Obiekt

Tytuł: Transcarpathian contacts of the Late Glacial Societies of the Polish Lowlands

Inny tytuł:

Przegląd Archeologiczny T. 63 (2015)

Wydawca:

Ośrodek Badań nad Kulturą Późnego Antyku i Wczesnego Średniowiecza ; Instytut Archeolgoii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk

Miejsce wydania:

Wrocław

Opis:

il. ; 31 cm

Typ obiektu:

Książka/Rozdział

Abstrakt:

Identification of exotic raw-materials discovered within the context of Late Glacial societies of the North European Plain is a crucial factor in discussion about far-reaching exchange systems of goods and ideas. The present paper considers the occurrence of obsidian finds on the Polish Lowlands, hundreds of kilometers away from its sources located south of the Carpathians. The focus is on chemical recognition and identification of a large and unique assemblage of obsidian artefacts from two Polish localities based on non-invasive Prompt Gamma Activation Analysis (PGAA). As a result, a clear connection of northern Polish obsidians with its outcrops located on the northern (Slovakian) fringe of the Tokaj Mountains was established that is the first detailed identification of obsidian finds from the territory of Poland ever. A review of Polish and Slovakian obsidian assemblages from the Late Glacial times and the importance of obsidian exchange and mobility for Late Palaeolithic societies of Central Europe are discussed supported by analytical results of PGAA

Bibliografia:

Barnes J.D., Prather T.J., Cisneros M., Befus K., Gardner J.E., Larson T.E. 2014. Stable chlorine isotope behavior during volcanic degassing of H2O and CO2 at Mono Craters, CA, Bulletin Volcanology 76, 805-818.
-
Bárta J. 1965. Slovensko v staršej a strednej dobe kamennej. Bratislava.
Bárta J. 1980. Wielki Sławków – pierwsza osada kultury świderskiej na Słowacji. Acta Archaeologica Carpathica XX, 5-17.
Binford L.R. 1979. Organization and formation processes: looking at technologies. Journal of Anthropological Research 35, 255-273.
-
Biró K.T. 1984. Distribution of obsidian from the Carpathian Sources on Central European Palaeolithic and Mesolithic sites. Acta Archaeologica Carpathica XXIII, 5-42.
Biró K.T. 2009. Lithic Raw Materials in Hungary: a diachronic presentation on recent advances in Hungarian Petroarchaeology. (In:) J. Gancarski (ed.), Surowce naturalne w Karpatach ich wykorzystanie w pradziejach i wczesnym średniowieczu. Materiały z konferencji, Krosno 25-26 listopada 2008 r. Krosno, 23-39.
Biró K.T. 2014. Carpathian Obsidians: State of Art. (In:) Yamada – Ono( eds.), Lithic raw material exploitation and circulation in Préhistory. ERAUL 138, 47-69.
Biró K.T., Markó A., Kasztovszky Zs. 2005. ‘Red’ obsidian in the Hungarian Palaeolithic. Characterisation studies by PGAA. Praehistoria 6, 91-101.
Björck S., Walker M.J.C., Cwynar L.C., Johnsen S., Knudsen K-L., Lowe J.J., Wohlfarth B., & INTIMATE Members. 1998. An event stratigraphy for the Last Termianation I\in the North Atlantic region based on the Greenland ice-core record; a proposal by the INTIMATE group. Journal of Archaeological Science 13 (4), 283-292.
-
Bokelmann K. 1979. Rentierjäger am Gletscherrand in Schleswig-Holstein? Offa 36, 12-22.
Le Bourdonnec F.-X., Delerue S., Dubernet S., Moretto Ph., Calligaro Th., Dran J.-C., Poupeau G. 2005. PIXE characterization of Western Mediterranean and Anatolian obsidians and Neolithic provenance studies. Nuclear Instruments and Methods in Physics Research B 240, 595-599.
-
Burdukiewicz J. 1994. Nowe stanowiska dolnopaleolityczne z okolic Strzegomia, woj. wałbrzyskie. Śląskie Sprawozdania Archeologiczne 35, 39-54.
Campbell J.B. 1977. The Upper Palaeolithic of Britain. A Study of Man and Nature in the Late Ice Age. Oxford.
Chmielewski W. 1975. Paleolit środkowy i górny. (In:) W. Chmielewski, W. Hensel (eds.), Prahistoria ziem polskich. Paleolit i mezolit, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk, 9-158.
Clark P.U., Dyke A.S., Shakun J.D., Carlson A.E., Clark J., Wohlfarth B., Mitrovica J.X., Hostetler S.W., Marshall McCabe. 2009. The Last Glacial Maximum. Science 325, 710-714.
-
Coope G.R., Lemdhal G., Lowe J.J., Walking A. 1998. Temperature gradients in northern Europe during the last glacial-Holocene transition (14-9 14C Kyr BP) interpreted from coleopteran assemblages. Journal of Quaternary Science 13 (5), 419-433.
-
Elekes Z., Uzonyi I., Gratuze B., Rózsa P., Kiss A.Z., Szöő Gy. 2000. Contribution of PIGE technique to the study of obsidian glasses. Nuclear Instruments and Methods in Physics Research B 161-163, 836-841.
-
Eriksen B.V. 2002. Fossil Mollusks and Exotic Raw Materials in Late Glacial and Early Postglacial Find Contexts: A Complement to Lithic Studies. (In:) L.E. Fisher, Eriksen B.V. (eds.), Lithic Raw Material Economy in Late Glacial and Postgalcial Western Europe. British Archaeological Reports 1093. Oxford, 27-52.
Foltyn E., Foltyn E.M., Jochemczyk L., Waga J.M. 2008. Radiolaryty gliwickie. Pochodzenie, występowanie, wykorzystywanie, dystrybucja. (In:) J. Gancarski (ed.), Surowce naturalne w Karpatach ich wykorzystanie w pradziejach i wczesnym średniowieczu. Materiały z konferencji, Krosno 25-26 listopada 2008 r. Krosno, 141-166.
Gméling K., Harangi Sz., Kasztovszky Zs. 2005. Boron and chlorine concentration of volcanic rocks: an application of prompt gamma activation analysis. Journal of Radioanalytical and Nuclear Chemistry 265(2), 201-212.
Ginter B. 1986. Obsidianimporte im Spätpaläolithikum und Mesolithikum in Südpolen. (In:) Urzeitliche und Frühhistorisches Besiedlung der Ostslowakei in Bezug zu den Nachbarngebieten. Nitra, 71-76.
-
Gméling K., Kasztovszky Zs., Harangi Sz., Szentmiklósi L., Révay Zs. 2007. Geological use of prompt gamma activation analysis: importance of the boron concentration in volcanic rocks. Journal of Radioanalytical and Nuclear Chemistry 271(2), 397-403.
Gméling K., Simonits A., Sziklai László I., Párkányi D. 2014. Comparative PGAA and NAA results of geological samples and standards. Journal of Radioana lytical and Nuclear Chemistry 300, 507-516.
-
Hughes R.E., Werra D.H. 2014. The source of Late Mesolithic obsidian recovered from Rydno XIII/1959, Central Poland. Archeologia Polski LIX (1-2), 31-46.
Jażdżewski K. 1929. Osadnictwo prehistoryczne nad górną Prosną. Z Otchłani Wieków 4(5-6), 85-94.
Jurzysta E. 2010. Radiolarite core from Szynych 13, Northern Poland. Acta Archaeologica Carpathica XLV, 315-319.
Kabaciński J., Sobkowiak-Tabaka I. 2009. Big game versus small game hunting – subsistence strategies of the Hamburgian culture. (In:) M. Street, N. Barton, T. Terberger (eds.), Humans, environment and chronology of the Late Glacial of the North European Plain. Mainz, 67-75.
Kabaciński J., Sobkowiak-Tabaka I. 2012. Zasiedlenie Niżu Europejskiego u schyłku pleniglacjału w świetle danych środowiskowych. Przegląd Archeologiczny 60, 7-24.
Kabaciński J., Sobkowiak-Tabaka I., Winiarska-Kabacińska M. 2009. Janów, stanowisko 21 (AUT 425). (In:) J. Kabaciński, I. Sobkowiak-Tabaka (eds.), Późny paleolit i mezolit basenu środkowej Warty. Late Palaeolithic and Mesolithic Settlement in The MiddleWarta River Basin. Poznań, 58-72.
Kaminská L’. 2007. The Final Palaeolithic in Slovakia. (In:) M. Kobusiewicz, J. Kabaciński (eds.), Studies in the Final Palaeolithic Settlement of the Great European Plain. Poznań, 111-127.
Kaminská L’., Ďuda R. 1985. K otáze významu obsidiánovej suroviny w paleolite Slovenska. Archeologické Rozhledy 37, 121-129.
Kaminská L’., Kozłowski J.K. 2002. Gravettian Settlement on the south and north side of the Western Carpathians. (In:) J. Gancarski (ed.), Starsza i środkowa epoka kamienia w Karpatach polskich. Krosno, 35-58.
Kasztovszky Z., Biró K.T., Markó A., Dobosi V. 2008. Cold neutron prompt gamma activation analysis – a non-destructive method for characterization of high silica content chipped stone tools and raw materials. Archaeometry 50(1), 12-29.
-
Kasztovszky Zs., Szilágyi V., T. Biró K., Težak-Gregl T., Burić M., Šošić R., Szakmány Gy. 2009. Horvát és bosnyák régészeti lelőhelyekről származó obszidián eszközök eredetvizsgálata PGAA-val / Provenance study of Croatian and Bosnian archaeological obsidian artefacts by PGAA. Archeometriai Műhely / Archaeometry Workshop Budapest 6 / 3, 5-14 [in Hungarian with English abstract].
Kilikoglou V., Bassiakos Y., Grimanis A.P., Souvatzis K., Pilali-Papasteriou A. Papanthimou-Papaefthimiou A. 1996. Carpathian Obsidian in Macedonia, Greece. Journal of Archaeological Science 23, 343-349.
-
Kostrzewski J. 1930. Obsidian implements found in Poland. Man 30, 95-98.

Kowalski S., Kozłowski J.K. 1959. O użytkowaniu jaspisu w epipaleolicie Polski południowej, Materiały Archeologiczne 1, 7-12.
Kozłowski J.K. 2004. Świat przed rewolucją neolityczną. Kraków.
Kozłowski J.K. 2013. Raw materials procurement in the Late Gravettian of the Carpathian Basin. (In:) Zs. Mester (ed.), The Lithic raw material sources and interregional human contacts in the northern Carpathian regions. Kraków-Budapest, 63-85.
Kozłowski L. 1923. Epoka kamienia na wydmach wschodniej części Wyżyny Małopolskiej. Warszawa-Lwów.
Krukowski S. 1920. Pierwociny krzemieniarskie górnictwa, transportu i handlu w holocenie Polski. Wnioski z właściwości surowców i wyrobów. Wiadomości Archeologiczne 5, 185-206.
Langley M.C., Street M. 2013. Long range inland-coastal networks during the Late Magdalenian: Evidence for individual acquisition of marine resources at Andernach-Martinsberg, German Central Rhineland. Journal of Human Evolution 64, 457-465.
-
Lowe J.J., Rasmussen O., Björck S., Hoek W.Z., Steffensen J.P., Walker M.J.C., Yu Z.C. the INTIMATE group. 2008. Synchronisation of palaeoenvironmental events in the North Atlantic region during Last Termination: a revised protocol recommended by the INTIMATE group. Quaternary Science Review 27, 6-17.
-
Mauss M. 1925. Essai sur le don. Forme et raison de l’échange dans les societies archaïques. L’Année Sociologique 1 (N.S. – 1923-1924), 30-186 [2001 Szkic o darze. Forma i podstawa wymiany w społeczeństwach archaicznych, translated by K. Pomian (In:) M. Mauss, Socjologia i antropologia, Warszawa, 165-306.
Milic M. 2014. PXRF characterisation of obsidian from central Anatolia, the Aegean and central Europe. Journal of Archaeological Science 41, 285-296.
-
Moutsiou T. 2014. The Obsidian Evidence for the Scale of Social Life during the Palaeolithic. BAR Internationale Series 2613. Oxford.
Oddone M., Márton P., Bigazzi G., Biró K.T. 1999. Chemical characterisations of Carpathian obsidian sources by instrumental and epithermal neutron activation analysis. Journal of Radioanalytical and Nuclear Chemistry 240 (1), 147-153.
-
Osipowicz G., Szeliga M. 2004. Analiza funkcjonalna obsydianowego liściaka schyłkowopaleolitycznego z Wołodzi, powiat Brzozów, województwo podkarpackie. Acta Archaeologica Carpathica XXXIX, 153-160.
Pawlikowski M. 1994. Artefakt z obsydianu z osadów środkowoplejstoceńskich w Rusku, gm. Strzegom. Śląskie Sprawozdania Archeologiczne XXXV, 79-84.
Płonka T. 2012. Kultura symboliczna społeczeństw łowiecko-zbierackich środkowej Europy u schyłku paleolitu. Wrocław.
Ralska-Jasiewiczowa M. (ed.) 2004. Late Glacial and Holocene History of Vegetation in Poland based on Isopollen Maps. Kraków.
Rasmussen S.O., Seierstad I.K., Andersen K.K., Bigler M., Dahl-Jensen D., Johnsen S.J. 2008. Synchronization of the NGRIP, GRIP, and GISP2 ice cores across MIS 2 and palaeoclimatic implications. Quaternary Science Reviews 27, 18-28.
-
Renfrew C., Bahn P. 2001. Archeologia. Teorie, metody, praktyka. Warszawa.
Révay Z., Belgya T. 2004. Principles of PGAA method. (In:) G.L. Molnár (ed.), Handbook of Prompt Gamma Activation Analysis with Neutron Beams. Dordrecht-Boston-New York, 1-30.
-
Révay Z. 2009. Determining Elemental Composition Using Prompt Gamma Activation Analysis. Analytical Chemistry 81, 6851-6859.
-
Rosania C.N., Boulanger M.T., Biró K. T., Ryzhov S., Trnka G., Glascock M.D. 2008. Revisiting Carpathian obsidian. Antiquity 82 (318), online: www.antiquity.ac.uk.
Rydlewski K. 1989. Pienińskie złoża radiolarytu i ich eksploatacja w epoce kamienia i wczesnej epoce brązu na Podhalu. Acta Archaeologica Carpathica XXVIII, 25-80.
Sahlins M.D. 1972. Stone Age Economics. Chicago.
Sawicki L. 1949. Wyniki badań obozowiska myśliwców z epoki lodowcowej na Zwierzyńcu w Krakowie. Archeologické Rozhledy 1, 74-76.
Schild R. 1975. Późny paleolit. (In:) W. Chmielewski, W. Hensel (eds.), Prahistoria ziem polskich. Paleolit i mezolit. Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk, 159-335.60. Schild R. 1975. Późny paleolit. (In:) W. Chmielewski, W. Hensel (eds.), Prahistoria ziem polskich. Paleolit i mezolit. Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk, 159-335.
Schild R. 2001. Three reasons why it is likely that the early Mesolithic population in Poland was not aboriginal. (In:) B. Ginter, B. Drobniewicz, B. Kazior, M. Nowak, M. Połtowicz (eds.), Problemy epoki kamienia na obszarze starego świata. Księga Jubileuszowa dedykowana Profesorowi Januszowi K. Kozłowskiemu. Kraków, 229-233.
Schild R., Królik H. 1981. Rydno a Final Palaeolithic Ochre Mining Complex. Przegląd Archeologiczny 29, 53-100.
Schild R., Królik H., Tomaszewski A.J., Ciepielewska E. 2011. Rydno. A Stone Age Red Ochre Quarry and Socioeconomic Center. A Century of Research. Warszawa.
Schmitt A.K., Simon J.I. 2004. Boron isotopic variations in hydrous rhyolitic melts: a case study from Long Valley, California. Contributions to Mineralogy and Petrology 146, 590-605.
-
Sobczyk K. 1995. Osadnictwo wschodniograweckie w dolinie Wisły pod Krakowem. Kraków.
Soják M. 2002. Osídlenie horného Spiša na sklonu staršej doby kamennej. (In:) J. Gancarski (ed.), Starsza i środkowa epoka kamienia w Karpatach polskich. Krosno, 255-278.
Sulgostowska Z. 2005. Kontakty społeczności późnopaleolitycznych i mezolitycznych między Odrą, Dźwiną a Dnieprem. Studium dystrybucji wytworów ze skał krzemionkowych. Warszawa.
Speth J.D., Newlander K., White A.A., Lemke A.K., Anderson L.E. 2013. Early Paleoindian big-game hunting in North America: Provisioning or Politics? Quaternary International 285, 111-139.
-
Sturdy D.A. 1975. Some reindeer economies in prehistoric Europe. (In:) E.S. Higgs (ed.), Paleoeconomy. Cambridge, 55-95.
Summerhayes G.R. 2009. Obsidian network patterns in Melanesia – sources, characterisation and distribution. Bulettin of the Indio-Pacific Prehistory Association 29, 109-123.
-
Szeliga M. 2002. Stan badań nad napływem obsydianu na ziemie polskie w starszej i środkowej epoce kamienia (na tle znalezisk środkowoeuropejskich. (In:) J. Gancarski (ed.), Starsza i środkowa epoka kamienia w Karpatach polskich. Krosno, 339-357.
Szentmiklósi L., Belgya T., Révay Z., Kis Z. 2010. Upgrade of the prompt gamma activation analysis and the neutron-induced prompt gamma spectroscopy facilities at the Budapest Research Reactor. Journal of Radioanalytical and Nuclear Chemistry 286, 501-505.
-
Terberger T., Street M. 2002. Hiatus or continuity? New results for the question of pleniglacial settlement in Central Europe. Antiquity 76, 691-698.
-
Tomaszewski A.J., Królik H., Ciepielewska E., Laprus-Madej B., Mańka D. 2008. Rydno’s obisidians: almost all of them. (In:) Z. Sulgostowska, A.J. Tomaszewski (eds.), Man – Millennia – Environment. Studies in honour of Romuald Schild. Warszawa, 171-183.
Torrence R. 2005. Valued stone: how so? (In:) I. MacFarlane (ed.), Many Exchanges: Archaeology, History, Community and the Work of Isabel McBryde. Aboriginal History Monograph 11. Aboriginal History Inc., Canberra, 357-372.
Tunia K. 1978. Sprawozdanie z badań stanowiska z epoki kamienia w Tyliczu, woj. Nowy Sącz. Acta Archaeologica Carpathica XVIII, 227-233.
Tykot R.H. 1997. Characterization of the Monte Arci (Sardinia) Obsidian Source. Journal of Archaeological Science 24, 467-479.
-
Tykot R.H. 2011. Obsidian Finds on the Fringes of the Central Mediterranean: exotic or eccentric exchange. (In:). A. Vianello (ed.), Exotica in the Prehistoric Mediterranean. Oxford, 33-44.
Valde-Nowak P. 1987. Entdeckung der Paläolithischen Fundstellen im Tal des Białka Tatrzańska-Flusses. Acta Archaeologica Carpathica XXVI, 5-35.
Valde-Nowak P. 1991. Studies in Pleistocene Settlement in The Polish Carpathians. Antiquity 65, 593-606.
-
Valde-Nowak P., Nadachowski A., Madeyska T. (eds.) 2003. Obłazowa Cave: Human Activity, Stratigraphy and Palaeoenvironment. Kraków.
Walter R., Jacomb Ch., Brown-Muth S. 2010. Colonisation, mobility and exchange in New Zealand prehistory. Antiquity 84(324), 497-513.
-
Weniger G-C. 1987. Magdalenian Settlement and Subsistance in South-west Germany. Proceedings of the Prehistoric Society 53, 293-307.
-
Whallon R. 2006. Social networks and information: Non-“utilitarian” mobility among hunter-gatherers. Journal of Anthropological Archaeology 25, 259-270.
Wilczyński J. 2010. Obsidian products from Targowisko site 10 (powiat district of Wieliczka). (In:) J. Gancarski (ed.), Transkarpackie kontakty kulturowe w epoce kamienia, brązu i wczesnej epoce żelaza. Krosno, 115-137.
Williams O., Nandris J. 1977. The Hungarian and Slovak sources of archaeological obsidian: an interim report on further fieldwork, with a note on tektites. Journal of Archaeological Science 4, 207-219.
-
Williams-Thorpe O. 1995. Obsidian in the Mediterranean and the near east: A provenancing success story. Archaeometry 37, 2, 217-248.
-
Williams-Thorpe O., Warren S.E., Nandris J. 1984. The distribution and provenance of archaeological obsidian in Central and Eastern Europe. Journal of Archaeological Science 11, 183-212.
-
Williams-Thorpe O., Warren S.E., Nandris J. 1987. Characterization of obsidian sources and artefacts from central and eastern Europe, using instrumental neutron activation analysis. (In:) K. T. Biró (ed.), Proceedings of the international conference on lithic Raw material used in prehistory, flint mining and lithic raw material characterization in the Carpathian basin, Vol. 2. Budapest, 271-279.
Winiarska-Kabacińska M., Kabaciński J. 2009. The first obsidian workshop at the Polish Lowland – a technological and microwear study. (In:). F. Sternke, L. Eigeland, L.-J. Costa (eds.), Non-flint Raw Material Use in Prehistory. Old prejudices and new directions, BAR International Series 1939. Oxford, 187-190.
Żaba J. 2003. Ilustrowany słownik minerałów i skał. Katowice.

Czasopismo/Seria/cykl:

Przegląd Archeologiczny

Tom:

63

Strona pocz.:

5

Strona końc.:

28

Szczegółowy typ zasobu:

Artykuł

Format:

application/pdf

Identyfikator zasobu:

oai:rcin.org.pl:61632 ; 0079-7138

Źródło:

IAiE PAN, sygn. P III 272 ; IAiE PAN, sygn. P III 149 ; IAiE PAN, sygn. P III 353 ; kliknij tutaj, żeby przejść

Język:

eng

Prawa:

Prawa zastrzeżone - dostęp nieograniczony

Zasady wykorzystania:

Zasób chroniony prawem autorskim. Korzystanie dozwolone w zakresie określonym przez przepisy o dozwolonym użytku.

Digitalizacja:

Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk

Lokalizacja oryginału:

Biblioteka Instytutu Archeologii i Etnologii PAN

Dofinansowane ze środków:

Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego

Dostęp:

Otwarty

×

Cytowanie

Styl cytowania:

Ta strona wykorzystuje pliki 'cookies'. Więcej informacji