Cenzura wojenna w strukturze aparatu represji Polski „ludowej” w latach 1944–1946

Musiał, Filip (1976– ); Opulski, Rafał (1980– )

doi:0419-8824

- ris
- BibTeX
- EndNote
- Csv

Cenzura wojenna w strukturze aparatu represji Polski „ludowej” w latach 1944–1946 Musiał, Filip (1976– )Opulski, Rafał (1980– )

Object structure

Cenzura wojenna w strukturze aparatu represji Polski „ludowej” w latach 1944–1946

Dzieje Najnowsze : [kwartalnik poświęcony historii XX wieku], R. 58 z. 2 (2026) ; Studia i artykuły

Musiał, Filip (1976– ) ; Opulski, Rafał (1980– )

Fundacja Instytutu Historii im. Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk ; Polska Akademia Nauk, Instytut Historii im. Tadeusza Manteuffla

Institute of History of the Polish Academy of Sciences

Instytut Historii Polskiej Akademii Nauk

Warszawa

2026

p. 25-50 ; Summary in English.

censorship ; wartime censorship ; War Censorship Department ; Main Censorship Office ; Public Security Department ; Ministry of Public Security ; mail screening ; Poland - history - 1945-1980 ; censorship - Poland - history - 20th century ; Poland. Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego - history

The wartime censorship division, operating within the structures of the security apparatus of “People’s” Poland, played a significant role in strengthening the communist regime. Its activities were not limited to protecting military secrets. Its responsibilities included reviewing domestic and foreign correspondence, preventing the spread of content deemed undesirable, and providing information to the ministry’s operational departments. The structure of wartime censorship, built according to Soviet instructions, underwent many changes. It was staffed primarily by young women, who were better educated and less willing to join the Polish Workers’ Party (PPR) than in other organs of the Security Department/Ministry of Public Security (RBP/MBP). The article presents the structure, personnel, and activities of wartime censorship, which, between 1944 and 1946, performed preventive, repressive, and informational functions.

Bagieński W., Na ścieżkach zdrady, „Biuletyn IPN” 2009, nr 10–11 (105–106), s. 80–88.
Budrowska K., Literatura i pisarze wobec cenzury PRL 1948–1958, Białystok 2009.
Charczuk W., Działalność Koła PPR przy Głównym Urzędzie Cenzury MBP 1945–1947, „Komunizm. System – ludzie – dokumentacja” 2012, nr 1, s. 151–162.
Ciećwierz M., Kształtowanie się państwowego aparatu nadzoru i kontroli prasy w Polsce w latach 1944–1948, „Kwartalnik Historii Prasy Polskie” 1983, R. XII, nr 2, s. 27–63
Ciećwierz M., Polityka prasowa 1944–1948, Warszawa 1989.
Czerwiński D., Kariera Dąbrowszczaka. Michał Rossner i jego służba w organach bezpieczeństwa. Zarys zagadnienia, „Aparat Represji w Polsce Ludowej 1944–1989”, 2021, nr 19, s. 839–852.
Dudek A., Paczkowski A., Polska, w: Czekiści. Organy bezpieczeństwa w europejskich krajach bloku sowieckiego 1944–1989, red. Ł. Kamiński, K. Persak, Warszawa 2010, s. 393–468.
Frazik W., Kopka B., Majchrzak G., Dzieje aparatu represji w Polsce Ludowej (1944–1989). Stan badań, „Aparat Represji w Polsce Ludowej 1944–1989” 2004, nr 1 (1), s. 475–522.
Główny Urząd Kontroli Prasy 1945–1949, oprac. D. Nałęcz, Warszawa 1994.
Goban-Klas T., Literacki Gułag. Gławlit, czyli najwyższe stadium cenzury, w: Piśmiennictwo – systemy kontroli – obiegi alternatywne, t. 1, red. J. Kostecki, A. Brodzka, Warszawa 1992.
Goban-Klas T., Niepokorna orkiestra medialna. Dyrygenci i wykonawcy polityki informacyjnej w Polsce po 1944 roku, Warszawa 2004.
Gogol B., „Fabryka fałszywych tekstów”. Z działalności Wojewódzkiego Urzędu Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk w Gdańsku w latach 1945–1958, Warszawa 2012.
Golon M., Zbrodnia katyńska w propagandzie PRL (1944–1989). 45 lat fałszowania polskiej historii, w: Charków–Katyń–Twer. W sześćdziesiątą rocznicę zbrodni, red. A. Kola, J. Sziling, Toruń 2001.
Jachimczyk A., Niektóre aspekty działalności Wojewódzkiego Urzędu Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk w Kielcach w latach 1945–1975, „Polska 1944/45–1989. Studia i Materiały” 1999, t. IV, s. 261–280.
Kamińska-Chełminiak K., Cenzura w Polsce 1944–1960. Organizacja – kadry – metody pracy, Warszawa 2019.
Kamińska-Chełminiak K., Wpływ Związku Radzieckiego na proces tworzenia cenzury państwowej w Polsce (1944–1945), „Studia z Dziejów Rosji i Europy Środkowo-Wschodniej” 2020, t. LV, nr 2, s. 143–158.
Kamiński Ł., Aparat bezpieczeństwa i zbrodnie komunizmu, w: PRL od lipca 44 do grudnia 70, red. K. Persak, P. Machcewicz, Warszawa 2010 (Polski wiek XX), s. 239–262.
Kochanowski J., Lubelskie czarne gabinety. Sprawozdania cenzury wojennej z 1944 roku, „Polska 1944/45–1989. Studia i Materiały” 1999, t. IV, s. 325–337.
Kochański A., Polska 1944–1991. Informator historyczny, t. 1: Podział administracyjny. Ważniejsze akty prawne, decyzje i enuncjacje państwowe (1944–1956), Warszawa 1996.
Komaniecka M., Pod obserwacją i na podsłuchu. Rzeczowe środki pracy operacyjnej aparatu bezpieczeństwa w województwie krakowskim w latach 1945–1990, Kraków 2014.
Komaniecka M., Struktura i normatywy pionu „W” i jego poprzedników (1945–1989), „Aparat Represji w Polsce Ludowej 1944–1989” 2011, nr 1 (8–9), s. 179–198.
Kozieł A., Studium o polityce prasowej PZPR w latach 1948–1957, Warszawa 1991.
Księga bezprawia. Akta normatywne kierownictwa resortu bezpieczeństwa publicznego (1944–1956), wybór i oprac. B. Kopka, Warszawa 2011.
Leksykon bezpieki. Kadra kierownicza aparatu bezpieczeństwa 1944–1956, t. 3–4, red. W. Bagieński, M. Dźwigał, Warszawa 2022–2023.
Lesiakowski K., Centralna Szkoła Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego 1945–1947, Łódź 2017.
Libera P., Marcel Reich-Ranicki przed Centralną Komisją Kontroli Partyjnej (1950–1957), „Zeszyty Historyczne” 2009, nr 167, s. 182–283.
Majchrzak G., „Wojenna cenzura”, „Biuletyn IPN” 2004, nr 2, s. 50–53.
Michał Taboryski. Katalog funkcjonariuszy aparatu bezpieczeństwa, (dostęp: 25 XII 2024).
Milczarek T., Uwarunkowania prawne funkcjonowania cenzury w PRL, „Rocznik Prasoznawczy” 2010, t. IV, s. 29–49.
Musiał F., Kadry Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego 1944–1954 w ujęciu statystycznym – różnice między centralą a terenem, w: Poza kontrolą. Nadużycia władzy funkcjonariuszy aparatu represji w Polsce „ludowej” w latach 1945–1956 [w przygotowaniu do druku].
Musiał F., Stan badań nad dziejami komunistycznego aparatu represji za lata 2000–2013, „Aparat Represji w Polsce Ludowej 1944–1989” 2015, nr 13, s. 11–144.
Musiał F., Opulski R., Oczy partii. Instrukcja o pracy oddziałów cenzury wojennej Urzędu Bezpieczeństwa z początku 1945 r., „Pamięć i Sprawiedliwość” 2025, nr 2 (46), s. 257–285.
Nawrocki Z., Szwagrzyk K., Aparat bezpieczeństwa w latach 1944–1956, w: Aparat bezpieczeństwa w Polsce. Kadra kierownicza, t. 1: 1944–1956, red. K. Szwagrzyk, Warszawa 2005, s. 19–75.
Nowak P., Cenzura wobec rynku książki. Wojewódzki Urząd Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk w Poznaniu w latach 1946–1955, Poznań 2012.
Patelski M., Cenzura wojskowa w komunistycznej Polsce i jej wpływ na powstanie i funkcjonowanie GUKPPiW, „Bibliotekarz Polski” 2020, t. XLVI, nr 1, s. 119–140.
Patelski M., „Czujni strażnicy demokracji” ludowej. Urząd cenzury w województwie opolskim 1950–1990, Opole 2019.
Pepliński W., Cenzura jako instrument propagandy PRL, w: Propaganda PRL. Wybrane problemy, red. P. Semkow, Gdańsk 2004, s. 14–21.
Rokicki K., Aparatu obraz własny. Analiza wykresów porównawczych dotyczących kadry aparatu bezpieczeństwa publicznego w latach 1944–1955, w: „Zwyczajny” resort. Studia o aparacie bezpieczeństwa 1944–1956, red. K. Krajewski, T. Łabuszewski, Warszawa 2005, s. 13–32.
Romek Z., Cenzura a nauka historyczna w Polsce 1944–1970, Warszawa 2010.
Romek Z., Metody pracy cenzury w PRL, w: Dziennikarze władzy, władza dziennikarzom. Aparat represji wobec środowiska dziennikarskiego 1945–1990, red. T. Wolsza. S. Ligarski, Warszawa 2010, s. 10–42.
Romek Z., System cenzury w PRL, w: T. Strzyżewski, Wielka księga cenzury PRL w dokumentach, Warszawa 2015, s. 9–27.
Służba Bezpieczeństwa w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej w latach 1944–1978 – Centrala, w: M. Piotrowski, Ludzie bezpieki w walce z Narodem i Kościołem, Lublin 2000.
Terlecki R., Miecz i tarcza komunizmu. Historia aparatu bezpieczeństwa w Polsce 1944–1990, Kraków 2007.
Werblan A., Stalinizm w Polsce, Warszawa 2009.
Wiśniewska-Grabarczyk A., Książki z Mysiej. Literatura w świetle poufnych Biuletynów urzędu cenzury z lat 1945–1956, Warszawa 2021.