RES HISTORICA 44, 2017 DOI: 10.17951/rh.2017.44.89-100
Svitlana Nyzhnikova, Ludmiła Posokhova
(Харківський національний університет імені В.Н. Каразіна)
Tradycje i innowacje w systemie zarządzania duchownymi instytucjami  oświatowymi Imperium Rosyjskiego (XVIII – początek XX wieku)
Traditions and Innovations in the Management System of the Spiritual  
Educational Institutions of the Russian Empire (18th – Early 20th Centuries)
STRESZCZENIE
Artykuł dotyczy badań nad procesem tworzenia systemu zarządzania duchownymi instytucjami oświatowymi w Imperium Rosyjskim od XVIII w. do początku XX w. Zostały przedstawione tradycje i uformowane innowacje w stworzonym systemie zarządzania. Stwierdzono, że system zarządzania duchownymi instytucjami oświatowymi przeszedł kilka etapów rozwoju, znacząco różniących się między sobą.
Słowa kluczowe: Imperium Rosyjskie, Święty Synod, edukacja religijna, system zarządzania
Sieć placówek edukacyjnych, która istniała w Imperium Rosyjskim od XVIII do początku XX wieku, składała się z instytucji oświatowych podlegających różnym resortom. Badanie historii szkolnictwa duchownego jest istotne nie tylko dla zrozumienia procesów kulturalno-oświatowych, ale może również dostarczyć materiału do analizy kształtowania się biurokratycznego aparatu zarządzania w Imperium Rosyjskim w XVIII – na początku XX wieku. Na każdym etapie rozwoju sieci szkół duchownych system zarządzania nimi działał w inny sposób, dostosowując istniejące normy i zasady do wyzwań epoki. Celem niniejszego studium jest zbadanie problemu korelacji tradycji i innowacji w systemie zarządzania placówkami oświaty duchownej w Imperium Rosyjskim. Wyniki badania specyfiki zarządzania szkolnictwem duchownym pozwalają naświetlić pewne aspekty funkcjonowania mechanizmu państwowego Imperium Rosyjskiego w XVIII – na początku XX wieku jako spójnego, hierarchicznego systemu organów i instytucji państwowych. Rozwiązanie postawionych zadań badawczych wymagało przede wszystkim przeprowadzenia historyczno-prawnej analizy szeregu aktów ustawodawczych i okólników.
Historii szkolnictwa duchownego w Imperium Rosyjskim poświęcono niejedną setkę prac. Na dziś dzień proces zakładania różnych placówek edukacyjnych oraz poszczególne aspekty procesu nauczania są opisane i przeanalizowane dość szczegółowo. Historycy rozpoczęli badanie działalności organów zarządzających placówkami oświaty duchownej oraz pewne reformy w tej dziedzinie [fn: Н.Ю. Сухова, История управления духовно-учебными заведениями в России. 1807–1867 гг., „Богословский сборник” 2003, 13, s. 236; Е.В. Дворецкий, К.В. Козлов, Епархиальные училищные советы в системе управления церковными школами в России в конце XIX – начале XX вв., „Вестник Брянского государственного университета”, https://cyberleninka.ru/article/n/eparhialnye-uchilischnye-sovety-v-sisteme-upravleniyatserkovnymi-shkolami-v-rossii-v-kontse-xix-nachale-xx-vv [dostęp: 15 VII 2017]; В.Н. Федорук, Реформа духовно-учебных заведений при обер-прокуроре Н.А. Протасове, „Среднерусский вестник общественных наук” 2010, 2, s. 180–181.]. Jednak zasady funkcjonowania samego systemu zarządzania oraz mechanizmy działania aparatu biurokratycznego dopiero zaczynają trafiać w pole widzenia naukowców [fn: Л. Посохова, Православные коллегии и церковная бюрократия в Российской империи (XVIII – начало ХІХ в.), w: Dzieje biurokracji, t. 5, cz. 1, red. A. Gaca, A. Górak, Z. Naworski, Lublin–Toruń–Włocławek 2013, s. 239–251.].
W badaniach nad historią kształtowania się biurokracji cerkiewnej w Imperium Rosyjskim w XVIII wieku podkreśla się, że kluczową rolę w tym procesie odegrały reformy Piotra I oraz utworzenie Świętego Synodu. Z powstaniem Synodu wiąże się kardynalna zmiana statusu Cerkwi, która stała się częścią aparatu państwowego, z właściwą mu biurokratyzacją [fn: П.В. Тихомиров, Каноническое достоинство реформы Петра Великого по церковному управлению, „Богословский вестник” 1904, 1, 1, s. 75–106; И.К. Смолич, История Русской Церкви. 1700–1917 гг., Mocквa 1997, https://www.sedmitza.ru/lib/text/439980/ [dostęp: 20 VII 2017]; В.Г. Игнатов, История государственного управления в России, Ростов на Дону 2010, http://society.polbu.ru/ignatov_gosupr/ch38_i.html [dostęp: 10 VIII 2017].]. „Regulamin Duchowny” położył podwaliny pod scentralizowany system szkolnictwa duchownego w Imperium. Niższy poziom reprezentowały szkoły biskupie, a wyższy – akademie [fn: Духовный регламент, Санкт Пе те р бург 1721, http://www.krotov.info/acts/18/1/ 1721regl.html [dostęp: 22 VII 2017].]. „Regulamin” stał się ważnym kamieniem milowym w historii rozwoju edukacji w Imperium Rosyjskim, ponieważ po jego przyjęciu proces tworzenia szkół biskupich przyspieszył [fn: П.В. Верховский, Учреждение Духовной коллегии и Духовный регламент. К вопросу об отношении церкви и государства в России. Исследование в области истории русского церковного права, t. 1, Ростов-на-Дону 1916, s. 406.]. Pierwszą próbę stworzenia centralnego organu kierowniczego dla placówek oświaty duchownej w Imperium podjęto 21 lipca 1721 roku, kiedy Synod zatwierdził „Kancelarię Drukarską” pod kierownictwem Gabriela (Bużyńskiego) [fn: Полное собрание постановлений и распоряжений по ведомству православного исповедания Российской империи, 1-я серия, t. 1 (1721), № 153 (132), Санкт Петербург 1879.]. Chociaż instytucja ta istniała krótko, był to ważny i wymowny krok. Nieskuteczność jej działań można wytłumaczyć tym, że w aktach normatywnych nie określono parametrów wykonywania przez ten organ działań zarządczych, ani nie stworzono materialnej bazy. Brak niezbędnych elementów systemu zarządzania uniemożliwił efektywną interakcję tego podmiotu zarządzającego z obiektami zarządzania (szkołami biskupimi, akademiami). W związku z tym w tamtym okresie system zarządzania, pomimo pewnych prób reorganizacji, pozostawał zdecentralizowany. Szkoły duchowne, tak jak wcześniej, podlegały zarządzaniu lokalnych władz eparchialnych, co było zjawiskiem dość tradycyjnym dla szkolnictwa duchownego w XVII-XVIII wieku. Podległość lokalnym hierarchom oznaczała, że metody wychowania, treść edukacji oraz skład kadry nauczycielskiej i uczniów zależały całkowicie od poglądów, energii i możliwości tych arcypasterzy. Obowiązki osób funkcyjnych (rektora, prefekta itp.) w tych placówkach przez całe stulecie nie zostały uregulowane instrukcjami synodalnymi [fn: Л. Посохова, op. cit., s. 246.].
W kolejnych dziesięcioleciach XVIII wieku odnotowano kilka prób stworzenia jasnego systemu zarządzania szkołami duchownymi. Jednak kontrola synodalna ograniczała się wciąż do zbierania ogólnych informacji o stanie szkół, liczbie uczniów i nauczycieli. Te raporty lokalne władze eparchialne przesyłały do Synodu [fn: Н.Ю. Сухова, op. cit., s. 209–210.]. Dokumentacja aktowa pozwala wywnioskować, że w Imperium Rosyjskim przez cały XVIII wiek, aż do reformy z 1808 roku, procesy centralizacji i biurokratyzacji w dziedzinie szkolnictwa duchownego nigdy w pełni się nie rozwinęły. W związku z tym utrzymywały się warunki do istnienia i rozwoju pewnych regionalnych specyfik (instytucji i tradycji zarządzania) [fn: Л. Посохова, op. cit., s. 249.].
Nowy okres w historii szkolnictwa duchownego wiąże się z falą reform na początku XIX wieku. Prawo z 25 czerwca 1808 roku [fn: Полное Собрание Законов Российской Империи, с 1649 года, t. 30, 1808, Санкт Петербург 1830, № 23122, s. 368–395.] oraz szereg innych aktów wprowadziły zmiany w strukturze i procesie nauczania w szkołach duchownych, a także w porządku ich finansowania i tworzenia funduszy na utrzymanie duchowieństwa. Te przekształcenia stały się logiczną kontynuacją wcześniejszych poszukiwań i propozycji, a w praktyce zwiastowały realizację planów reform, które wielokrotnie proponowano już w drugiej połowie XVIII wieku. Nowe statuty szczegółowo regulowały wszystkie aspekty działalności akademii, seminariów i szkół. Przy Synodzie utworzono Komisję Szkół Duchownych, która stanęła na czele systemu zarządzania szkolnictwem duchownym. Komisja została powołana jako samodzielny organ do kierowania wszystkimi placówkami oświaty duchownej [fn: Ibidem, № 23207, s. 508–511.]. Oznaczało to zniesienie szerokich praw i obowiązków hierarchów w zakresie zarządzania edukacją w eparchii. Komisja działała na zasadzie kolegialności, w jej skład wchodzili hierarchowie i wyżsi urzędnicy, pod przewodnictwem pierwszego członka Synodu. Chociaż wszyscy urzędnicy Komisji Szkół Duchownych mieli doświadczenie w sprawach oświatowych [fn: В.Н. Федорук, op. cit., s. 178.], oprócz pracy w tym organie państwowym zajmowali jeszcze kilka innych odpowiedzialnych stanowisk. Praca w Komisji nie była jedynym obowiązkiem każdego z jej członków, wykonywali ją nieregularnie.
Zgodnie z wymogami szeregu aktów ustawodawczych reformy z 1808 roku, terytorium Imperium Rosyjskiego zostało podzielone na okręgi szkolne, na czele których stanęły akademie. Do istniejących w tym czasie Kijowskiej i Moskiewskiej Akademii Duchownej dołączyły Petersburska (od 1809 r.) i Kazańska (od 1842 r.). Prawo ustanowiło cztery szczeble placówek oświaty cerkiewnej: szkoły parafialne, szkoły powiatowe, seminaria i akademie. Akademie zostały postawione na czele duchowno-oświatowych okręgów i miały nadzorować wszystkie szkoły w odpowiednich eparchiach, które łączyły się w okręg. Zgodnie z zamysłem autorów, reforma zapewniała wzajemne powiązanie placówek oświaty duchownej na różnych poziomach, od podstawowego do wyższego. Zwróćmy uwagę na podobieństwo szeregu parametrów tej reformy do reformy uniwersyteckiej, w której uniwersytety również zostały postawione na czele okręgów szkolnych.
Kierownictwo wszystkich placówek oświaty duchownej w okręgu co roku przesyłało do „swoich” akademii raporty o działalności szkół. Jednocześnie kierownictwo akademii okresowo wysyłało rewizorów spośród profesorów w celu inspekcji seminariów. Pomimo tego, że hierarcha przewodniczył w konferencji i zarządzie akademii, jego władza była znacznie zmniejszona w porównaniu z poprzednim okresem. Oczywiście wywołało to niezadowolenie większości hierarchów [fn: И.А. Чистович, Руководящие деятели духовного просвещения в России в первой половине XIX в. Комиссия духовных училищ, Санкт Петербург 1894, s. 259–260.]. Statuty pozbawiły ich prawa do bezpośredniej ingerencji w sprawy administracji szkolnej, pozwalając im jedynie na wnoszenie propozycji do rozpatrzenia przez organy zarządzające seminariami i akademiami. Biskupi sprawowali odtąd jedynie ogólny nadzór nad działalnością akademii i reprezentowali interesy placówek oświaty duchownej przed Synodem i władzą najwyższą.
W ten sposób przekształcenia przeprowadzone na początku XIX wieku przyczyniły się do budowy scentralizowanego systemu zarządzania placówkami oświaty duchownej, na czele którego stała Komisja Szkół Duchownych. Stopniowo rola lokalnych hierarchów w kierowaniu szkołami duchownymi malała. Nowe warunki oznaczały likwidację lokalnych tradycji edukacyjnych. Badając reformę z 1808 roku, O.A. Wislankowa doszła do wniosku, że jej istotą było wykorzystanie przez rząd protestanckiego modelu organizacji szkolnictwa duchownego i ogólnie wysoko oceniła jej zamysł [fn: Е.А. Вишленкова, Заботясь о душах подданных: религиозная политика в России первой четверти Х1Х века, Саратов 2002, s. 336.].
W latach 30. XIX wieku rozpoczął się nowy okres w historii zarządzania placówkami oświaty duchownej. W związku ze zmianą kościelno-politycznego kursu, który był zorientowany na wzmocnienie dyscypliny kościelnej, oberprokurator Świętego Synodu M.A. Protasow postawił kwestię rewizji statutów szkół duchownych z 1814 roku. Planował on wzmocnić biurokratyczny porządek zarządzania szkołami duchownymi i gruntownie przeredagować plany nauczania. 1 marca 1839 roku Komisja Szkół Duchownych została zniesiona, a wszystkie jej funkcje przekazano Zarządowi Szkół Duchownych. Sprawy szkół duchownych odtąd dzieliły się na dwa rodzaje. Najważniejsze kwestie rozpatrywał bezpośrednio Synod, a Zarząd Szkół Duchownych przygotowywał te sprawy wraz z odpowiednimi zaświadczeniami i materiałami. Wszystkie inne sprawy rozpatrywał oberprokurator lub Zarząd Szkół Duchownych i samodzielnie podejmowali decyzje.
Zarząd Szkół Duchownych podlegał bezpośrednio oberprokuratorowi Synodu. Nowo utworzony organ, którym kierował dyrektor, składał się z dwóch wydziałów (spraw nauczania i gospodarczych), części sekretarskiej, księgowości i skarbu. Najważniejsze kwestie rozpatrywano na ogólnych posiedzeniach dyrektora i szefów obu wydziałów, w razie potrzeby na posiedzenia zapraszano rektorów Petersburskiej akademii i seminarium [fn: Полное Собрание Законов Российской Империи, собрание II-e, t. 14, Санкт Петербург 1839, № 12070, s. 182.]. W przeciwieństwie do poprzedniej Komisji, która była organem kolegialnym, Zarząd był prawdziwą kancelarią. Gwałtowne wzmocnienie biurokratyzacji systemu zarządzania szkolnictwem duchownym od razu doprowadziło do oczywistych negatywnych konsekwencji. Odtąd Zarząd składał się wyłącznie z urzędników, którzy nierzadko nie rozumieli specyfiki problemów oświaty duchownej i nie byli zdolni do podejmowania samodzielnych decyzji [fn: Филарет (Дроздов), Собрание мнений и отзывов по учебным и церковно-государственным вопросам, Санкт Петербург 1885–1888, s. 574.]. W związku z tym N.J. Suchowa podkreśla, że Zarząd Szkół Duchownych realizował wszystkie zamysły oberprokuratora i był jego „posłusznym organem” [fn: Н.Ю. Сухова, op. cit., s. 227.].
W ten sposób, w wyniku reformy systemu zarządzania placówkami oświaty duchownej w latach 30. XIX wieku, rola oberprokuratora Synodu znacznie wzrosła. Odtąd wiele kwestii dotyczących wewnętrznej struktury szkół duchownych oberprokurator rozstrzygał jednoosobowo. Struktura utworzonego systemu zarządzania miała wszystkie cechy centralizacji, gdyż główne procesy zarządzania były skupione w jednym kierującym organie, który przetwarzał całość informacji napływających od wszystkich elementów obiektu zarządzania, czyli szkół duchownych. Scentralizowany system wzmacniał autorytarne tendencje kierownictwa oświaty duchownej, ograniczał inicjatywę wykładowców i lokalnej administracji oraz ignorował regionalną specyfikę. Utworzony system zarządzania był prosty w tym sensie, że wszystkie placówki oświatowe podlegały bezpośrednio Zarządowi Szkół Duchownych.
W 1867 roku, w trakcie kolejnej fali reform, Synod przekształcił Zarząd Szkół Duchownych w Komitet Oświatowy, który ponownie stał się organem kolegialnym. Komitet składał się z prezydenta (osoba duchowna) i dziewięciu członków (z duchowieństwa i osób świeckich). Sześciu z nich pracowało w komitecie na stałe, a trzech przeprowadzało rewizje w placówkach oświaty duchownej. W komitecie pracował również sekretarz. Decyzje komitetu nie miały samodzielnej mocy prawnej, wszystkie swoje propozycje i wnioski organ ten musiał przedstawiać do zatwierdzenia Synodowi za pośrednictwem oberprokuratora. Jedną z ważnych różnic między Komitetem Oświatowym a Zarządem Szkół Duchownych było to, że działalność komitetu ograniczała się wyłącznie do sfery pedagogiczno-edukacyjnej [fn: Полное Собрание Законов Российской Империи, собрание II-e, t. 42, Санкт Петербург 1867, № 44570, s. 496–498.]. Kwestie administracyjne i organizacyjne rozstrzygał oberprokurator Synodu, a rozwiązywaniem problemów gospodarczych zajmowały się odtąd odpowiednie pododdziały Synodu.
Wprowadzenie w 1867 i 1869 roku nowych statutów (seminaryjnego i akademickiego) doprowadziło do szeregu istotnych zmian w dziedzinie zarządzania szkolnictwem duchownym. Zniesiono podział terytorium państwa na duchowno-oświatowe okręgi. Statut z 1869 roku znacznie rozszerzył funkcje samorządu akademii, przy jednoczesnym zachowaniu ich podporządkowania Synodowi i opieki nad nimi ze strony hierarchów eparchialnych. Ci ostatni mieli obserwować proces nauczania, przewodniczyć na posiedzeniach naukowych rady akademickiej i na egzaminach. Akademii przewodziła rada, do której kompetencji należały ogólne kwestie zarządzania placówką, przede wszystkim procesu nauczania i wychowania. Kwestie gospodarcze rozpatrywał i podejmował w nich decyzje zarząd akademii [fn: Полное Собрание Законов Российской Империи, собрание II-e, t. 44, Санкт Петербург 1869, № 47154, s. 545–556.]. Statuty seminariów i szkół duchownych z 1867 roku przewidywały utworzenie takich zarządów, które w istocie były organami kierowniczymi tych instytucji edukacyjnych. Zarządy były pedagogiczne i administracyjne: pierwsze rozpatrywały kwestie dydaktyczno-wychowawcze, a drugie zajmowały się sprawami gospodarczymi i finansowymi. Zarządy składały się z przedstawicieli kadry wykładowców i lokalnego duchowieństwa eparchialnego. Seminaria duchowne, zamiast akademii, zostały przekazane pod kierownictwo lokalnych hierarchów [fn: Полное Собрание Законов Российской Империи, собрание II-e, t. 42, Санкт Петербург 1867, № 44571, № 44572, s. 498–519.]. W nowych statutach ustalono system wyborów na stanowiska nauczycielskie oraz udział duchowieństwa eparchialnego w rozstrzyganiu niektórych wewnętrznych spraw tych placówek.
W latach 50. i 60. XIX wieku do systemu oświaty duchownej włączono również żeńskie szkoły duchowne. Zgodnie ze statutem z 1868 roku, eparchialne szkoły żeńskie podlegały Synodowi i hierarsze eparchialnemu. Wewnętrzne zarządzanie w tych placówkach sprawowała również rada szkoły [fn: Полное Собрание Законов Российской Империи, собрание II-e, t. 43, Санкт Петербург 1868, № 46271, s. 254–256.]. W zarządzaniu zarówno eparchialnymi szkołami żeńskimi, jak i męskimi seminariami duchownymi wielką rolę odgrywały zjazdy duchowieństwa eparchialnego. Rozpatrywały one różne kwestie, od finansowania placówek edukacyjnych, zatwierdzania wynagrodzeń dla wykładowców, powoływania przełożonej szkoły, aż po dyskusje nad koniecznością nauczania muzyki i „nowych” języków. Chociaż wszystkie decyzje zjazdu zyskiwały ostateczną moc prawną dopiero po zatwierdzeniu przez hierarchę eparchialnego, nie można nie uznać, że zakres uprawnień zjazdu był dość szeroki [fn: А. Кузнецов, Епархиальные женские училища (по поводу исполнившегося сорокалетия устава этих училищ), „Церковные ведомости” 1909, 8, s. 379–381; С.В. Нижнікова, Викладачі єпархіальних жіночих училищ України (друга половина ХІХ – початок ХХ ст.): колективний портрет, w: Історична пам'ять. Науковый збiрник, Випуск 34–35, Полтава 2016, s. 54.]. Pojawienie się tego organu zarządzania można traktować jako pewien krok w kierunku kształtowania się elementów społeczeństwa obywatelskiego w Imperium Rosyjskim.
W ten sposób, w wyniku reform z lat 60. XIX wieku, system zarządzania placówkami oświaty duchownej został znacznie skomplikowany. Nastąpiło przejście od prostego do złożonego, hierarchicznego systemu zarządzania, w którym funkcje zarządzania zostały rozdzielone między kilka podrzędnych organów, przy jednoczesnym zachowaniu zasady centralizacji. W takim systemie organy zarządzania wyższych szczebli oddziałują na obiekt zarządzania nie bezpośrednio, lecz poprzez elementy zarządzania niższego szczebla. Przy zachowaniu zasady centralizacji zarządzania, w szkołach duchownych znacznie wzmocniono elementy samorządu. Zjawiska te można traktować jako ważną innowację w systemie zarządzania.
Zmiany kursu politycznego w Imperium Rosyjskim w latach 80. XIX wieku znalazły odzwierciedlenie w nowym Statucie akademii duchownych [fn: Полное Собрание Законов Российской Империи, собрание III-e, t. 4, Санкт Петербург 1884, № 2160, s. 232–243.] oraz Statucie seminariów duchownych z 1884 roku [fn: Ibidem, № 2401, s. 437–455.]. Autorzy statutu akademii duchownych zaznaczali, że jego celem było uproszczenie porządku zarządzania akademiami [fn: И.К. Смолич, op. cit.]. Przeprowadzona analiza nowych statutów i ich porównanie z poprzednimi aktami pozwala stwierdzić, że wpływ hierarchy eparchialnego na akademie i seminaria ponownie znacznie się wzmocnił. Ponadto w nowych statutach można zaobserwować tendencję skierowaną na zniesienie samorządu i wyborów. Przejawiło się to w wprowadzeniu administracyjnego porządku mianowania na stanowiska funkcyjne i ograniczeniu praw zjazdów duchowieństwa. Jednocześnie przywrócono kontrolę akademii nad seminariami, a tych ostatnich nad niższymi placówkami oświaty duchownej.
19 stycznia 1885 roku przy Świętym Synodzie utworzono Radę Szkolną do zarządzania cerkiewno-parafialnymi szkołami i szkołami elementarnymi, których liczba szybko wzrastała w latach 80. i 90. XIX wieku. Struktura Rady Szkolnej stopniowo stawała się bardziej skomplikowana w miarę wzrostu liczby podległych szkół i rozszerzania wpływu Synodu na oświatę ludową [fn: Е.В. Дворецкий, К.В. Козлов, op. cit.]. W eparchiach główną instytucją administracyjną była eparchialna rada szkolna. To właśnie ona kierowała organizacją działalności szkół cerkiewno-parafialnych i szkół elementarnych. Zakres działalności eparchialnych rad szkolnych został określony dość szeroko [fn: Законы и справочные сведения по начальному народному образованию, сост. А.С. Пругавин, Санкт Петербург 1898, s. 387.]. Podobnie jak w poprzednim okresie, struktura zarządzania pozostawała złożona, hierarchiczna i scentralizowana.
Wydarzenia rewolucyjne z lat 1905–1907 nie ominęły również szkół duchownych w Imperium Rosyjskim. Na podstawie raportów rewizorów Święty Synod doszedł do wniosku, że niezadowolenie wśród uczniów było związane ze zniesieniem samorządu w placówkach edukacyjnych i wzmocnieniem kontroli odgórnej. W 1910 roku zatwierdzono nowy Statut akademii duchownych [fn: Полное Собрание Законов Российской Империи, собрание III-e, t. 30, Санкт Петербург 1910, № 33274, s. 414–431.], a w 1911 roku wprowadzono kilka zmian do jego postanowień [fn: Полное Собрание Законов Российской Империи, собрание III-e, t. 31, Санкт Петербург 1911, № 35802, s. 961–966.]. Jedną z przekształceń w systemie zarządzania było wzmocnienie wpływu hierarchy eparchialnego na szkoły duchowne w eparchii. Na przykład biskup, swoją decyzją, mógł skreślić „niepożądanego” kandydata na stanowisko nauczycielskie z listy, którą przedstawiła mu rada akademicka [fn: Ibidem, s. 963.]. Podkreślmy, że nowe statuty seminariów i szkół duchownych nigdy nie zostały przyjęte przez Dumę Państwową, dlatego nie weszły w życie. W kolejnych latach nie było istotnych przekształceń w systemie zarządzania. W 1918 roku władza radziecka zlikwidowała Komitet Oświatowy przy Świętym Synodzie, a los szkół duchownych, jak wiadomo, uległ tragicznym zmianom.
Podsumowując, od XVIII do początku XX wieku w Imperium Rosyjskim stopniowo kształtował się i ulegał transformacji system zarządzania placówkami oświaty duchownej. W XVIII wieku, pomimo kilku prób stworzenia centralnych organów kierownictwa dla szkół duchownych, nadal istniał system zdecentralizowany, z dużą władzą skupioną w rękach lokalnych hierarchów. Taka sytuacja pozwalała miejscami na zachowanie, a nawet rozwój niektórych lokalnych tradycji edukacyjnych. W XIX wieku system zarządzania szkolnictwem duchownym stopniowo wbudowywał się w państwowy system biurokratyczny. W drugim okresie, od 1808 do 1839 roku, w Imperium Rosyjskim utworzono scentralizowany system zarządzania placówkami oświaty duchownej, na czele którego stała Komisja Szkół Duchownych przy Synodzie. W kolejnym okresie, od 1839 do 1867 roku, nastąpiło skomplikowanie systemu i znaczne wzmocnienie aparatu urzędniczo-biurokratycznego. Na czele systemu postawiono Zarząd Szkół Duchownych przy Synodzie, jednocześnie zwiększono uprawnienia i wpływy oberprokuratora Synodu. Od drugiej połowy lat 60. XIX wieku, w nowej fazie zapoczątkowanej liberalnymi reformami w Imperium Rosyjskim, przy zachowaniu scentralizowanego systemu zarządzania szkołami duchownymi, wprowadzono ważne elementy samorządu. W przeciwieństwie do tego, w okresie od drugiej połowy lat 80. XIX wieku do 1918 roku, system zarządzania placówkami oświaty duchownej uległ nie tylko dalszemu rozgałęzieniu i skomplikowaniu struktury wszystkich jego segmentów, ale także zlikwidowano zarodki samorządu, a władza hierarchów została zwiększona. Funkcje hierarchy w tej dziedzinie miały odtąd pewne cechy nadzoru urzędniczo-biurokratycznego (a miejscami nawet policyjnego). Chociaż analityczne oceny, które trafiały do Synodu, świadczyły o znajomości przez organy centralne faktu szerzenia się niezadowolenia na prowincji, co tłumaczono wzmocnieniem centralizacji i tłumieniem lokalnej inicjatywy, nie podjęto żadnych kroków w kierunku przywrócenia elementów samorządu.
BIBLIOGRAFIA (REFERENCES)
Źródła
Духовный регламент, Санкт Петербург 1721, http://www.krotov.info/acts/18/1/1721regl. html [dostęp: 20 VII 2017].
Законы и справочные сведения по начальному народному образованию, сост. А.С. Пругавин, Санкт Петербург 1898.
Полное Собрание Законов Российской Империи, с 1649 года, t. 30, 1808, Санкт Петербург 1830. Полное Собрание Законов Российской Империи, собрание II-e, t. 14, Санкт Петербург 1839.
Полное Собрание Законов Российской Империи, собрание II-e, t. 42, Санкт Петербург 1867.
Полное Собрание Законов Российской Империи, собрание II-e, t. 43, Санкт Петербург 1868.
Полное Собрание Законов Российской Империи, собрание II-e, t. 44, Санкт Петербург 1869. Полное Собрание Законов Российской Империи, собрание III-e, t. 4, Санкт Петербург 1884
Полное Собрание Законов Российской Империи, собрание III-e, t. 30, Санкт Петербург 1910. Полное Собрание Законов Российской Империи, собрание III-e, t. 31, Санкт Петербург 1911.
Полное собрание постановлений и распоряжений по ведомству православного исповедания Российской империи. 1-я серия, Санкт Петербург 1879.
Opracowania
Верховский П.В., Учреждение Духовной коллегии и Духовный регламент. К вопросу об отношении церкви и государства в России. Исследование в области истории русского церковного права, t. 1, Ростов-на-Дону 1916.
Вишленкова Е.А., Заботясь о душах подданных: религиозная политика в России первой четверти Х1Х века, Саратов 2002.
Дворецкий Е.В., Козлов К.В., Епархиальные училищные советы в системе управления церковными школами в России в конце XIX – начале XX вв., „Вестник Брянского государственного университета”, https://cyberleninka.ru/article/n/eparhialnye-uchi- lischnye-sovety-v-sisteme-upravleniya-tserkovnymi-shkolami-v-rossii-v-kontse-xixnachale-xx-vv [dostęp: 15 VII 2017].
Игнатов В.Г., История государственного управления в России, Ростов-на-Дону 2010, http://society.polbu.ru/ignatov_gosupr/ch38_i.html [dostęp: 10 VIII 2017].
Кузнецов А., Епархиальные женские училища (по поводу исполнившегося сорокалетия устава этих училищ), „Церковные ведомости” 1909, 8.
Нижнікова С.В., Викладачі єпархіальних жіночих училищ України (друга половина ХІХ – початок ХХ ст.): колективний портрет, w: Історична пам’ять. Науковий сбiрник, Випуск 34–35, Полтава 2016.
Посохова Л., Православные коллегиумы и церковная бюрократия в Российской империи (XVIII – начало ХІХ в.), w: Dzieje biurokracji, t. 5, red. A. Gaca, A. Górak, Z. Naworski, Lublin–Toruń–Włocławek 2013.
Смолич И.К., История Русской Церкви. 1700–1917 гг., Москва 1997, https://www.sedmitza.ru/lib/text/439980/ [dostęp: 20 VII 2017].
Сухова Н.Ю., История управления духовно-учебными заведениями в России. 1807–1867 гг., „Богословский сборник” 2003, 13.
Тихомиров П.В., Каноническое достоинство реформы Петра Великого по церковному управлению, „Богословский вестник” 1904, 1, 1.
Федорук В.Н., Реформа духовно-учебных заведений при обер-прокуроре Н. А. Протасове, „Среднерусский вестник общественных наук” 2010, 2.
Филарет (Дроздов), Собрание мнений и отзывов по учебным и церковно-государственным вопросам, Санкт Петербург 1885–1888. 
Чистович И.А., Руководящие деятели духовного просвещения в России в первой половине XIX в. Комиссия духовных училищ, Санкт Петербург 1894.
ABSTRACT
The article deals with the research on the process of creating a system of management of spiritual educational institutions in the Russian Empire in the 18th – early 20th centuries. There were defined the traditions and formed innovations in the created management system. The conclusion was made that the system of management of spiritual educational institutions passed several stages of development, which differed in their characteristics.
Key words: Russian Empire, the Holy Synod, spiritual education, management system
Традиції та новації в системі управління духовними навчальними закладами Російської імперії (XVIII – початок ХХ століття)
РЕЗЮМЕ
Стаття присвячена дослідженню процесу створення системи управління духовними навчальними закладами в Російській імперії в XVIII – на початку ХХ ст. Були виявлені існуючі традиції і сформовані новації у створеній системі управління. Зроблено висновок про те, що система управління духовними навчальними закладами пройшла кілька етапів розвитку, які відрізнялися своїми характеристиками.
Ключові слова: Російська імперія, Священний Синод, духовна освіта, система управління
NOTA O AUTORACH
Ludmiła Jurijewna Posokowa, dr hab. – profesor Katedry Historii Ukrainy Charkowskiego Uniwersytetu Narodowego im. W.N. Karaza. Zakres zainteresowań naukowych: historia edukacji, piśmienności i kultury na Ukrainie w XVII – na początku XIX w. E-mail: lposokhova@karazin.ua
Svitlana Vasylivna Nyzhnikova – wykładowca Katedry Historii Ukrainy Charkowskiego Uniwersytetu Narodowego im. W.N. Karazina. Zakres zainteresowań naukowych: historia edukacji, kultury na Ukrainie w XIX – na początku XX wieku. E-mail: s.v.nyzhnikova@karazin.ua