Czy produkt tradycyjny ma współrzędne? Kartowanie tradycji żywnościowych w Polsce : tekst

Gerlée, Alina; Harasimowicz, Małgorzata; Zachwatowicz, Maria; Kulczyk, Sylwia; Grzywacz, Marta; Derek, Marta

doi:0033-2143 (print)

- ris
- BibTeX
- EndNote
- Csv

Czy produkt tradycyjny ma współrzędne? Kartowanie tradycji żywnościowych w Polsce : tekst Gerlée, AlinaHarasimowicz, MałgorzataZachwatowicz, MariaKulczyk, SylwiaGrzywacz, MartaDerek, Marta

Object structure

Czy produkt tradycyjny ma współrzędne? Kartowanie tradycji żywnościowych w Polsce : tekst

Przegląd Geograficzny T. 98 z. 2 (2026)

Gerlée, Alina : Autor ; Harasimowicz, Małgorzata : Autor ; Zachwatowicz, Maria : Autor ; Kulczyk, Sylwia : Autor ; Grzywacz, Marta : Autor ; Derek, Marta : Autor

żywność tradycyjna ; dziedzictwo żywnościowe ; kartowanie ; produkty tradycyjne

Celem artykułu jest zaprezentowanie metody kartowania tradycyjnych produktów żywnościowych na podstawie ich opisowych charakterystyk, a także wizualizacja i analiza jego efektów. Podstawowe źródło danych stanowiła lista produktów tradycyjnych prowadzona od 2005 r. w Ministerstwie Rolnictwa i Rozwoju Wsi. Uwzględniono także polskie produkty certyfikacji unijnej, które mają przypisaną lokalizację geograficzną (PDO, PGI). W efekcie skartowano 2117 produktów uznanych za żywność tradycyjną. Większość produktów miało zasięg regionalny, a głównymi obszarami koncentracji był Śląsk (oraz Śląsk Cieszyński), Kaszuby, Wielkopolska i Kujawy. Zasięgi występowania produktów z poszczególnych kategorii różniły się od siebie, choć w przypadku trzech najliczniejszych (gotowe dania i potrawy, produkty mięsne, wyroby piekarnicze i cukiernicze) widać było podobieństwa w rozmieszczeniu. Lista produktów tradycyjnych okazała się być zbiorem szerokim, wewnętrznie zróżnicowanym i metodologicznie niespójnym. Badanie pokazało, że rejestr ten należy traktować nie tyle jako obraz bogactwa tradycji samych w sobie, co jako ich interpretację na potrzeby operacyjne. Mapa prezentująca zasięgi produktów według gmin jest nie tyle obrazem bogactwa tradycji żywnościowej, co raczej obrazem zainteresowania tą tradycją ze strony aktywnych interesariuszy. Przeprowadzone kartowanie pokazało wymiar przestrzenny zgłoszonych produktów tradycyjnych, który do tej pory nie był szerzej analizowany w literaturze przedmiotu. Może on stanowić platformę interpretacji i komunikacji dziedzictwa żywnościowego, a także stanowić element edukacji konsumenckiej oraz narzędzie wspierające rozwój turystyki kulinarnej.

Almansouri, M., Verkerk, R., Fogliano, V., & Luning, P.A. (2021). Exploration of heritage food concept. Trends in Food Science & Technology, 111, 790‑797. https://doi.org/10.1016/j.tifs.2021.01.013
Bessiere, J., & Tibere, L. (2013). Traditional food and tourism: French tourist experience and food heritage in rural spaces. Journal of the science of food and agriculture, 93(14), 3420‑3425. https://doi.org/10.1002/jsfa.6284
Bortolotto, C. (2018). Editorial: Foodways as intangible cultural heritage. International Journal of Cultural Property, 25(4), 409‑418. https://doi.org/10.1017/S0940739119000055
Brzezińska, A.W. (2014). Różne światy kultury ludowej - perspektywa teoretyczna a działania praktyczne. W: B. Fatyga & R. Michalski (red.), Kultura ludowa: Teorie, praktyki, polityki (s. 133‑154). Warszawa: Instytut Stosowanych Nauk Społecznych UW.
Czerwińska, K. (2018). Przepakować dziedzictwo: Przeszłość jako projekcja rzeczywistości - przypadki śląskie. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego.
De Noronha Vaz, T., Nijkamp, P., & Rastoin, J.L. (red.). (2009). Traditional food production and rural sustainable development: A European challenge. Farnham, Surrey, England: Ashgate Publishing Ltd.
du Rand, G.E., Booysen, I., & Atkinson, D. (2016). Culinary mapping and tourism development in South Africa's Karoo Region. African Journal of Hospitality, Tourism and Leisure, 5(4), 1‑22.
Dziadowiec-Greganić, J. (2020) Badanie dziedzictwa niematerialnego w działaniu: perspektywa krytyczna, partycypacyjna i mediacyjno-facylitacyjna, LUD - Organ Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego i Komitetu Nauk Etnologicznych, 104, 41‑73. https://doi.org/10.12775/lud104.2020.02
European Commission. (2020). Farm to Fork Strategy. Pobrane z: https://food.ec.europa.eu/system/files/2020‑05/f2f_action-plan_2020_strategy-info_en.pdf (24.07.2025).
Flinzberger, L., Zinngrebe, Y., Bugalho, M.N., & Plieninger, T. (2022). EU-wide mapping of 'Protected Designations of Origin' food products (PDOs) reveals correlations with social-ecological landscape values. Agronomy for Sustainable Development, 42(3), 43. https://doi.org/10.1007/s13593-022-00778-4
Florek, M., & Gazda, J. (2016). Znaczenie produktów tradycyjnych dla regionu - próba oszacowania. Przedsiębiorczość i Zarządzanie, 17(4, cz. 3), 177‑191.
Fontefrancesco, M.F. (2023). Traditional food for a sustainable future? Exploring vulnerabilities and strengths in Italy's foodscape and short agrifood chains. Sustainable Earth Reviews, 6(1), 7. https://doi.org/10.1186/s42055-023-00056-5
Graham, B., Ashworth, G., & Tunbridge, J. (2000). A Geography of Heritage. London: Routledge. https://doi.org/10.4324/9781315824895
Guerrero, L., Claret, A., Verbeke, W., Enderli, G., Zakowska-Biemans, S., Vanhonacker, F., & Hersleth, M. (2010). Perception of traditional food products in six European regions using free word association. Food Quality and Preference, 21(2), 225‑233. https://doi.org/10.1016/j.foodqual.2009.06.003
Guerrero, L., Guàrdia, M.D., Xicola, J., Verbeke, W., Vanhonacker, F., Zakowska-Biemans, S., & Hersleth, M. (2009). Consumer-driven definition of traditional food products and innovation in traditional foods: A qualitative cross-cultural study. Appetite, 52(2), 345‑354. https://doi.org/10.1016/j.appet.2008.11.008
Inspekcja Jakości Handlowej Artykułów Rolno-Spożywczych. (2025). Polskie produkty ChNP, ChOG, GTS - raporty i analizy. Pobrane z: https://www.gov.pl/web/ijhars/polskie-produkty-chnp-chog--gts--raport-i-analizy (24.07.2025).
Iwan, B. (2015). Promocja produktów tradycyjnych i kuchni regionalnych. Zeszyty Naukowe. Turystyka i Rekreacja, 1(15), 141‑162.
Koskowski, M., & Dominik, P. (2017). Żywność tradycyjna w kulturze i turystyce. Zeszyty Naukowe Uczelni Vistula, 54(3), 5‑16.
Kraczoń, K. (2024). (Nie)ginące zawody na Krajowej Liście Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego - ochrona, popularyzacja czy dekontekstualizacja? Łódzkie Studia Etnograficzne, 63, 165‑181. https://doi.org/10.12775/LSE.2024.63.09
Nicoud, G. (2019). La première Carte gastronomique de la France (1809): Origines, auteurs, interprétations. In Situ. Revue des patrimoines, 41. https://doi.org/10.4000/insitu.26421
Pascual, U., Balvanera, P., & Christie, M. (2023). Leveraging the multiple values of nature for transformative change to just and sustainable futures: Insights from the IPBES Values Assessment. Current Opinion in Environmental Sustainability, 64.
Poniedziałek, J. (2011). Regionalizm na Warmii i Mazurach. Studia Regionalne i Lokalne, 12(46), 51‑67.
Rocillo-Aquino, Z., Cervantes-Escoto, F., Leos-Rodríguez, J. A., Cruz-Delgado, D., & Espinoza-Ortega, A. (2021). What is a traditional food? Conceptual evolution from four dimensions. Journal of Ethnic Foods, 8(1), 38. https://doi.org/10.1186/s42779-021-00113-4
Ronström, O. (2005). Memories, tradition, heritage. W: O. Ronström & U. Palmenfelt (red.), Memories and visions: Studies in folk culture IV. Tartu: University of Tartu.
Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2024/1143 z dnia 11 kwietnia 2024 r. w sprawie oznaczeń geograficznych w odniesieniu do wina, napojów spirytusowych i produktów rolnych oraz gwarantowanych tradycyjnych specjalności i określeń jakościowych stosowanych fakultatywnie w odniesieniu do produktów rolnych, zmieniające rozporządzenia (UE) nr 1308/2013, (UE) 2019/787 i (UE) 2019/1753 oraz uchylające rozporządzenie (UE) nr 1151/2012 (Dz.U. L 2024/1143, 23.04.2024).
Sieczko, A. (2008). Tworzenie rynku produktów tradycyjnych i regionalnych. Zeszyty Naukowe SGGW. Problemy Rolnictwa Światowego, 4, 397‑407. https://doi.org/10.22630/PRS.2008.4.52
Sylvander, B., Isla, A., & Wallet, F. (2011). Under what conditions geographical indications protection schemes can be considered as public goods for sustainable development? W: A. Torre, & J.B. Traversac (red.), Territorial governance (s. 185‑202). Heidelberg: Physica-Verlag. https://doi.org/10.1007/978-3-7908-2422-3_10
Przymuszała, L. & Świtała-Trybek, D. (2018). O niedomówieniach i nadinterpretacjach, czyli dziedzictwo kulinarne Śląska w kontekście Listy produktów tradycyjnych. Studia Etnologiczne i Antropologiczne, 18, 125‑144. https://doi.org/10.31261/SEIA.2018.18.08
Timothy, D.J. (2016). Food and heritage tourism. W: R. Robinson & H.S.N. Choe (red.), Food and tourism: Global and local perspectives (s. 11‑24). Wallingford: CABI.
Thouvenot, C. (1978). Studies in food geography in France. Social Science & Medicine, 12, 43‑54. https://doi.org/10.1016/0160-8002(78)90006-0
Uchiyama, Y., Fujihira, Y., Matsuoka, H., & Kohsaka, R. (2017). Tradition and Japanese vegetables: History, locality, geography, and discursive ambiguity. Journal of Ethnic Foods, 4(3), 198‑203. https://doi.org/10.1016/j.jef.2017.08.004
UNESCO. (2003). Konwencja w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Paryż, UNESCO. Pobrane z: https://sip.lex.pl/akty-prawne/dzu-dziennik-ustaw/konwencja-unesco-wsprawie-ochrony-niematerialnego-dziedzictwa-17726962/art-2 (15.02.2026).
Ustawa z dnia 17 grudnia 2004 r. o rejestracji i ochronie nazw i oznaczeń produktów rolnych i środków spożywczych oraz o produktach tradycyjnych (Dz.U. 2005 nr 10 poz. 68).
Ustawa z dnia 21 grudnia 2000 r. o jakości handlowej artykułów rolno-spożywczych (Dz.U. 2001 nr 5 poz. 44).
Ustawa z dnia 9 marca 2023 r. o rejestracji i ochronie nazw pochodzenia, oznaczeń geograficznych oraz gwarantowanych tradycyjnych specjalności produktów rolnych i środków spożywczych, win lub napojów spirytusowych oraz o produktach tradycyjnych (Dz.U. 2023 poz. 588).
Vandebroek, I., Reyes-García, V., de Albuquerque, U.P., Bussmann, R., & Pieroni, A. (2011). Local knowledge: Who cares? Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine, 7(1), 35. https://doi.org/10.1186/1746-4269-7-35
Wrzodak, A. (2024). Produkty żywnościowe kwaszone w polskiej tradycji. Zagadnienia Doradztwa Rolniczego, 3(24), 63‑76.