Subtitle:

Przegląd Geograficzny T. 97 z. 4 (2025)

Publisher:

IGiPZ PAN

Place of publishing:

Warszawa

Description:

24 cm

Abstract:

With the implementation of subsequent innovations in transportation and telecommunications, there has been a reduction in the time required to cover physical distances by people, goods, and information, known as time-space compression. Over the last 200 years, individual places on Earth have become closer in terms of time distances. However, the scale and rate of this phenomenon have been diverse. The paper attempts to characterise the pattern of time-space compression as regards transport in Polish lands between 1825 and 2025. The wave of innovation associated with the opening of the first public steam railway in Great Britain (1825) reached Warsaw in the 1840s. However, most of today's voivodeship capitals only gained access to the new mode in the following decades. Before that, long-distance connections were served by much slower horse-drawn postal coaches. Railway development, although interrupted by war damages and the phase of network contraction in the second half of the 20th century, contributed to a gradual shrinking of time distances. Time-space compression continues to advance, driven by the investments made following Poland's accession to the EU. This research included an analysis of travel times by horse-drawn coach and by train to Warsaw from five selected cities (Kraków, Toruń, Białystok, Łódź and Lublin). The long-term perspective and identification of the factors shaping the discussed process were enabled, i.a., by referring to old maps and archival timetables.

References:

Abler, R. (1975). Effects of Space-Adjusting Technologies on The Human Geography of the Future. W: R. Abler, D.G. Janelle, A.K. Philbrick, & J.W. Sommer (red.), Human Geography in a Shrinking World (s. 35-56). North Scituate: Duxbury Press.
Bielecka, E., & Filipczak, A. (2010). Zasady opracowywania map dostępności. Roczniki Geomatyki, 8(6), 29-38.
Bradshaw's Continental Railway Guide. (1880). 396(maj 1880).
Bunge, W. (1966). Theoretical Geography. Lund: C.W.K. Gleerup.
Cauvin, C. (2005). A systemic approach to transport accessibility. A methodology developed in Strasbourg: 1982-2002. Cybergeo, 311, 1-22. https://doi.org/10.4000/cybergeo.3425
Cauvin, C., & Vuidel, G. (2013). Logiciel de transformation cartographique unipolaire IsoDistAngle. Mode d'emploi. Besançon, Strasbourg: ThéMA Laboratoire (Université Marie & Louis Pasteur), Laboratoire image, ville, environnement (Université de Strasbourg).
Cheysson, É. (1889). Album de Statistique Graphique de 1888. Paris: Imprimie Nationale.
Coleman, L. (1971). A Book of Time. New York, Camden: Thomas Nelson.
Czernik, M. (1987). Poczta Królestwa Polskiego w latach 1815-1851. Organizacja i dokumentacja działalności. Wrocław: Muzeum Poczty i Telekomunikacji.
Czerny, M. (2005). Globalizacja a rozwój. Wybrane zagadnienia geografii społeczno-gospodarczej świata. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Denain, J.-Ch., & Langlois, P. (1998): Cartographie en anamorphose. Mappemonde, 49(1998.1), 16-19. https://doi.org/10.3406/mappe.1998.1347
Dicken, P. & Lloyd, P.E. (1981). Modern Western Society: A Geographical Perspective on Work, Home, and Well-Being. New York: Harper & Row.
Dreścik, J.J. (2002). Która godzina? Zegarów krakowskich droga do Europy. Rocznik Biblioteki Naukowej PAU i PAN w Krakowie, 47, 87-104.
Ellegård, K. (2018). Thinking Time Geography: Concepts, Methods and Applications. London, New York: Routledge. https://doi.org/10.4324/9780203701386
Erlandsson, U. (1982). What Is Time Distance? Area, 14(2), 167-170. Retrieved from: https://www.jstor.org/stable/20001805 (21.04.2025).
Faliszewska, A. (2013). Zarys historii anamorfoz kartograficznych. W: J. Ostrowski, & P. Weszpiński (red.), Kamienie milowe w kartografii. Z dziejów kartografii (t. 17, s. 309-323). Warszawa: IHN PAN.
Forer, P. (1978). A Place for Plastic Space?. Progress in Human Geography, 2(2), 230-267. https://doi.org/10.1177/030913257800200203
Gatrell, A.C. (1983). Distance and space. A Geographical Perspective. Oxford: Clarendon Press.
Gawin, M. (2013). Przemiany cywilizacyjne na ziemiach polskich w XIX wieku. W: A. Nowak (red.), Historie Polski w XIX wieku (t. 1, s. 179-268). Warszawa: Wydawnictwo DiG.
Gawryszewski, A., & Pietkiewicz, S. (1966). Zmiany dostępności czasowej obszaru Polski z Warszawy w okresie 1952-1962, Przegląd Geograficzny, 38(2), 223-238.
Gorzelak, G., & Smętkowski, M. (2005). Metropolia i jej region w gospodarce informacyjnej. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe "Scholar".
Guzik, R. (2003). Przestrzenna dostępność szkolnictwa ponadpodstawowego. Kraków: Instytut Geografii i Gospodarki Przestrzennej Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Guzik, R. (2006). Konwergencja czasoprzestrzenna. W: A. Jackowski (red.), Geografia: encyklopedia szkolna (s. 230-231). Kraków: Zielona Sowa.
Hall, P. (1966). Britain's Uneven Shrinkage. New Society, 7(185), 18-19.
Harvey, D. (1989). The Condition of Postmodernity. An Enquiry into the Origins of Cultural Change. Cambridge, Oxford: Blackwell.
Hayes, D. (2017). The First Railways. Atlas of Early Railways. Glasgow: Times Books.
Heine, H. (1854). Vermischte Schriften. Dritter Band. Lutezia. Berichte über Politik, Kunst und Volksleben. Zweiter Theil. Hamburg: Hoffmann und Campe.
Horner, A. (2000). Changing Rail Travel Times and Time-Space Adjustments in Europe. Geography, 85(1), 56-68. https://doi.org/10.1080/20436564.2000.12219731
Janelle, D.G. (1969). Spatial Reorganization: A Model and Concept. Annals of the Association of American Geographers, 59(2), 348-364.
Janelle, D.G. (2014). Time-space convergence. W: R.J. Stimson (red.), Handbook of Research Methods and Applications in Spatially Integrated Social Science (s. 43-60). Cheltenham, Northampton: Edward Elgar. https://doi.org/10.4337/9780857932976.00009
Janelle, D.G. (2015). Time-space in geography. W: J.D. Wright (red.), International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences (s. 415-420). Amsterdam, Oxford, Waltham: Elsevier. https://doi.org/10.1016/B978-0-08-097086-8.72070-8
Jerczyński, M. (2021). Czas kolejowy. Kwartalnik Historii Nauki i Techniki, 66(3), 61-84. https://doi.org/10.4467/0023589XKHNT.21.019.14180
Jezierski, A., & Wyczański, A. (red.). (2006). Historia Polski w liczbach. Tom II. Gospodarka. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny.
Józefa Czecha Kalendarz Krakowski na rok 1879. (1879). Kraków: Drukarnia "Czasu".
Józefa Ungra Kalendarz Warszawski Popularno-Naukowy Ilustrowany na rok przestępny 1860. (1860). Warszawa: Józef Unger.
Józefa Ungra Kalendarz Warszawski Popularno-Naukowy Ilustrowany na rok przestępny 1880. (1880). Warszawa: Józef Unger.
Kabacińska-Łuczak, K., & Ratajczak, K. (2014). Dynamika przemian od społeczeństwa tradycyjnego do ery nowoczesności. W: D. Hejwosz-Gromkowska (red.), Rekonstrukcje tożsamości w kulturze natychmiastowości (s. 23-97). Poznań: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza.
Kalendarzyk Polityczny na Rok 1841. (1841). Warszawa: F. Radziszewski.
Karta Dróżna Królestwa Polskiego z pokazaniem odległości na traktach pocztowych i bocznych. (1859). Warszawa: Zarząd General Kwatermistrza 1ej Armii.
Karta Pocztowa Królestwa Polskiego. (1827). Warszawa: Instytut Litograficzny Szkolny.
Karta Pocztowa Królestwa Polskiego. (1841).
Knowles, R.D. (2006). Transport shaping space: differential collapse in time-space. Journal of Transport Geography, 14(6), 407-425. https://doi.org/10.1016/j.jtrangeo.2006.07.001
Kołodziejczyk, R. (1961). Bohaterowie nieromantyczni. O pionierach kapitalizmu w Królestwie Polskim, Warszawa: Wiedza Powszechna.
Komornicki, T. (2013). Propozycje wskaźników powiązań. W: P. Śleszyński (red.), Wskaźniki zagospodarowania i ładu przestrzennego w gminach. Biuletyn KPZK PAN (z. 252, s. 164-175). Warszawa: KPZK PAN.
Komornicki, T., Śleszyński, P., Pomianowski, W., Rosik, P., Siłka, P., & Stępniak, M. (2008). Opracowanie metodologii liczenia wskaźnika międzygałęziowej dostępności transportowej terytorium Polski oraz jego oszacowanie. Warszawa: IGiPZ PAN.
Kossowski, T. (2002). Szybkie połączenia kolejowe w Polsce i ich zmiany w latach 1975-1999. Przegląd Geograficzny, 74(2), 229-242.
Koziarski, S. (2017). Kierunki modernizacji sieci kolejowej w Polsce. Prace Komisji Geografii Komunikacji PTG, 20(3), 7-30. https://doi.org/10.4467/2543859XPKG.17.013.7487
Kurjer Warszawski. (1845, 15 czerwca). 155, s. 753.
L'Hostis, A. (2009). The shrivelled USA: Representing time-space in the context of metropolitanization and the development of high-speed transport. Journal of Transport Geography, 17(6), 433-439. https://doi.org/10.1016/j.jtrangeo.2009.04.005
Lijewski, T., & Koziarski, S. (1995). Rozwój sieci kolejowej w Polsce. Warszawa: Kolejowa Oficyna Wydawnicza.
Lijewski, T., Lenk, J., & Piotrowska, H. (1967). Rozwój komunikacji kolejowej i autobusowej w Polsce w okresie 1946-1965 (Dokumentacja Geograficzna, 5/1967). Warszawa: IG PAN.
Lisowski, A. (2003). Koncepcje przestrzeni w geografii człowieka. Warszawa: Wydział Geografii i Studiów Regionalnych. Uniwersytet Warszawski.
Löschburg, W. (1982). A History of Travel. New York: Hippocrene Books.
Marks, K. (1986). Zarys krytyki ekonomii politycznej (przekł. Z.J. Wyrozembski). Warszawa: Książka i Wiedza. (Oryginał pochodzi z lat 1857-1858).
Mesa Santos, L.E. (2016). Atlas. High Speed Rail in Spain. Madrid: Fundación de los Ferrocarriles Españoles.
Nelson, A., Weiss, D.J., van Etten, J., Cattaneo, A., McMenomy, T.S., & Koo, J. (2019). A suite of global accessibility indicators. Scientific Data, 6(266), 1-9. https://doi.org/10.1038/s41597-019-0265-5
Opaliński, D. (2010). Kolejowe rozkłady jazdy w okresie II RP - funkcje społeczne źródła. W: K. Stępnik, M. Rajewski (red.), Komunikowanie i komunikacja w dwudziestoleciu międzywojennym (s. 325-335). Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej.
Opaliński, D. (2016). Dawne kolejowe rozkłady jazdy i ich przydatność w badaniach historycznych. Studia Źródłoznawcze, 54, 115-127.
Ostrowski, W. (1970). Metakartografia - nowe spojrzenie na kartograficzną formę prezentacji. Polski Przegląd Kartograficzny, 2(2), 49-62.
Pawson, E. (1992). Time-space convergence in New Zealand: 1850s to 1990s. New Zealand Journal of Geography, 94, 14-19. https://doi.org/10.1111/j.0028-8292.1992.tb00433.x
Pisarski, M. (1974). Koleje polskie 1842-1972. Warszawa: Wydawnictwa Komunikacji i Łączności.
PKP Intercity. (2023). Od września skrócą się czasy przejazdów pociągów PKP Intercity. Pobrane z: https://www.intercity.pl/pl/site/o-nas/dzial-prasowy/aktualnosci/od-wrzesnia-skroca-sie-czasy-przejazdow-pociagow-pkp-intercity!.html (25.09.2025).
PKP PLK. (2025). Portal Pasażera. https://portalpasazera.pl
PKP PLK. (2025). Regulamin sieci 2025/2026. Pobrane z: https://www.plk-sa.pl/klienci-i-kontrahenci/warunki-udostepniania-infrastruktury-i-regulaminy/regulamin-sieci/regulamin-sieci-2025/2026 (25.09.2025).
PLK Inwestycje. (2025). https://www.plk-inwestycje.pl
Polański, W. (1925). Jak przewożono pocztę polską w dawnych czasach. Toruń: Dom Filatelistyczno-Wydawniczy Henryka Kamińskiego.
Rakowski, W. (red.). (1900). "Expresse". Przewodnik kolejowy i handlowy. Warszawa: Biblioteka Uniwersytecka w Warszawie.
Ratajczak, W. (1992). Dostępność komunikacyjna miast wojewódzkich Polski w latach 1948-1988. W: Z. Chojnicki, & T. Czyż (red.), Współczesne problemy geografii społeczno-ekonomicznej Polski. Seria Geografia nr 55 (s. 173-203). Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM.
Ratajski, L. (1973). Metodyka kartografii społeczno-gospodarczej. Warszawa: Państwowe Przedsiębiorstwo Wydawnictw Kartograficznych.
Rodrigue, J.-P. (2020). The Geography of Transport Systems. Fifth Edition. London, New York: Routledge. https://doi.org/10.4324/9780429346323
Rodrigue, J.-P., Comtois, C., & Slack, B. (2006). The Geography of Transport Systems. London, New York: Routledge.
Rosik, P. (2021). Świat dostępności - metody i komponenty. Przykłady analiz empirycznych przestrzeni Polski (Prace Geograficzne, 276). Warszawa: IGiPZ PAN. https://doi.org/10.7163/9788361590767
Rossijskij počtovyj dorožnik, s kartoû. (1842). Sankt Petersburg: Karl Kraj.
Rozkład Jazdy "Puff". Lato roku 1914. (1914). Warszawa.
Rozkład jazdy pociągów wszystkich państwowych dróg żelaznych byłej: Galicji, Królestwa Kongresowego, Księstwa Poznańskiego, Śląska Cieszyńskiego oraz kolejach podjazdowych z uwzględnieniem ostatnich zmian. (1919).
Rynek Kolejowy. (2025). 200 km/h w Polsce już tylko na 12 kilometrach sieci PLK. W tle ETCS i GSMR. Pobrane z: https://www.rynek-kolejowy.pl/wiadomosci/200-kmh-w-polsce-juz-tylko-na-12-kilometrach-sieci-plk-122883.html (25.09.2025).
Sala, S. (2014). Procesy globalizacji - istota i geograficzne implikacje. Kielce: Instytut Geografii, Uniwersytet Jana Kochanowskiego.
Schivelbusch, W. (1977/2007). Geschichte der Eisenbahnreise. Zur Industrialisierung von Raum und Zeit im 19. Jahrhundert. München, Wien, Frankfurt am Main: Carl Hanser Verlag.
Shimizu, E. (1992). Time-space mapping based on topological transformation of physical maps. W: Land Use, Development and Globalisation. Selected Proceedings of the Sixth World Conference on Transport Research (s. 219-230). Lyon: World Conference on Transport Research Society.
Shimizu, E., & Inoue, R. (2009). A new algorithm for distance cartogram construction. International Journal of Geographical Information Science, 23(11), 1453-1470. https://doi.org/10.1080/13658810802186882
Sieciowy Rozkład Jazdy Pociągów 1990/92. Ważny od 27.V.90-30.V.92. (1990). Warszawa: Wydawnictwa Komunikacji i Łączności.
Sieciowy Rozkład Jazdy Pociągów PKP 1970/71. Ważny od 31.V.70 do 22.V.71. (1970). Warszawa: Wydawnictwa Komunikacji i Łączności.
Sieciowy Rozkład Jazdy Pociągów. Ważny od 14.12.2003 do 11.12.2004 r. (2003). Warszawa: PKP Przewozy Regionalne.
Śleszyński, P. (2014). Dostępność czasowa i jej zastosowania. Przegląd Geograficzny, 86(2), 171-215. https://doi.org/10.7163/PrzG.2014.2.2
Śleszyński, P. (2014). Zmiany dostępności czasowo-przestrzennej w wyniku inwestycji drogowych finansowanych ze środków Unii Europejskiej (2004-2012). Czasopismo Geograficzne, 85(1-2), 29-54.
Sobczyk, W. (1985). Dostępność komunikacyjna w układach osadniczych miast. Warszawa: Komitet Badań Rejonów Uprzemysławianych PAN, Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
Solarz, W. (red.). (2022). Geograficzno-polityczny atlas Polski. Polska w świecie współczesnym: Perspektywa 2022. Warszawa: Wydział Geografii i Studiów Regionalnych. Uniwersytet Warszawski.
Spiekermann, K. (2000). Eisenbahnreisezeiten 1870-2010 Visualisierung mittels eines interaktiven Computerprogramms. KN - Journal of Cartography and Geographic Information, 50, 265-274. https://doi.org/10.1007/BF03544761
Spiekermann, K., & Wegener, M. (1994). The Shrinking Continent: New Time-Space Maps of Europe. Environment and Planning B: Planning and Design, 21(6), 653-673. https://doi.org/10.1068/b210653
Tabella traktów pocztowych w Królestwie Polskiem. (1860).
Tabella wszelkich traktów i komunikacyy pocztowych w Królestwie Polskiem. (1825). Warszawa: Dyrekcja Generalna Poczt Królestwa Polskiego.
Taylor, Z. (1980). Studia z zakresu dyfuzji innowacji w geografii transportu. W: M. Potrykowski, Z. Taylor (red.), Metody ilościowe i modele w geografii transportu. Przegląd Zagranicznej Literatury Geograficznej, 4, (s. 140-153). Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk: IGiPZ PAN.
Taylor, Z. (1998). Procesy towarzyszące transformacji systemów transportowych. Prace Komisji Geografii Komunikacji PTG, 4, 5-34.
Taylor, Z. (2007). Rozwój i regres sieci kolejowej w Polsce (Monografie, 7). Warszawa: IGiPZ PAN.
ThéMA Laboratoire. (2025). IsoDist/Angle. Logiciel de transformation cartographique vectorielle. Pobrane z: https://thema.univ-fcomte.fr/productions/software/isodist (30.06.2025).
Thévenin, T., Schwartz, R., & Sapet, L. (2013). Mapping the Distortions in Time and Space: The French Railway Network 1830-1930. Historical Methods: A Journal of Quantitative and Interdisciplinary History, 46(3), 134-143. https://doi.org/10.1080/01615440.2013.803409
Thorner Zeitung. Fahrplan der Königlichen Ostbahn von 15. Mai 1879 ab. (1879).
Tomasik, W. (2021). Dwie podróże Sienkiewicza (o labiryncie czasowym XIX-wiecznej Europy). Autobiografia. Literatura. Kultura. Media, 1(16), 109-122. https://doi.org/10.18276/au.2021.1.16-07
Urzędowy Rozkład Jazdy i Lotów. Lato 1939. Ważny od 15 maja do 7 października 1939 r. (1939). Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Komunikacji.
Urzędowy Rozkład Jazdy. Lato 1950. Ważny od 14.V.1950-7.X.1950. (1950). Warszawa: Wydawnictwa Komunikacyjne.
Warakomska, K. (1992). Zagadnienie dostępności w geografii transportu. Przegląd Geograficzny, 64(1-2), 67-76.
Warf, B. (2008). Time-Space Compression: Historical Geographies. London, New York: Routledge. https://doi.org/10.4324/9780203938058
Wątroba, W. (2001). Kompresja czasu i przestrzeni. Prace Naukowe Akademii Ekonomicznej we Wrocławiu. Nauki Humanistyczne, 897(6), 257-264.
Zimowski, L. (1972). Geneza i rozwój komunikacji pocztowej na ziemiach polskich. Warszawa: Wydawnictwa Komunikacji i Łączności.
Zorska, A. (2000). Ku globalizacji? Przemiany w korporacjach transnarodowych i w gospodarce światowej. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Relation:

Przegląd Geograficzny

Volume:

97

Issue:

4

Start page:

375

End page:

404

Detailed Resource Type:

Article

Format:

application/octet-stream

Resource Identifier:

oai:rcin.org.pl:247819 ; 0033-2143 (print) ; 2300-8466 (on-line) ; 10.7163/PrzG.2025.4.2

Source:

CBGiOS. IGiPZ PAN, sygn.: Cz.181, Cz.3136, Cz.4187 ; click here to follow the link

Language:

pol

Language of abstract:

eng

Rights:

Creative Commons Attribution BY 4.0 license

Terms of use:

Copyright-protected material. [CC BY 4.0] May be used within the scope specified in Creative Commons Attribution BY 4.0 license, full text available at: ; -

Digitizing institution:

Institute of Geography and Spatial Organization of the Polish Academy of Sciences

Original in:

Central Library of Geography and Environmental Protection. Institute of Geography and Spatial Organization PAS

Projects co-financed by:

Programme Innovative Economy, 2010-2014, Priority Axis 2. R&D infrastructure ; European Union. European Regional Development Fund

Access:

Open