Changes in the spatial layouts of the villages around the Czorsztyn Reservoir

Cepil, Monika

doi:0033-2143 (print)

- ris
- BibTeX
- EndNote
- Csv

Changes in the spatial layouts of the villages around the Czorsztyn Reservoir Cepil, Monika

Object structure

Changes in the spatial layouts of the villages around the Czorsztyn Reservoir

Przegląd Geograficzny T. 98 z. 2 (2026)

Cepil, Monika : Autor

village ; settlement ; spatial layout (spatial pattern) ; historical geography ; Czorsztyn Reservoir

The aim of the article is to analyse the changes that have taken place in the spatial layouts of villages located in the vicinity of the Czorsztyn Reservoir from the 19th century to the present day. Rural settlements located in the following communes were selected for the study: Czorsztyn, Krościenko nad Dunajcem, Łapsze Niżne and Nowy Targ (Małopolskie Province, Poland). The text presents and characterises the rural layouts of the localities under study. Initially, the following spatial layouts were created in the vicinity of the Czorsztyn Reservoir: double row forest villages, small circular villages, oval villages and multi-road villages. They survived almost unchanged until the beginning of the 20th century. After the construction of the reservoir, a lot of villages changed their former layout. The transformation of historical forms of planning and their subsequent changes were the result of many factors, e.g. the development of tourism and the local population’s departure from agriculture, which influenced the expansion of built-up areas and the creation of a new road network. The most significant transformations of the rural layouts took place in the villages located in the immediate vicinity of the Czorsztyn Reservoir. The text discusses research issues on the basis of selected villages. The villages were selected to represent as accurately as possible each spatial layout that has emerged and the fundamental changes that have taken place within it. The following methods were used in the study: the monographic method, the genetic method, the genetic-metrological method, the retrograde record method, the method of analysing aerial photographs and orthophotomaps, and the cartographic method. The considerations were based on cartographic materials obtained from the National Archives in Krakow and the Military Geographical Institute.

Adamska, M. (2016). The Frederician colonisation of Silesia (1740-1805). Rules, migration experience and contemporary results. Jahrbuch des Bundesinstituts für Kultur und Geschichte der Deutschen im östlichen Europa, 24, 67-93.
Adamska, M., & Figlus, T. (2023). Morphological development of radial layouts and the problem of preserving their compositional values on the example of former Frederician colonies in Poland. Teka Komisji Urbanistyki i Architektury O/PAN w Krakowie, 51, 25-42.
Alexandrowicz, W.P. (2020). Development of settlements in Podhale basin and Pieniny mts. (Western Carpathians, Southern Poland) in light of malacological research. Carpathian Journal of Earth and Environmental Sciences, 15(1), 47-259. https://doi.org/10.26471/cjees/2020/015/126
Arcanum Maps. (n.d.). Galizien und Lodomerien (1779-1783) - Josephinische Landesaufnahme. Retrieved from: https://maps.arcanum.com/de/map/firstsurvey-galicia/?layers=144&bbox=2652231.116696131%2C6411383.749454395%2C2700501.10005822%2C6429461.10664384 (17.06.2024).
BDL. (2026). Bank Danych Lokalnych GUS. Retrieved from: bdl.stat.gov.pl (09.04.2026).
Bielak, B. (2007). Turystyka w otoczeniu zbiorników zaporowych na Dunajcu. Prace Geograficzne, 117, 13-27.
Bierkat, M., & Długozima, A. (2017). Przemiany układów ruralistycznych Mazowsza Wschodniego na przykładzie wybranych wsi powiatu siedleckiego. Mazowsze. Studia Regionalne, 13-30. https://doi.org/10.21858/msr.23.01
Bukowski, W., Dybaś, B., & Noga, S. (ed.) (2012/2013). Galicja na józefińskiej mapie topograficznej: 1779-1783, 1 A, B and 2 A, B. Kraków: Uniwersytet Pedagogiczny.
Cepil, M. (2022). Przemiany przestrzenne łańcuchówek na Podhalu. Prace Geograficzne, 168, 7-27. https://doi.org/10.4467/20833113PG.22.011.17112
Cepil, M. (2023a). Z badań nad łańcuchówkami w dawnym księstwie muszyńskim. Wieś i Rolnictwo, 199(2), 107-136. https://doi.org/10.53098/wir022023/05
Cepil, M. (2023b), Przykłady przeobrażeń przestrzennych wybranych łańcuchówek we współczesnych granicach województwa małopolskiego. Studia Geohistorica, 11, 107-121. https://doi.org/10.12775/sg.2023.06
Chilczuk, M. (1970). Osadnictwo wiejskie Polski (formy i układy przestrzenne). PWN: Warszawa.
Ciołeg, G. (1948). Budowa zapory wodnej w Czorsztynie. Ochrona zabytków, 167(1/2/3), 104-110.
Cloke, P. (1979). Key settlements in rural areas. London: Methuen.
Czepiel, J. (1999). Z dziejów osadnictwa na Podhalu. Kraków: Abrys.
Dmochowska-Dudek, K., Wójcik, M., & Tobiasz-Lis, P. (2015). Funkcja turystyczna obszarów wiejskich woj. Łódzkiego. Uwarunkowania strukturalne i planistyczne. Studia Komitetu Przestrzennego Zagospodarowania Kraju PAN, 162, 199-216.
Dobrowolska, M. (1958). Badania nad geografią osiedli południowej Małopolski. Rocznik Naukowo-Dydaktyczny, 8, 93-124.
Dobrowolska, M. (1959). Przemiany struktury społeczno-gospodarczej wsi małopolskiej. Przegląd Geograficzny, 31(1), 3-32.
Dobrowolski, K. (1935). Najstarsze osadnictwo Podhala. Rector's Cash Register J. Mianowskiego, Lviv.
Durydiwka, M. (2017). Wiejski krajobraz osadniczy i możliwości jego wykorzystania w turystyce (na wybranych przykładach). Turystyka Kulturowa, 2, 102-122.
Feng, X., Hu, M., Somenahalli, S., Zhang, W., Liu, K., Li, M., Zhou, Z., & Li, F. (2025). Study on the Spatial Morphology of Ando Tibetan Traditional Villages in China: A Case of Traditional Villages in Huangnan Prefecture. Sustainability, MDPI, 17(4), 1-20. https://doi.org/10.3390/su17041353.
Forczek-Brataniec, U. (2010). Zmiany w krajobrazie wokół zbiorników wodnych w Pieninach. Pieniny - Zapora - Zmiany - Monografie Pienińskie, 2, 259-279.
Godyń, M. (2015). Opowieść o utraconej wsi Maniowy. Monographs of the Ethnographic Commission. Kraków: PAU.
Grossman, D., & Siddle, D. (1998). The Geographical Study of Rural Settlements. In: M. Silberfein (ed.), Rural Settlement Structure And African Development (pp. 41-60). New York: Routledge.
Guldon, Z. (1982). Historyczne badania regionalne i lokalne. Rocznik Muzeum Narodowego w Kielcach, 12, 11-26.
Guzik, C. (2004). Tradycje i współczesność osadnictwa wiejskiego na Podhalu, Krakowskie Studia Małopolskie, 8, 267-283.
Hamerow, H. (2010). The development of Anglo-Saxon rural settlement forms. Landscape History, 31, 5-22. https://doi.org/10.1080/01433768.2010.10594612
Hodder, J., & Krishnan, S. (2025). Archives as worldmaking. Journal of Historical Geography, 88, 39-42. https://doi.org/10.1016/j.jhg.2025.05.018
Hodorowicz, I., & Mróz, F. (2008). Pielgrzymowanie do sanktuarium Matki Bożej Królowej Podhala w Ludźmierzu. Peregrinus Cracoviensis, 19, 103-116.
Hodorowicz, I., & Mróz, F. (2009). Pielgrzymowanie i turystyka religijna do ośrodków pielgrzymkowych w Tatrach i na Podhalu. In: A. Jackowski, F. Mróz, I. Hodorowicz (ed.), Turystyka religijna na obszarach górskich, Podhalańska (pp. 177-183). Nowy Targ: Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Targu.
Jacksan, A. (2008). Local and Regional History as Heritage: The Heritage Process and Conceptualising the Purpose and Practice of Local Historians. International Journal of Heritage Studies, 14(4), 362-379. https://doi.org/10.1080/13527250802155877
Jaguś, A., & Rzętała, M. (2010). Zbiorniki Czorsztyński i Sromowiecki - położenie, charakterystyka, nazwy. Pieniny - Zapora - Zmiany. Monografie Pienińskie, 2, 9-22.
Jankun-Woźnicka, M. & Furgała-Selezniow, G. (2025). Funkcja turystyczna wsi położonych nad wybranymi jeziorami Pojezierza Mazurskiego. Prace Geograficzne, 179, 97-116. https://doi.org/10.4467/20833113PG.25.013.22390
Kiełczewska-Zaleska, M. (1972). Geografia osadnictwa. Wrocław: PWN.
Kondracki, J. (1965). Geografia fizyczna Polski. Warszawa: PWN.
Korzeniowska, A. (2021). Rola i znaczenie tradycji miejsca w rozwoju przestrzennym wsi na przykładzie Zamagurza Spiskiego, praca doktorska. Wydział Architektury Politechniki Krakowskiej, Kraków. Retrieved from: https://repozytorium.biblos.pk.edu.pl/redo/resources/44376/file/resourceFiles/KorzeniowskaA_RolaZnaczenie.pdf (04.12.2025).
Krasnowolski, B. (2013). Rola analiz układów przestrzennych w badaniach dziejów miast i wsi. Rozważania metodologiczne. Teka Komisji Urbanistyki i Architektury Oddział PAN w Krakowie, 41, 199-217.
Lienau, C. (1967). Entwurf eines terminologischen Rahmensystems für die geographische Erfassung der ländlichen Siedlung. Internationale Arbeitsgruppe für die Geographische Terminologie der Agrarlandschaft, 2. Giessen, 40-81.
Liszewski, S. (2008). Geografia osadnictwa w XX i na początku XX w. In: A. Jackowski, S. Liszewski, A. Richling (ed.), Historia Geografii Polskiej (pp. 161-176). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Liszewski, S. (2016). Rozwój badań geograficznych nad osadnictwem w Polsce w XX i na początkach XXI wieku (zarys problematyki badawczej). In: T. Marszał (ed.), Miasto - region - gospodarka w badaniach geograficznych. W stulecie urodzin Profesora Ludwika Straszewicza (pp. 31-61). Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.
Liu, Z., Zhu, Y., Zhang, X., Zhu, K., & Honga, W., (2025). A planning method for traditional villages based on natural language processing and geographic information systems. Scientific reports, 15(1), 1-22. https://doi.org/10.1038/s41598-025-14269-5
Mazur, M. (2013). Metoda kartograficzna jako źródło informacji w badaniach obszarów wiejskich. Acta Universitatis Lodziensis. Folia Geographica socio-oeconomica, 13, 41-58. https://doi.org/ 10.18778/1508-1117.13.03
Meitzen, A. (1895). Siedlung und Agrarwesen der Westgermanen und Ostgermanen, der Kelten, Römer, Finnen und Slawen. Berlin.https://doi.org/10.5962/bhl.title.27211
Michałowicz-Kubal, M., & Kubal, G. (2000). Wokół jeziora czorsztyńskiego. Krosno: Arete II.
Mikołajczyk, D., & Świątek, A. (2015). Przemiany przestrzenne wybranych wsi w sąsiedztwie Zbiornika Czorsztyńskiego. Prace Studenckiego Koła Naukowego Geografów Uniwersytetu Pedagogicznego w Krakowie, 4, 92-108.
Military Geographical Institute. (1925). Tactical Map of Poland, 1: 100 000, Tymbark - Rabka, A50 B30.
Military Geographical Institute. (1934). Tactical Map of Poland, 1: 100 000, Zakopane, A51 B30.
Military Geographical Institute. (1936). Tactical Map of Poland, 1: 100 000, Szczawnica, A51 B31.
Najdený, R., & Gurňák, D. (2024). Spatio-temporal changes in rural settlements: A case study of the Bošácka dolina valley. Geografický časopis, 76(3), 279-295. https://doi.org/10.31577/geogrcas.2024.76.3.15
National Archives in Cracow, Galician cadastre, ref. 2251, 2293, 2353, 2379, 2407, 2427, 2671.
National Geoportal. (2026). National Geoportal. Head Office of Geodesy and Cartography. Pobrane z: https://mapy.geoportal.gov.pl/ (11.04.2026).
Nel, I., Storms-Smeet, E., & Lenzholzer, S. (2025). The spatial design of domestic colonies: a literature review. Landscape Research, 1-20. https://doi.org/10.1080/01426397.2025.2554840
Niedziółka, A., & Perchał, A. (2014). Rozwój infrastruktury turystycznej wokół Jeziora Czorsztyńskiego. Wieś i doradztwo. Pismo Małopolskiego Stowarzyszenia Doradztwa Rolniczego, 77(1), 12-16.
Pardo, J. (2013). Bases para el analisis geohitóroci del poblamiento rural tradicional el Galicia. Boletín de la Asociación de Geógrafos Españoles, 62, 75-99.
Pei, Y., Gong, K., & Lenga, J. (2020). Study on the inter-village space of a traditional village group in Huizhou Region: Hongguan Village group as an example. Frontiers of Architectural Research, 9(3), 588-605. https://doi.org/10.1016/j.foar.2020.03.006
Peleg-Barkat, O. Marom, R., Gardner, G., Chernin, M., Farhi, Y., & Kharanbeh, S. (2025). Rural adaptation and settlement change in the late Islamic Jabal al-Khalīl (Judean Foothills). Journal of Historical Geography, 90, 87-98. https://doi.org/10.1016/j.jhg.2025.09.005
Petrovič, F., & Petrikovičová, L. (2021). Landscape Tranformation of Small Rural Settlements with Dispersed Type of Settlement in Slovakia. European Countryside, 13(2), 455-478. https://doi.org/10.2478/euco-2021-0027
Pouš, R. (2024). Rural settlements in geography: from antiquity to rural geography. Geografická revue, 20(2), 35-74. https://doi.org/10.24040/gr.2024.20.2.35-74
Prochownik, A. (1968). Z badań nad przeobrażeniami struktur osadniczo-agrarnych w południowej Polsce. Rocznik Naukowo-Dydaktyczny WSP w Krakowie. Prace Geograficzne, 30(4), 109-116.
Salouw, E., & Pramono, R.W.D. (2022). Typology of Tourism Village Settlement in Indonesia. Sodality: Jurnal Sosiologi Pedesaan, 10(03), 295-304. https://doi.org/10.22500/10202241282
Shao, W., A, Li, Z., Ye, M., Xu, D., Xu, M., & Jiang, W. (2026). How can residents'cognitions enrich village tourism planning? Field research in three atypical traditional villages of southern Anhui, China. Habitat International, 171. https://doi.org/10.1016/j.habitatint.2026.103762
Schlüter, O. (1899). Bemerkungen zur Siedlungsgeographie. Geographische Zeitschrift, 5, 65-84
Solecki, A. (1977). Osadnictwo na Podhalu: geneza i rozwój ukształtowania przestrzennego (summary of the habilitation thesis). Kraków.
Szczepańska, M., & Wilkaniec, A. (2016). Przekształcenia historycznych układów przestrzennych wsi wybranych gmin województwa wielkopolskiego. Studia KPZK, 167, 123-141.
Szmytkie, R. (2014). Metody analizy morfologii i fizjonomii jednostek osadniczych. Wrocław: Uniwersytet Wrocławski.
Szulc, H. (1969). Problem generalizacji układów przestrzennych wsi. Kwartalnik Historii Kultury Materialnej, 27(4), 721-733.
Szulc, H. (1976). O typologiach morfologicznych osiedli wiejskich w Polsce. Przegląd Geograficzny, 48(4), 627-636.
Szulc, H. (1995). Morfogeneza osiedli wiejskich w Polsce. Wrocław: IGiPZ PAN.
Szulc, H. (2003). Geografia historyczna osadnictwa wiejskiego w Polsce - kierunki i metody badań oraz perspektywy na przyszłość. Przegląd Geograficzny, 75(3), 335-349.
Szymańska, D. (2013). Geografia osadnictwa. Warszawa: PWN.
Tkocz, J. (1998). Organizacja przestrzenna wsi w Polsce. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego.
Wieczorkiewicz, W. (1995). Planowanie przestrzenne osadnictwa wiejskiego. Warszawa: Wydawnictwo SGGW.
Williams, D.R. (2002). Leisure identities, globalization and the politics of place. Journal of Leisure Research, 4, 351-367.
Wołek, J. (1997). Kompleksowe badania naukowe na obszarze i w otoczeniu zespołu zbiorników wodnych Czorsztyn-Niedzica i Sromowce Wyżne. Wiadomości Botaniczne, 41(1), 27-36.
Wójcik, M. (2008). Rozwój osadnictwa wiejskiego w regionie łódzkim. Acta Universitatis Lodziensis.Folia Geographica Socio-Oeconomica, 9, 115-122.
Zaborski, B. (1926). O kształtach wsi w Polsce i ich rozmieszczeniu. Kraków: PAU.