przemysłowo-Handlowej, wybierano go na radnego miejskiego, a także honorowego konsula Austrii. [fn: Державний архів Львівської області (далі – ДАЛО), ф. 1 (Львівське воєводське управління), оп. 3, спр. 1093, арк. 10.] Majątek S. Baczewskiego szacowano na 500 tys. złotych. [fn: ДАЛО, ф. 1, оп. 3, спр. 1093, арк. 10.] Wraz z wybuchem II wojny światowej fabryka Baczewskich na Zniesieniu została zniszczona, a po nadejściu władzy radzieckiej Stefana i Adama aresztowano i rozstrzelano wraz z innymi polskimi więźniami w 1940 r. [fn: М. Драк, Фірма Бачевських у Львові і розвиток лікеро-горілчаної промисловості в Галичині (1782–1939), Львів 2004, с. 25.]
Znany przedsiębiorca w przemyśle cukierniczym był Tadeusz Hefflinger. Jego ojciec Jan Hefflinger wykupił cukiernię Monnet i przekształcił ją w fabrykę czekolady, cukrów i ciastek. [fn: О. Швагуляк-Шостак, Солодке минуле, режим доступу: http://archive.kontrakty.ua/gc/2007/10/24- sladkoe-proshloe.html?lang=ua [11. 08. 2012].] T. Hefflinger rozszerzył produkcję i otworzył szereg sklepów, w których sprzedawano jego wyroby. Na początku lat 30. XX wieku posiadał majątek szacowany na około 500 tys. złotych i był członkiem Izby Przemysłowo-Handlowej oraz radnym miejskim. [fn: ДАЛО, ф. 1, оп. 3, спр. 1093, арк. 17.]
Tabela 5. Liczebność i gradacja lwowskich przedsiębiorców i pomagających członków rodzin według wielkości [fn: Wielkość przedsiębiorstwa określano na podstawie kategorii certyfikatu przemysłowego, który wykupywał przedsiębiorca i nie zawsze zależała od liczby zatrudnionych. (Statystyka Polski. Seria C. Drugi powszechny spis ludności z dnia 9. XII.1931 r., z. 58, s. XV).] zakładów przemysłowych zgodnie z danymi spisu powszechnego z 1931 r.
Uwaga: Obliczono według: Statystyka Polski. Seria C. Drugi powszechny spis ludności z dnia 9. XII.1931 r. Mieszkania i gospodarstwa domowe. Ludność. Stosunki zawodowe. Miasto Lwów, Warszawa 1937, z. 58, s. 97–114.
Tabela 6. Liczba, przynależność etniczno-wyznaniowa i gradacja według wielkości zakładów przemysłowych przedsiębiorców lwowskich według spisu z 1931 r.
Uwaga: Obliczono według: Statystyka Polski. Seria C. Drugi powszechny spis ludności z dnia 9. XII.1931 r. Mieszkania i gospodarstwa domowe. Ludność. Stosunki zawodowe. Miasto Lwów, Warszawa 1937, z. 58, s. 97–114.
Tabela 7. Zatrudnienie w przemyśle i przynależność etniczno-wyznaniowa małych i średnich przedsiębiorców Lwowa według spisu z 1931 r.
Uwaga: Obliczono według: Statystyka Polski. Seria C. Drugi powszechny spis ludności z dnia 9. XII.1931 r. Mieszkania i gospodarstwa domowe. Ludność. Stosunki zawodowe. Miasto Lwów, Warszawa 1937, z. 58, s. 97–114.
Jak już wspomniano, spośród 510 osób, właścicieli średnich i małych przedsiębiorstw, oraz 86 członków rodziny pomagających im w prowadzeniu działalności, ujętych w spisie powszechnym z 1931 r., podział branżowy podano jedynie dla 246 (41%) osób. Spośród tych 246 przedsiębiorców i członków rodziny, którzy im pomagali, 79 (32,1%) było zatrudnionych w przemyśle spożywczym, 51 (21%) w przemyśle poligraficznym, 49 (20%) w przemyśle mineralnym, 34 (13,8%) w przemyśle drzewnym, 17 (7%) w przemyśle papierniczym, 8 (3,2%) w przemyśle skórzanym, a dla 8 (3,2%) osób branża nie została określona.
Pomimo tego, że przedstawiona struktura branżowa przedsiębiorców nie obejmuje wszystkich właścicieli małych i średnich zakładów produkcyjnych w przemyśle, ujętych w spisie z 1931 r., zakładamy, że w ogólnym zarysie jest ona charakterystyczna dla całej lwowskiej warstwy przedsiębiorców.
Najliczniejsza grupa lwowskich przedsiębiorców (ponad jedna trzecia) była zatrudniona w przemyśle spożywczym. Rzemiosła spożywcze odgrywały we Lwowie ważną rolę od pierwszych wieków jego istnienia, tak więc już na początku XV w. istniał cech piekarzy, a od 1425 r. cechy rzeźników oraz miodosytników, piwowarów i słodowników [fn: Я. Кісь, Промисловість Львова у період феодалізму, Львів 1968, с. 132, 134, 138.]. 
W XVIII w. rzemiosła spożywcze nadal się rozwijały, a zniesienie ograniczeń cechowych w XIX w. dało im nowy impuls. Spośród 79 przedsiębiorców z branży spożywczej we Lwowie ujętych w spisie z 1931 r. – 10 było właścicielami młynów, 43 – właścicielami piekarni, a 26 – właścicielami rzeźni [fn: О. Дудяк Львівські підприємці за даними перепису 1931 р.: чисельність, етноконфесійна структура, галузь зайнятості, „Вісник львівського університету, серія історична”, вип. 48, Львів 2013, с. 530.]. 
Ponad połowa (ponad 54%) przedsiębiorców z branży spożywczej była właścicielami piekarni. Zaopatrywanie ludności miasta w wyroby piekarnicze było jednym z ważnych zadań władz miejskich. Według danych Wydziału Przemysłu Urzędu Wojewódzkiego we Lwowie, w latach 1921–1939 we Lwowie było 115 właścicieli piekarni (niestety, nie podano dokładnego roku) [fn: ДАЛО, ф. 1, оп. 18, спр. 26, арк. 1–2.]. Z tego 7 (6,1%) miało piekarnie zmechanizowane, 1 (0,8%) piekarnię z piecami, 8 (6,9%) piekarnie zmechanizowane z piecami, 43 (37,4%) piekarnie w przystosowanych pomieszczeniach, ale nie mogło ich zmechanizować z powodu braku gotówki, 50 piekarzy (43,4%) posiadało piekarnie nie zmechanizowane, które nadawały się do likwidacji, a jeszcze 6 piekarni (5,2%) znajdowało się w opłakanym stanie i nie nadawało się do użytku. [fn: Obliczono na podstawie: ДАЛО, ф. 1, оп. 18, спр. 26, арк. 1–2.] Zatem, mimo dużej liczby piekarzy-przedsiębiorców, prawie połowa posiadała piekarnie, które były na skraju likwidacji. Nieco ponad jedna trzecia potrzebowała środków na zmechanizowanie swoich przedsiębiorstw, a tylko około 14% przedsiębiorców miało piekarnie, które odpowiadały ówczesnym wymogom technicznym.
Dla Lwowa, jako dużego ośrodka kulturalnego, charakterystyczna była znaczna liczba zakładów poligraficznych. Do tej grupy należały nie tylko drukarnie, ale również litografie i introligatornie. Odsetek właścicieli tych zakładów wśród lwowskich przedsiębiorców wynosił około 20%. Znany ukraiński przedsiębiorca w tej dziedzinie, Iwan Tyktor, od 1923 r. z polecenia Ukraińskiej Organizacji Wojskowej wydawał czasopismo „Nowyj czas” (Nowy Czas), które było finansowane przez diasporę w USA i Kanadzie. [fn: І. Чорновол, 100 видатних львів’ян, Тріада плюс, Львів 2009, с. 352.] Ponieważ czasopismo było nierentowne, kierownictwo Ukraińskiej Organizacji Wojskowej zgodziło się przekazać je na własność wydawcy. I. Tyktor sprzedał odziedziczoną ziemię, spłacił wszystkie długi wydawnictwa i w 1925 r. położył podwaliny pod koncern wydawniczy „Ukraińska Prasa”. [fn: Tamże.] Koncern wydawał szereg czasopism oraz literaturę o charakterze naukowym i encyklopedycznym. Niestety, w czasie II wojny światowej, radziecka, a następnie nazistowska okupacja przerwały działalność tego ukraińskiego wydawnictwa.
Właściciele zakładów mineralnych wśród lwowskiej burżuazji również stanowili około 20%. Zakłady te w większości pracowały na surowcach wydobywanych w okolicach Lwowa, a wśród nich znaczący odsetek stanowiły cegielnie. Spośród 49 właścicieli zakładów mineralnych w mieście, właściciele cegielni stanowili 19 osób (39%). Obecność znacznej liczby cegielni we Lwowie i jego okolicach tłumaczy się ciągłą rozbudową miasta i zapotrzebowaniem na materiały budowlane, a w szczególności na cegłę. Na 1 stycznia 1940 r. w mieście było 14 cegielni z 1077 robotnikami, a w sumie we Lwowie działało w tym czasie 21 zakładów przemysłu mineralnego, w których pracowało 1906 robotników [fn: Історія Львова в документах і матеріалах. Збірник документів і матеріалів, відп. ред. М. Брик, Київ 1986, с. 218.].
Spis z 1931 r. ujął 8 lwowskich przedsiębiorców z branży produkcji skórzanej. Obróbka skór miała długą tradycję w lwowskim przemyśle. Już w 1382 i 1388 r. wspomina się o imionach trzech garbarzy [fn: Я. Кісь, Промисловість Львова у період феодалізму, Львів 1968, с. 125.]. W następnych dziesięcioleciach rzemiosła skórzane nadal się rozwijały. W drugiej połowie XVI w. w cechu garbarzy działało nie mniej niż 20 mistrzów [fn: Tamże.]. Rzemiosło garbarskie rozwijało się również w następnym XVII w., ale od pierwszej połowy XVIII w. rozpoczął się upadek, co było związane z ogólną sytuacją społeczno-ekonomiczną miasta. Ostateczny upadek tego rzemiosła był związany z pojawieniem się na lwowskim rynku skór produkowanych w fabrykach i manufakturach garbarskich w Austrii i jej prowincjach w pierwszej połowie XIX w. I tak, w 1841 r. we Lwowie ujęto w spisie zaledwie 5 garbarzy [fn: Я. Кісь, Промисловість Львова у період феодалізму, Львів 1968, с. 126.]. Jednakże potrzeby rynku wewnętrznego oraz dostępność rynków surowców pozwoliły przetrwać lwowskiemu przemysłowi skórzanemu, który nadal działał w okresie międzywojennym.
Na 1 stycznia 1940 r. w mieście działały 3 garbarnie, w których zatrudnionych było 638 osób, fabryka futer, w której pracowało 24 pracowników, fabryka pasów z 21 robotnikami. [fn: Історія Львова в документах і матеріалах. Збірник документів і матеріалів, відп. ред. М. Брик, Київ 1986, с. 219.] W tym czasie rozpoczęła również działalność nowo zorganizowana przez władze radzieckie fabryka obuwia, która prawdopodobnie została utworzona na bazie innych fabryk skórzanych z okresu polskiego. Zatrudniała 244 robotników [fn: Tamże.]. W sumie w przemyśle skórzanym w tym czasie pracowało 927 osób [fn: Tamże.].
W badanym okresie liczba lwowskich przedsiębiorców zatrudnionych w branżach przemysłowych wzrosła z 6315 do 11 094 osób (o 75,7%). Bezwzględna większość (95,3%) z nich była właścicielami niewielkich warsztatów, na które nawet nie wykupywano świadectw przemysłowych. Właściwi przemysłowcy stanowili około 4,7% lwowskich producentów, ale i wśród nich właściciele małych przedsiębiorstw stanowili około 70%, mniej niż jedna trzecia – właściciele średnich zakładów przemysłowych, a właścicieli dużych zakładów było mniej niż 2%. Taki stosunek między dużymi a średnimi i małymi przedsiębiorcami jest spowodowany drobnym charakterem gospodarki miasta i całej zachodniej Ukrainy.
Najwyższy odsetek właściwych przedsiębiorców i najniższy udział właścicieli niewielkich warsztatów odnotowano u protestantów i wyznawców innych religii, a przeciwnie – najniższy odsetek przedsiębiorców i najwyższy udział właścicieli niewielkich warsztatów był charakterystyczny dla grekokatolików. Wśród rzymskich katolików i żydów odnotowano około dwukrotnie wyższy udział większych przedsiębiorców w porównaniu z grekokatolikami, jednak i w tych grupach bezwzględną większość stanowili właściciele niewielkich warsztatów.
W okresie międzywojennym we Lwowie zauważa się tendencję do zmniejszania się udziału właścicieli środków produkcji wśród aktywnej zawodowo ludności przemysłowej, a także zmniejszania się liczby przedsiębiorców zatrudniających pracowników najemnych. Prawdopodobnie wpłynął na to światowy kryzys gospodarczy w latach 1929–1935, a także włączenie do granic Lwowa terytoriów, na których panowała drobna produkcja towarowa, w wyniku reformy administracyjnej z 11 kwietnia 1930 r.
Struktura zatrudnienia lwowskich przedsiębiorców w latach 20. i 30. XX w. nie uległa znaczącym zmianom, jednak różniła się w zależności od wielkości kapitału. Zdecydowana większość drobnych rzemieślników była zatrudniona w przemyśle odzieżowym i galanteryjnym, spożywczym, budowlanym, drzewnym i metalowym, podczas gdy właściciele większych przedsiębiorstw inwestowali swoje kapitały w przemysł spożywczy, poligraficzny, mineralny, drzewny i papierniczy.
Z punktu widzenia etniczno-wyznaniowego wśród lwowskich przedsiębiorców dominowały dwie grupy: Polacy (rzymscy katolicy) i Żydzi (wyznawcy judaizmu), Ukraińcy (grekokatolicy) i przedstawiciele innych narodowości stanowili nieznaczny odsetek, jednak w latach 1921–1931 wykazywali szybkie tempo przyrostu.
Mimo ogólnie podobnej struktury zatrudnienia, każda grupa etniczno-wyznaniowa miała swoje specyficzne cechy: rzymscy katolicy dominowali wśród przedsiębiorców w przemyśle budowlanym, metalurgicznym (wraz z budową maszyn i elektrotechniką); żydowscy przedsiębiorcy stanowili bezwzględną większość w produkcji papieru, zegarmistrzostwie, produkcji biżuterii i skór, a także w przemyśle odzieżowym i galanteryjnym, poligraficznym i mineralnym; przedsiębiorcy greckokatoliccy koncentrowali się w przemyśle odzieżowym i galanteryjnym, budowlanym, drzewnym, metalurgicznym i spożywczym.
CHANGE IN THE NUMBER, EMPLOYMENT AND ETHNO-DENOMINATION COMPOSITION OF INDUSTRIAL ENTREPRENEURS IN LVIV DURING THE INTERWAR PERIOD (ACCORDING TO THE CENSUSES OF 1921 AND 1931)
Abstract
Entrepreneurs made up about a quarter of the burghers involved in the industry of the interwar Lviv. However, a vast majority of them were the owners of small workshops, large entrepreneurs accounted for less than 5% of this social class. But the small and mediumsized businesses dominated among the factories’ owners. During the interwar period, the quantity of entrepreneurs decreased among the persons involved in the city’s industry. There was also a tendency to reduce the use of the hired labour by them. The employment structure of the Lviv entrepreneurs during the 1920s–1930s did not change significantly, but it varied depending on the size of the share capital. A vast majority of the small artisans were employed in the sewing and haberdashery, food, construction, woodworking and metalworking industries, while the owners of large enterprises invested their capital in the food, printing, mineral, wood and paper industries. From the ethnic and denomination point of view, the Lviv entrepreneurs were dominated by two groups: Poles (Roman Catholics) and Jews, while Ukrainians (Greek Catholics) and the representatives of other nationalities accounted for a small percentage. However, during the years 1921–1931 they showed a rapid growth rate.
Keywords: Lviv, entrepreneurs, employment structure, industry, censuses
Literatura
1. Bonusiak A., Lwów w latach 1918–1939: Ludność – Przestrzeń – Samorząd, Wydawnictwo Wyższej Szkoły Pedagogicznej, Rzeszów 2000.
2. Drexler I., Wielki Lwów, Lwów 1920.
3. Landau Z., Tomaszewski J., Trudna niepodległość: Rozważania o gospodarce Polski 1918–1939, Książka i Wiedza, Warszawa 1978.
4. Statystyka Polski. Seria C. Drugi powszechny spis ludności z dnia 9. XII.1931 r. Mieszkania i gospodarstwa domowe. Ludność. Stosunki zawodowe. Miasto Lwów, Warszawa 1937, z. 58.
5. Wiadomości statystyczne o mieście Lwowie 1923–1925, Lwów 1928.
6. Гелей С., Економіка, [в:] Історія Львова, ред. Ісаєвич Я., Центр Європи, Львів 2007, т. 2.
7. Драк М., Фірма Бачевських у Львові і розвиток лікеро-горілчаної промисловості в Галичині (1782–1939), ПП Сорока, Львів 2004.
8. Дудяк О., Львівські підприємці за даними перепису 1931 р.: чисельність, етноконфесійна структура, галузь зайнятості, „Вісник львівського університету, серія історична”, вип. 48, Львів 2013.
9. Думанська О. та ін., Іван Тиктор: талан і талант, Українська академія друкарства, Львів 2007.
10. Зайцев О., Макарчук С., Населення міста, [в:] Історія Львова, ред. Ісаєвич Я., Центр Європи, Львів 2007, т. 3.
11. Зашкільняк Л., Крикун М., Історія Польщі: від найдавніших часів до наших днів, Львівський національний університет імені Івана Франка, Львів 2002.
12. Кісь Я., Промисловість Львова у період феодалізму, В-во Львівського університету, Львів, 1968.
13. Коцюбанська О., Клементина Авдикович-Глинська – видатна постать кондитерської промисловості України 20-х років XX ст., „Українознавство”, № 1, 2010.
14. Нариси історії Львова, ред. Крип’якевич І., Книжково-журнальне видавництво, Львів 1956.
15. Нога О., Іван Левинський: художник, архітектор, промисловець, педагог, громадський діяч, Основа, Львів 1993.
16. Пасіцька О., Львів і львів’яни: український соціум та промисел (20–30-ті роки XX ст.), Інститут українознавства ім. І. Крип’якевича НАН України, Львів 2014.