DOI:10.17951/we.2022.8.2.35-46 | 	Wschód Europy • Восток Европы • East of Europe vol 8, 2 / 2022
Liaskovych Tetiana
Кам’янець-Подільський національний університет імені Івана Огієнка
ORCID ID: http://orcid.org/0000-0003-0247-1159
e-mail: pelehatska1996@gmail.com
Powstanie i działalność struktur wojskowych Rzeczypospolitej Polskiej w zakresie zaopatrzenia materiałowo-technicznego oddziałów Ukraińskiej Republiki Ludowej (kwiecień–październik 1920 r.)
Wprowadzenie 
Po upadku imperiów austro-węgierskiego i rosyjskiego narody ukraiński i polski, będące dominującymi grupami etnicznymi na terytorium Galicji Wschodniej i Prawobrzeżnej Ukrainy, rozpoczęły zbrojną walkę o swoje samostanowienie, gdyż każdy z nich dążył do posiadania własnego, niepodległego państwa. Jednak wyzwania czasu zmusiły je w 1920 r. do zjednoczenia sił w celu odparcia Rosji bolszewickiej, która dążyła do włączenia terytoriów, które wcześniej wchodziły w skład imperium Romanowów.
Z dzisiejszej perspektywy polsko-ukraińska współpraca w militarnym przeciwstawieniu się bolszewickiej (rosyjskiej) agresji, tak jak i 102 lata temu, jest aktualna. Pomimo historycznego déjà vu, rzeczywistość wymaga skoordynowanego i zdecydowanego działania. Wspólne doświadczenia Ukrainy i sąsiedniej Polski, ich osiągnięcia i pewne polityczne błędy w wojnie z 1920 r. bezwzględnie należy uwzględniać również w czasie wielkoskalowej wojny rosyjsko-ukraińskiej w 2022 r., gdyż, jak pokazał czas, nie ma byłych wrogów. Priorytetową kwestią pozostaje obronność kraju, w tym dostępność zasobów ogniowych, materialne zabezpieczenie żołnierzy oraz sprawna, niezakłócona organizacja procesu zaopatrywania sił zbrojnych we wszystko, co niezbędne.
Dotychczas nie powstało kompleksowe studium naukowe, które pozwoliłoby prześledzić proces scentralizowanego zaopatrywania wojskowego URL przez Republikę Polską w 1920 r. Ogólnie rzecz biorąc, historycy w swoich pracach przytaczają pojedyncze fakty dotyczące pomocy ze strony polskiej, podają jej zakres, ale pomijają kwestię funkcjonowania w ówczesnych trudnych warunkach mechanizmu zaopatrzenia. Poszczególne fragmenty dotyczące materialnego zaopatrzenia Ukraińców w sprzęt wojskowy przez polskie władze w takim czy innym stopniu zostały przedstawione w pracach historyków polskich (K. Zbigniewa, J. Legiecia, A. Tulińskiego) [fn: К. Збігнєв, Східні союзники Польщі у війні 1920 року. Українські, російські, козацькі й білоруські військові відділи в Польщі у 1919–1920 рр., Торунь 1999; J. Legieć, Armia Ukraińskiej Republiki Ludowej w wojnie polsko-ukraińsko-bolszewickiej 1920 roku, Toruń 2002; A. Tuliński, 6 Armia Wojska Polskiego w wojnie posko-bolszewickiej w 1920 r., Warszawa 2021, т. 1, 2.] i ukraińskich (A. Rukkasa, O. Mychajłowej i in.) [fn: А. Руккас, «Разом з польським військом»: Армія Української Народної Республіки 1920 р. (структура, організація, чисельність, уніформа), Київ 2015; А. Руккас, М. Ковальчук, Діяльність військової секції при дипломатичній місії у Варшаві (грудень 1919-липень 1920 р.), „Київська старовина”, (5), c. 128–156; idem, Польсько-український військовий союз 1920 р., [в:] Польсько-українська військова співпраця протягом історії. Матеріали конференції, Київ 2018, с. 202–234; О. Михайлова, Польсько-український союз 1920 р.: військово-господарча співпраця на території Правобережної України (кінець квітня – середина червня), [в:] Проблеми вивчення історії Української революції 1917‒1921 років, Київ 2011, (6), с. 295–336; М. Ковальчук, Українська військова місія в Польщі (липень–листопад 1920 р.), „Україна дипломатична”, Київ 2005, Вип. 6.], a także we wspólnych pracach badaczy z obu krajów [fn: К. Збігнєв, І. Срібняк, Формування з’єднань армії УНР у Польщі в 1920 р., „Український історичний журнал” 2000, (1), c. 80–95; J. Odziemkowski, A. Rukkas, Polska‒Ukraina 1920, Warszawa: Oficyna Wydawnicza Volumen, 2017.]. Z zadaniem tym najlepiej poradził sobie J. Legieć [fn: J. Legieć, Armia Ukraińskiej Republiki Ludowej w wojnie polsko-ukraińsko-bolszewickiej 1920 roku, Toruń: Adam Marszałek, 2002.], choć nie było to dla niego głównym celem.
Celem naszego artykułu jest naświetlenie, w oparciu o dokumenty archiwalne, opublikowane materiały oraz prace historyków polskich i ukraińskich, kwestii tworzenia i funkcjonowania polskich struktur wojskowych, odpowiedzialnych za materialno-techniczne zaopatrzenie sojuszniczej Armii URL, a w szczególności poziomu ich efektywności w warunkach zmieniającej się sytuacji strategicznej na froncie polsko-ukraińsko-bolszewickim.
Traktat warszawski – główne postanowienia w zakresie materialno-technicznej współpracy Rzeczypospolitej Polskiej i Ukraińskiej Republiki Ludowej
Na początku 1920 r. Ukraińska Republika Ludowa nie była samodzielnym graczem na arenie wojskowo-politycznej i zmuszona była podążać w kierunku Państwa Polskiego, które po klęsce sił białogwardyjskich A. Denikina umocniło swoją pozycję wobec bolszewickiej Armii Czerwonej.
Ukraińscy urzędnicy państwowi na czele z Naczelnym Atamanem wojsk URL, S. Petlurą, w listopadzie 1919 r. opuścili terytorium URL i udali się do Warszawy w celu przeprowadzenia rozmów dyplomatycznych z Polakami na temat odbudowy armii, a faktycznie państwa ukraińskiego, które stałoby się sojusznikiem w walce ze wspólnym wrogiem. Cel został osiągnięty i wkrótce uzyskano zgodę na formowanie ukraińskich jednostek wojskowych na terytorium Polski (m. Łańcut) i Podola [fn: К. Збігнєв, І. Срібняк, Формування з’єднань армії УНР у Польщі в 1920 р., с. 85–86.]. Ponieważ strona polska zgodziła się na odbudowę wojska ukraińskiego, które miało operacyjnie podlegać polskiej armii podczas wspólnych działań wojennych przeciwko Armii Czerwonej, należało prawnie uregulować stosunki między dwoma krajami. 21 kwietnia 1920 r. podpisano polsko-ukraińską umowę polityczną, a 24 kwietnia konwencję wojskową, której ostateczna forma była wynikiem bezpośredniego rozkazu marszałka J. Piłsudskiego [fn: Bitwa o Ukrainę 1920. Dokumenty operacyjne. Cz. I (1. I‒11. V 1920), oprac. zesp. pod. kier. M. Tarczyńskiego, Warszawa: RYTM 2016, s. 63.].
Zgodnie z konwencją, która określała główne warunki dwustronnej współpracy w sferze wojskowej, Polacy zobowiązywali się do dostarczenia broni, amunicji, oporządzenia i odzieży w ilości potrzebnej dla trzech dywizji piechoty (liczba ukraińskiej dywizji miała odpowiadać polskiej), liczących 36 tys. żołnierzy, a także do przekazania kuchni polowych, sprzętu łączności, narzędzi dla warsztatów dywizyjnych oraz lekarstw dla szpitali polowych [fn: Ibidem, c. 879; J. Legieć, Armia Ukraińskiej Republiki Ludowej w wojnie polsko-ukraińsko-bolszewickiej 1920 roku, s. 98.]. Ponadto towary zakupione przez rząd ukraiński za granicą za pośrednictwem polskich organów państwowych miały być przez nie dostarczone. Jak twierdzi J. Odziemkowski, były to wielkie wysiłki materialne i organizacyjne dla Rzeczypospolitej Polskiej, która „nie posiadała wówczas przemysłu wojennego i była całkowicie zależna od dostaw z zagranicy” [fn: J. Odziemkowski, A. Rukkas, Polska‒Ukraina 1920, s. 57.].
Należy zaznaczyć, że strona polska zastrzegła sobie również prawo do kontrolowania linii kolejowych, niezbędnych do zaopatrywania własnych i sojuszniczych wojsk. Ważną uwagę poświęcono p. 13 konwencji wojskowej, zgodnie z którym cały łup wojenny zdobyty w walce, z wyjątkiem pociągów pancernych, przechodził na własność URL i jej sił zbrojnych. Szczegółowe instrukcje w tej sprawie miały zostać wydane później [fn: Bitwa o Ukrainę 1 I-24 VII 1920. Dokumenty operacyjne. Cz. 2 (12 V-14 VI 1920), s. 50.].
12 maja 1920 r. w Winnicy odbyło się połączone posiedzenie przedstawicieli URL i Rzeczypospolitej Polskiej, w którym udział wzięli ze strony ukraińskiej: minister sztabu generalnego W. Salski, minister gospodarki narodowej M. Szadłun, minister spraw wewnętrznych M. Biliński, minister finansów A. Marszynski, minister dróg P. Pyłypczuk, minister poczt i telegrafów I. Kosenko, generał-chorąży W. Sinkler, generał-chorąży S. Dziadiusza, pułkownik J. Myszkowski, chorąży S. Kaczura, a ze strony polskiej: major I. Matuszewski, major Strażewski i major W. Sławek. Głównym celem była konkretyzacja p. 13 konwencji wojskowej: co stanowi łup wojenny? Po dyskusji postanowiono, że cały wojskowy sprzęt ruchomy (konie, wozy, samochody, pociągi pancerne), wykorzystany przez wroga do celów wojennych, który zostanie zdobyty przez polską armię, przejdzie na jej własność, a cały pozostały materiał trafi do Armii URL. Produkty żywnościowe zdobyte na bolszewikach oraz wyposażenie przedsiębiorstw nie były uznawane za łup wojenny, dlatego korzystanie z nich miało odbywać się zgodnie z dwustronnym porozumieniem [fn: Центральний державний архів вищих органів влади та управління України (далі – ЦДАВО), ф. 9, оп. 1, спр. 34. Арк. 116–116 зв.].
Przedstawiciel Polski I. Matuszewski zauważył, że w razie braku sprzeciwu ze strony ukraińskich przedstawicieli wobec uzupełnień p. 13 konwencji wojskowej, Naczelne Dowództwo Wojska Polskiego (dalej – NDWP) wprowadzi poprawki do p. 12 tego samego dokumentu, w którym NDWP zobowiąże się do dostarczenia jeszcze dla trzech dywizji wraz ze wszystkimi sanitarnymi i innymi jednostkami tyłowymi wszystkiego, co niezbędne: broni, amunicji, oprócz obuwia i umundurowania. Propozycja została przyjęta. Oznaczało to, że Polska będzie dostarczać wszystko, co niezbędne dla 72 tys. oficerów i kozaków Armii URL (do tej liczby wliczono skład osobowy jednostek, które powróciły ze Zimowego Pochodu). Fakt ten potwierdza dowódca Armii URL M. Omelianowycz-Pawłenko, choć zawyża liczebność przyszłych sześciu dywizji do 150 tys. osób [fn: М. Омелянович-Павленко, Спогади командарма (1917–1920), Київ: Темпора, 2007, с. 413.].
Nasuwają się pytania: jak Polska zamierzała wywiązać się z tych zobowiązań, skoro sama była zależna od dostaw z zagranicy? Odpowiedź na to dał marszałek J. Piłsudski, który wspominał, że „ilość zdobycznego sprzętu [na Armii Czerwonej – przyp. aut.] była ogromna” [fn: Т. Зарецька, Юзеф Пілсудський і Україна, Київ: Інститут історії України НАН України, 2007, с. 248.]. Zatem łup wojenny polskich dywizji stał się pierwszym źródłem zaopatrzenia dla sił zbrojnych URL. Należy zaznaczyć, że jednostki ukraińskie w większości używały broni produkcji rosyjskiej, w przeciwieństwie do Polaków, którzy posługiwali się uzbrojeniem państw europejskich (niemieckim, austriackim, francuskim itp.).
Struktury wojskowe Rzeczypospolitej Polskiej na terytorium Ukrainy: utworzenie i działalność
Na początku maja 1920 r. NDWP rozkazało, aby posiadaną broń i amunicję bolszewicką, zdobytą na zdemobilizowanych jednostkach Ukraińskiej Halickiej Armii Czerwonej (7 tys. karabinów, 171 karabinów maszynowych, 43 działa [fn: J. Legieć, op. cit., s. 100.]), Armii Ochotniczej generała A. Denikina oraz w bitwach 2, 3 i 6 Armii Wojska Polskiego [fn: W ofensywie na Kijów polskie dowództwo wyznaczyło trzy Armie – 2, 3 i 6. 6 dywizja ukraińska pod dowództwem M. Bezruczki w planie operacyjnym podlegała od 5 maja 1920 r. 3 Armii Wojska Polskiego. Natomiast 2 (3 Żelazna) dywizja (dowódca O. Udowyczenko) prowadziła wspólne operacje już od marca w składzie 6 Armii Wojska Polskiego.] przeciwko bolszewikom, przekazać dywizjom ukraińskim [fn: Bitwa o Ukrainę 1 I-24 VII 1920. Dokumenty operacyjne. Cz. 2…, s. 1360.].
Do połowy maja pośrednikiem w tej sprawie była Komisja do spraw ukraińskich, utworzona na mocy rozkazu sztabu operacyjnego NDWP, która przez cały czas swojego istnienia podlegała mu (wydział III). Na czele tej struktury stanął major J. Jaklicz. W jej skład wchodzili oficerowie z wydziałów NDWP, zorientowani w sprawach ukraińskich. Informacje o potrzebach jednostek wojskowych URL przewodniczący komisji otrzymywał za pośrednictwem ukraińskiego oficera łącznikowego przy sztabie operacyjnym NDWP, M. Kapustianśkiego [fn: Bitwa o Ukrainę 1920. Dokumenty operacyjne. Cz. I…, s. 1208.].
15 maja 1920 r., zgodnie z rozkazem sztabu operacyjnego NDWP nr 20174.a / IV, rozpoczęły funkcjonowanie stacje uzbrojenia w Berdyczowie i Mohylowie Podolskim, które weszły w skład dowództw 2 i 6 Armii Wojska Polskiego. Te z kolei raportowały o przekazanym uzbrojeniu do NDWP [fn: Bitwa o Ukrainę 1 I-24 VII 1920. Dokumenty operacyjne. Cz. 2…, s. 169–170.]. Lokalizacja stacji była zdeterminowana przez miejsca dyslokacji 2 (3 Żelaznej) i 6 dywizji strzelców Armii URL, które miały stamtąd otrzymywać zaopatrzenie bojowe [fn: Ibidem, s. 1360.]. Sprawne i posegregowane uzbrojenie i amunicja rosyjska, które trafiły na stacje uzbrojenia, były przekazywane ukraińskim komisjom dywizyjnym [fn: Українсько-московська війна 1920 року в документах: оперативні документи штабу Армії Української Народної Республіки, передм. і ред. В. Сальського, Варшава: [б. в.], 1933, ч. 1, с. 24; Bitwa o Ukrainę 1920. Dokumenty operacyjne. Cz. I…, s. 1195; Bitwa o Ukrainę 1 I-24 VII 1920. Dokumenty operacyjne. Cz. 2…, s. 345.]. Fakt ten potwierdza przewodniczący komisji odbiorczej 2 dywizji strzelców (3 Żelaznej) W. Łewycki: „… dziś dowództwo brygady wysyła mnie do Mohylowa z kilkoma kozakami po broń, która przyszła ze Lwowa. Pochodzi od denikinowców, których rozbroili Polacy na wiosnę…” [fn: В. Левицький, Воєнні спомини: УГА-ЧУГА-Армія УНР, Хмельницький: ФОП Стрихар А. М., 2017, c. 99.]. Zgodnie z rozkazem NDWP z 25 maja, zaopatrywanie Ukraińców w uzbrojenie przechodziło w kompetencje specjalnego wydziału dowództwa etapów Wojsk Polskich na Ukrainie (dalej – DEWP-U) [fn: DEWP-U zostało utworzone 12 maja 1920 r. Miał on za zadanie zabezpieczać tyły wojsk polskich operujących na Ukrainie i współpracować z władzami Ukraińskiej Republiki Ludowej w sprawie organizacji armii ukraińskiej. Struktura składała się z trzech przedstawicielstw: Kijowskiego, Wołyńskiego i Podolskiego z centrum w Winnicy. Ponadto, zgodnie z konwencją wojskową, Wojsko Polskie miało przekazać wyzwolone terytoria dopiero po tym, jak Ukraińcy zorganizują tam miejscową administrację i stworzą oddziały ochronne, zdolne do zapewnienia porządku na tyłach. Do tego czasu tereny te miały podlegać DEWP-U.] pod kierownictwem J. Romera [fn: Bitwa o Ukrainę 1 I-24 VII 1920. Dokumenty operacyjne. Cz. 2…, s. 614; Bitwa o Ukrainę 1 I-24 VII 1920. Dokumenty operacyjne. Cz. 3 (15 VI-24 VII 1920), oprac. zesp. pod. kier. G. Nowika i J. S. Tyma. Warszawa: RYTM, 2021, s. 553.].
Pierwsza partia broni, wydana dwóm dywizjom na mocy rozkazu tej struktury, obejmowała: 13 000 karabinów, 150 karabinów maszynowych i 40 dział z odpowiednią ilością amunicji (240 naboi na karabin, 12 000 naboi do karabinów maszynowych i 400 pocisków do dział) [fn: Bitwa o Ukrainę 1 I-24 VII 1920. Dokumenty operacyjne. Cz. 2…, s. 170.]. Część broni okazała się niesprawna i została odesłana do naprawy, jednak nie przysłużyła się sprawie, ponieważ została utracona w wyniku ewakuacji wszystkich pododdziałów tyłowych z powodu natarcia Armii Czerwonej. J. Legieć słusznie podkreśla, że jednostki polskie nie zawsze oddawały łupy wojenne Ukraińcom, uzupełniając własne braki materialne, czym naruszały warunki konwencji wojskowej [fn: J. Legieć, op. cit., s. 100.].
Wkrótce dowództwo polskie stwierdziło, że nadzieje na zdobycie znacznych trofeów wojennych zawiodły. Oceniając ogólnie pracę wydziału DEWP-U, który odpowiadał za zaopatrzenie Armii URL, ukraińska historyczka O. Mychajłowa twierdzi, że nie był on w stanie w pełni funkcjonować z powodu braku stałego kontaktu ze sztabem i organami lokalnymi, niskiej wydajności materialnej oraz braku personelu [fn: О. Михайлова, Польсько-український союз 1920 р.: військово-господарча співпраця на території Правобережної України (кінець квітня – середина червня, с. 317.].
W związku z tymi okolicznościami broń trafiała do Ukraińców na różne sposoby, nie zawsze za pośrednictwem stacji uzbrojenia. Dowództwo polskie wkrótce zrezygnowało ze scentralizowanego rozdzielania broni. Zgodę na jej przekazanie ukraińskim komisjom odbiorczym otrzymało dowództwo polskich jednostek taktycznych z zastrzeżeniem, że każda przekazana broń musi być potwierdzona protokołem zdawczo-odbiorczym, zatwierdzonym przez obie strony, a o każdym fakcie przekazania sprzętu Ukraińcom należało informować kierowników DEWP-U [fn: J. Legieć, op. cit., s. 100.]. Fakty świadczą, że praca ta była wykonywana w miarę możliwości. Między innymi intendentura 6 Armii w czerwcu i lipcu 1920 r. dostarczała niezbędny sprzęt 3 Żelaznej Dywizji oraz jednostkom M. Omelianowycza-Pawłenki, które powróciły ze Zimowego Pochodu, a które podlegały jej pod względem operacyjnym [fn: ЦДАВО, ф. 1075, оп. 2, спр. 375. Арк. 7–14, 21.].
Zmiana dotychczasowego, uciążliwego systemu zaopatrzenia ukraińskich jednostek przez polskie struktury na bardziej efektywny była w warunkach wojny praktycznie niemożliwa, gdyż opanowanie innego typu uzbrojenia wymagało czasu i zgody NDWP, które nie spieszyło się z jej udzieleniem z powodu istniejącego limitu. NDWP odrzuciło podobną propozycję, która nadeszła od dowódcy 6 Armii WP, W. Iwaszkiewicza [fn: О. Михайлова, op. cit., c. 318.]. Z kolei wraz z kontrofensywą Armii Czerwonej łupy wojenne napływały w coraz mniejszej ilości. Świadczy o tym komunikat DEWP-U z pierwszej dekady czerwca o minimalnych zapasach amunicji w Berdyczowie i Mohylowie Podolskim [fn: Ibidem, c. 319.]. Jeśli chodzi o broń, to nie odczuwano aż tak katastrofalnego stanu, gdyż do połowy czerwca 1920 r. z różnych źródeł przekazano 36 dział, 10 karabinów maszynowych, 10 985 karabinów, 600 szabel i 250 lanc [fn: J. Legieć, op. cit., s. 101.].
Rozwiązaniem problemu braku rosyjskiej amunicji stał się jej zakup w Rumunii. Strona polska zadeklarowała pośrednictwo w jej nabyciu, ponieważ zdawała sobie sprawę, że pododdziały Armii URL bez naboi nie będą w stanie wykonywać zadań bojowych [fn: Bitwa o Ukrainę 1 I-24 VII 1920. Dokumenty operacyjne. Cz. 2…, s. 1360.]. Kwestię tę wkrótce podniósł ukraiński attaché wojskowy w Bukareszcie, S. Delwig. Polacy aktywnie wspierali te wysiłki i sprzyjali wzajemnemu porozumieniu stron. Pierwszy rumuński transport amunicji (5 mln naboi do karabinów) Ukraińcy otrzymali 27 czerwca [fn: J. Legieć, op. cit., s. 101.].
W dalszym ciągu planowano skoncentrować wysiłki na uzbrojeniu ukraińskich sił zbrojnych, za które odpowiedzialna byłaby osobna, nowa instytucja, ponieważ poprzednia nie zawsze radziła sobie z tym zadaniem z powodu szerokiego zakresu powierzonych jej obowiązków. Takiej decyzji sprzyjała również operacyjna zmiana sytuacji na froncie. 19 czerwca 1920 r., na mocy rozkazu nr L. 500 / IV Naczelnego Wodza polskiej armii J. Piłsudskiego, nastąpiła reorganizacja DEWP-U. Nazwa DEWP-U zmieniła się na Polskie Przedstawicielstwo Wojskowe przy rządzie URL (dalej – PPW-U), na którego czele stanął najpierw A. Serda-Teodorski, a wkrótce W. Sławek [fn: Bitwa o Ukrainę 1 I-24 VII 1920. Dokumenty operacyjne. Cz. 3..., s. 172.]. Organ ten zaspokajał potrzeby dotyczące dostaw broni i amunicji do Armii URL poprzez specjalny wydział uzbrojenia. W zasadzie współpraca między specwydziałem a stroną ukraińską odbywała się w następujący sposób: ukraińskie dowództwo, jego jednostki wojskowe oraz Ministerstwo Wojskowe przesyłały wnioski do PPW-U. Następnie upoważnione osoby badały otrzymane dokumenty, odrzucały lub zatwierdzały decyzje o wysyłce niezbędnego sprzętu. Ogólnie rzecz biorąc, do dyspozycji PPW-U było 700 tys. naboi do karabinów rosyjskich, 10 tys. pocisków do dział artyleryjskich 3-calowych, które znajdowały się w Centralnym Składzie Etapowym Amunicji w m. Kowel, oraz karabiny i bagnety, które znajdowały się w składach 6 Armii WP i NDWP we Lwowie (rejon Kleparów). Zgodnie ze specjalnym zapotrzebowaniem były one wysyłane przez PPW-U. W nagłych i pilnych przypadkach dowódca armii za zgodą szefa sztabu mógł wydać uzbrojenie rosyjskiego kalibru z własnych zapasów podległym mu jednostkom ukraińskim, a także koniecznie złożyć sprawozdanie na ten temat do PPW-U i NDWP: uzasadnić powód takiego kroku, podać ilość i rodzaj przekazanego materiału, wymienić odbiorcę, z którego składu został wydany, a następnie wysłać kurierem pokwitowanie z listą wydanego materiału i podpisami dowódców 3 lub 6 Armii WP [fn: Ibidem, s. 230.]. Niebagatelną rolę PPW-U odegrało w transporcie naboi z Rumunii i ich rozdzielaniu między jednostki Armii URL [fn: А. Руккас, Польсько-український військовий союз 1920 р., с. 216.].
W sumie, w czasie funkcjonowania PPW-U ze stacji uzbrojenia w Berdyczowie i Mohylowie do ich ewakuacji, która odbyła się na początku lipca 1920 r., wydano: 1) dywizjom pod dowództwem M. Omelianowycza-Pawłenki – 2000 pocisków do dział artyleryjskich 3-calowych, 200 550 naboi do karabinów rosyjskich; 2) 2 dywizji zapasowej – 400 karabinów z bagnetami i 48 300 naboi do nich, 800 granatów; 3) konno-górskiemu dywizjonowi artylerii – 4 działa artyleryjskie 3-calowe i 1000 pocisków do nich, 50 000 naboi do karabinów rosyjskich i 19 600 do niemieckich. Resztę broni i amunicji, która pozostała, przekazano wycofującym się jednostkom, polskim i ukraińskim oddziałom wojskowym: 1762 karabiny i 20 000 naboi, 14 karabinów maszynowych. Około 16 000 pocisków do dział artyleryjskich 3-calowych i niewielka ilość karabinów rosyjskich na stacji uzbrojenia w Berdyczowie została spalona przez wroga [fn: Bitwa o Ukrainę 1 I-24 VII 1920. Dokumenty operacyjne. Cz. 3..., s. 765.].
Przełamanie frontu polsko-ukraińskiego przez 1 Armię Konną S. Budionnego w czerwcu 1920 r. spowodowało odwrót sojuszniczych sił zbrojnych na terytorium Galicji Wschodniej i ewakuację instytucji państwowych URL do Polski (m. Rzeszów) [fn: К. Збігнєв, Східні союзники Польщі у війні 1920 року. Українські, російські, козацькі й білоруські військові відділи в Польщі у 1919–1920 рр., Торунь: Видавництво університету Миколи Коперніка, 1999, c. 30.]. W tej sytuacji zmienił się sposób zaopatrzenia ukraińskich sił zbrojnych. Aparat gospodarczy URL przeszedł pod dowództwo Frontu Ukraińskiego (od 09.07.1920 r. przemianowanego na Front Południowo-Wschodni [fn: Bitwa o Ukrainę 1 I-24 VII 1920. Dokumenty operacyjne. Cz. 3..., s. 1410.]) na czele z E. Rydzem-Śmigłym. Wszystkie instytucje cywilne i część personelu stacji uzbrojenia PPW-U przeniesiono do m. Łańcut w celu lepszej organizacji i wyposażenia jednostek wojskowych z zamiarem zaangażowania ich na froncie [fn: J. Legieć, op. cit., s. 152.].
Materialne zaopatrzenie Armii URL (w tym czasie składała się z 5 piechoty i 1 konnej brygady zapasowej) w pełni przechodziło pod dowództwo 6 Armii WP [fn: ЦДАВО, ф. 3211, оп.1, спр.15. Арк. 195.]. Natomiast zaopatrzenie ukraińskiej 6 dywizji strzelców, która wchodziła w skład 3 Armii, zostało powierzone dowództwu Frontu Południowo-Wschodniego. Z tego powodu oficerowie łącznikowi PPW-U z odpowiednim personelem pomocniczym zostali oddelegowani do dowództwa 6 Armii i Frontu Południowo-Wschodniego, które utworzyły w swoich wydziałach sekcję „U” do zaopatrzenia dywizji ukraińskich, stając na ich czele. Od tego czasu NDWP kierowało sprawy dotyczące materialnego zaopatrzenia Armii URL wyłącznie do dowództwa 6 Armii i Frontu Południowo-Wschodniego [fn: Bitwa o Ukrainę 1 I-24 VII 1920. Dokumenty operacyjne. Cz. 3..., s. 1206.]. Wiadomo, że dowódca 6 Armii W. Iwaszkiewicz utworzył przy IV wydziale zaopatrzenia sztabu armii sekcję „U”, za pośrednictwem której intendentura armii miała dostarczać wojsku ukraińskiemu niezbędny sprzęt. Oficerem łącznikowym został mianowany pułkownik M. Korszuń-Osmolowski, którego później zastąpił pułkownik K. Bołdeskuł [fn: М. Омелянович-Павленко, op. cit., c. 417; J. Legieć, op. cit., s. 153.].
Sekcja „U” przejęła do swojej pełnej dyspozycji od Armii URL wszystkie składy i warsztaty, a także nadmiar uzbrojenia i amunicji. Ich rozdzielaniem zajmowała się zorganizowana przez PPW-U w Łańcucie Stacja Uzbrojenia wojsk ukraińskich [fn: J. Legieć, op. cit., s. 153.]. Jeśli chodzi o ładunki wojskowe z Rumunii, to one również trafiały do PPW-U. Na dzień 30 sierpnia na adres Głównego Zarządu Zaopatrzenia Armii URL zostało wysłane 500 sztuk umundurowania: spodni, bluz, koszul, kalesonów, owijek i trzewików [fn: ЦДАВО, ф. 3211, оп. 1, спр. 8. Арк. 135 зв.].
20 lipca 1920 r. oficer łącznikowy intendentury 6 Armii kapitan S. Zakrzewski, zgodnie z depeszą od NDWP, poinformował dowódcę Armii URL M. Omelianowycza-Pawłenki, że jego wojsko w pełni przechodzi na zaopatrzenie żywnościowe i pieniężne polskiej intendentury [fn: A. Tuliński, 6 Armia Wojska Polskiego w wojnie polsko-bolszewickiej w 1920 r., Warszawa: Instytut Pamięci Narodowej, 2021, t. 2, s. 786.]. W tym celu w m. Czortków utworzono skład żywności, którego pracownicy mieli współpracować z przedstawicielem ukraińskiej intendentury. Zapasy żywności były uzupełniane co 10 dni. Planowano również otwarcie podobnego składu w m. Stanisławów [fn: ЦДАВО України, ф. 1075, оп. 2, спр. 380. Арк. 11.].
Polscy sojusznicy wydzielali Ukraińcom również środki finansowe na materialne zaopatrzenie pododdziałów ich armii. I tak, 27 lipca na mocy rozkazu nr 21717 / Int. 4 szefa polskiej intendentury F. Zatrzeskiego [fn: A. Tuliński, op. cit., t. 2, s. 778.] przesłano 34 mln marek szefowi Głównego Zarządu Zaopatrzenia URL M. Rusijanowi, który przeznaczył je na zakup żywności, obuwia i płótna dla wojskowych [fn: ЦДАВО, ф. 3211, оп.1, спр.15. Арк. 320.].
W sierpniu 1920 r., jak świadczą dokumenty archiwalne, trwała aktywna współpraca między sekcją „U” a Głównym Zarządem Zaopatrzenia w zakresie dostarczania żywności, odzieży i obuwia, co dawało pozytywne rezultaty [fn: Ibidem, ф. 1075, оп. 2, спр. 377. Арк. 45.]. Już w połowie tego miesiąca ze składu umundurowania w Przemyślu ukraiński przedstawiciel Mykulski otrzymał 2000 bluz i płaszczy, 3000 par spodni [fn: Ibidem, ф. 3211, оп. 1, спр. 8. Арк. 135.], a 6 września – 1880 koszul, 1892 pary kalesonów, 300 par trzewików itp. [fn: Ibidem, ф. 3211, оп.1, спр.15. Арк. 96.]. W sumie do 15 września, według niepełnych danych, Armii URL przez intendenturę 6 Armii za pośrednictwem sekcji „U” wysłano 3000 bluz, 1000 mundurów, 5400 par spodni, 3100 płaszczy, 10 437 koszul, 8982 kalesony, 6300 onuc, 2467 par trzewików, 2200 czapek, 2191 furażerek [fn: Ibidem, арк. 289.]. Z powodu opóźnień w dostawach zasobów materialnych często praktykowano przekazywanie środków finansowych na samodzielny zakup przez ukraińskich przedstawicieli wszystkiego, co niezbędne, u prywatnych firm [fn: Ibidem, ф. 3211, оп.1, спр.5. Арк. 144.]. Niestety, z powodu braku danych nie wiadomo, jak w ciągu lata 1920 r. zaopatrywana była przez sekcję „U” Frontu Południowo-Zachodniego 6 ukraińska dywizja strzelców pod dowództwem M. Bezruczki.
22 września PPW-U i sekcja „U” zostały zlikwidowane. Organizacją dostaw sprzętu dla Armii URL zajęło się Przedstawicielstwo w sprawach ukraińskich 6 Armii (dalej – PSU6A) pod kierownictwem kapitana L. Kołbuszowskiego, które znajdowało się w Kopyczyńcach [fn: J. Legieć, op. cit., s. 187; J. Odziemkowski, A. Rukkas, op. cit., s. 215.]. Trudno określić ilość dostarczonych przez nie rzeczy, ponieważ PSU6A działało krótko – tylko do 10 października 1920 r. (na mocy rozkazu NDWP (nr 291/671)) [fn: ЦДАВО, ф. 3211, оп.1, спр.15. Арк. 252.]. Według J. Legiecia, PSU6A w pełni zaspokajało potrzeby w zakresie amunicji, która napływała ze składów 6 Armii [fn: J. Legieć, op. cit., s. 184.].
Następnie za zaopatrzenie materialno-techniczne, za pośrednictwem Ministerstwa Spraw Wojskowych Polski, odpowiadała Ukraińska misja wojskowa w Warszawie (do lipca 1920 r. nosiła nazwę Sekcja wojskowa przy misji dyplomatycznej w Warszawie [fn: А. Руккас, М. Ковальчук, Діяльність військової секції при дипломатичній місії у Варшаві (грудень 1919-липень 1920 р.), „Київська старовина”, №5, Київ 2003, c. 128–156.]), która działała równolegle przez cały 1920 r. wraz z polskimi instytucjami [fn: М. Ковальчук, Українська військова місія в Польщі (липень-листопад 1920 р.), c. 387.]. Ponadto, w przeddzień podpisania rozejmu polsko-radzieckiego 12 października 1920 r., aktywnie funkcjonowały wewnętrzne ukraińskie resorty ds. zaopatrzenia własnych sił zbrojnych [fn: А. Руккас, «Разом з польським військом»: Армія Української Народної Республіки 1920 р. (структура, організація, чисельність, уніформа), Київ: Видавець Олег Філюк, 2015, c. 339.].
Podsumowanie
W okresie od wiosny do jesieni 1920 r., na podstawie zawartej sojuszniczej konwencji wojskowej, Rzeczpospolita Polska dostarczała niezbędny sprzęt materialno-techniczny dla Armii URL. Organizacją zaopatrzenia ukraińskich jednostek wojskowych zajmowały się specjalnie utworzone instytucje, które stanowiły kluczowe ogniwo między Naczelnym Dowództwem Wojska Polskiego a Dowództwem Armii URL. Jednak ich nazwa, struktura, zakres działalności i obowiązki zmieniały się każdorazowo: najpierw pod wpływem słabej organizacji pracy, a następnie w wyniku sytuacji operacyjnej na froncie i ostatecznie, po przejściu za linię Zbrucza z powodu natarcia wroga. Utrzymanie ciągłości funkcjonowania wojskowych struktur zaopatrzeniowych w badanym okresie udało się dzięki stałemu wsparciu materialnemu intendentury 6 Armii WP oraz ukraińskiej misji wojskowej w Polsce. Ogólnie rzecz biorąc, polskie instytucje wojskowe w tym czasie sumiennie wykonywały swoje obowiązki, pomimo trudnej sytuacji wojennej. Dzięki ich pracy Armia URL miała zadowalające zaopatrzenie wojskowe, co pozwalało jej aktywnie prowadzić działania bojowe na wspólnym froncie. Dalsza współpraca wojskowa Polaków i Ukraińców ustała w październiku 1920 r. z powodu trudnej sytuacji, w jakiej znalazła się strona polska, będąca główną siłą w przeciwstawieniu się bolszewickiej ekspansji.
•
Анотація: У статті досліджується маловідомий аспект співпраці Польської та Української Народної Республік, пов’язаний із забезпеченням боєздатності дивізій Армії УНР, згідно військової конвенції від 24 квітня 1920 р., завдяки утворенню і діяльності спеціальних військових польських інституцій на Правобережній Україні. Йдеться про командування етапів Війська Польського в Україні, польського військового представництва при уряді УНР, секції «У», представництва в українських справах 6-ї армії Війська Польського, завдання яких полягало у доставці необхідного майна військовим частинам УНР. Звернено увагу на ефективність їхньої роботи, яка загалом позитивно позначилася на бойовій діяльності українських дивізій у протистоянні Червоній армії до осені 1920 р. 
Ключові слова: Польська Республіка, військові структури, матеріально-технічне постачання, Армія УНР
Powstanie i działalność struktur wojskowych Rzeczypospolitej Polskiej w zakresie zaopatrzenia materiałowo-technicznego oddziałów Ukraińskiej Republiki Ludowej (kwiecień–październik 1920 r.)
Streszczenie: W artykule przeanalizowano mało znany aspekt współpracy między Polską i Ukraińską Republiką Ludową, związany z zapewnieniem zdolności bojowej dywizji Armii Ukraińskiej Republiki Ludowej, zgodnie z konwencją wojskową z dnia 24 kwietnia 1920 r., dzięki tworzeniu i funkcjonowaniu specjalnych polskich instytucji wojskowych na prawobrzeżnej Ukrainie. Chodzi o dowodzenie etapami Wojska Polskiego na Ukrainie, polskich przedstawicieli wojskowych przy rządzie Ukraińskiej Republiki Ludowej, dział „U”, przedstawicieli w sprawach ukraińskich 6. Armii Wojska Polskiego, których zadanie polegało na przekazaniu niezbędnego mienia jednostkom wojskowym Ukraińskiej Republiki Ludowej. Szczególną uwagę zwrócono na skuteczność ich pracy, która na ogół pozytywnie wpłynęła na działalność bojową dywizji ukraińskich w konfrontacji z Armią Czerwoną do jesieni 1920 r.
Słowa kluczowe: Rzeczpospolita Polska, struktury wojskowe, zaopatrzenie materiałowo-techniczne, Armia Ukraińskiej Republiki Ludowej
Formation and activity of the Polish Republic military structures supplying the UPR’s divisions (April – October 1920)
Abstract: The article is devoted to the little-known aspect of cooperation of the Polish and Ukrainian People Republics. In particular, it addresses the supplies to combat divisions of UPR Army in accordance with the military convention of April 24, 1920. The provision was enabled by the formation and activity of the special military Polish institutions in the Right Bank Ukraine. It deals with the command of the stages of the Polish Troops in Ukraine, Polish military representatives in the UPR government, section “U”, Ukrainian representatives of the 6th Army of the Polish Troops. Their task was to deliver the necessary supplies to the military divisions of the UPR. Special attention was paid to their work performance, which had a general positive effect on the military activity of the Ukrainian divisions in their counteracting the Red Army till the autumn 1920.
Keywords: the Polish Republic, military structures, supplies, UPR Army
Bibliografia
Źródła
Tarczyński M. (red.), Bitwa o Ukrainę 1920. Dokumeynty operacyjne. Cz. I (1. I‒11. V 1920), Warszawa: RYTM, 2016.
Cisek J. (red.), Bitwa o Ukrainę 1 I-24 VII 1920. Dokumenty operacyjne. Cz. 2 (12 V-14 VI 1920), Warszawa: RYTM, 2020.
Nowik G. & Tym, J. (red.), Bitwa o Ukrainę 1 I-24 VII 1920. Dokumenty operacyjne. Cz. 3 (15 VI-24 VII 1920), Warszawa: RYTM, 2021. 
Levytskyi V., Voienni spomyny: UHA-ChUHA-Armiia UNR, Khmelnytskyi: FOP Strykhar A. M., 2017.
Omelianovych-Pavlenko M., Spohady komandarma (1917–1920), Kyiv: Tempora, 2007. 
Tsentralnyi derzhavnyi arkhiv vyshchykh orhaniv vlady i upravlinnia Ukrainy, 
Fond 9: Ministerstvo narodnoho hospodarstva Ukrainskoi Narodnoi Respubliky Kyiv, Kamianets-Podilskyi; Tarniv (Polshcha).
Fond 1075: Viiskove ministerstvo Ukrainskoi Narodnoi Respubliky Kyiv, Vinnytsia, Proskuriv, Kamianets-Podilskyi, Stanislaviv (Halychyna), Tarniv (Polshcha).
Fond 3211: Pokhidna kantseliariia Viiskovoho ministerstva pry stavtsi Holovnoho otamana UNR.
Salskyi, V. (red.). (1933). Ukrainsko-moskovska viina 1920 roku v dokumentakh: operatyvni dokumenty shtabu Armii Ukrainskoi Narodnoi Respubliky. Varshava: [b. v.]. Ch. 1. 
Piśmiennictwo
Kovalchuk M., Ukrainska viiskova misiia v Polshchi (lypen-lystopad 1920 r.), „Ukraina dyplomatychna”, 6, 2005, s. 382–406.
Legieć J., Armia Ukraińskiej Republiki Ludowej w wojnie polsko-ukraińsko-bolszewickiej 1920 roku, Toruń: Adam Marszałek, 2002.
Mykhailova O., Polsko-ukrainskyi soiuz 1920 r.: viiskovo-hospodarcha spivpratsia na terytorii Pravoberezhnoi Ukrainy (kinets kvitnia – seredyna chervnia), [w:] Problemy vyvchennia istorii Ukrainskoi revoliutsii 1917–1921 rokiv, 6, 2011, s. 295–336.
Odziemkowski J., Rukkas A., Polska‒Ukraina 1920, Warszawa: Oficyna Wydawnicza Volumen, 2017.
Rukkas A., Kovalchuk M., Diialnist viiskovoi sektsii pry dyplomatychnii misii u Varshavi (hruden 1919-lypen 1920 r.), „Kyivska starovyna”, 5, 2003, s. 128–156.
Rukkas A., Polsko-ukrainskyi viiskovyi soiuz 1920 r. [w:] Polsko-ukrainska viiskova spivpratsia protiahom istorii. Materialy konferentsii, 2018, s. 202–234.
Rukkas A. «Razom z polskym viiskom»: Armiia Ukrainskoi Narodnoi Respubliky 1920 r. (struktura, orhanizatsiia, chyselnist, uniforma), Kyiv: Vydavets Oleh Filiuk, 2015.
Tuliński A., 6 Armia Wojska Polskiego w wojnie posko-bolszewickiej w 1920 r., Warszawa: Instytut Pamięci Narodowej, Т. 1, 2, 2021. 
Zaretska T., Yuzef Pilsudskyi i Ukraina, Kyiv: Instytut istorii Ukrainy NAN Ukrainy, 2007.
Zbihniev K., Skhidni soiuznyky Polshchi u viini 1920 roku. Ukrainski, rosiiski, kozatski y biloruski viiskovi viddily v Polshchi u 1919–1920 rr., Torun: Vydavnytstvo universytetu Mykoly Kopernika, 1999.
Zbihniev K. & Sribniak I. Formuvannia ziednan armii UNR u Polshchi v 1920 r., „Ukrainskyi istorychnyi zhurnal”, 1, s. 80–95.