Artūras Svarauskas
Aktywność polityczna Justinasa Staugaitisa w niepodległej Litwie w latach 1918–1926
Jak można scharakteryzować Justinasa Staugaitisa? To duchowny, aktywny działacz społeczny i polityk, którego podpis widnieje pod Aktem Niepodległości Litwy z 16 lutego 1918 r.
Jako osoba – skrupulatny, obdarzony dobrą wymową, potrafiący przemawiać improwizowanie, jednak najczęściej swoje przemówienia polityczne przygotowujący z wyprzedzeniem i pedantycznie. Zdolny publicysta. Napisał około 400 różnych komentarzy, artykułów, broszur i innych publikacji dotyczących aktualnych zagadnień życia religijnego, społecznego, politycznego, kulturalnego oraz spraw socjalnych. Różnorodność tematów świadczyła o erudycji i szerokim spektrum poglądów autora. Umiejętność analizy i pojmowania istotnych problemów społecznych to kolejna cecha J. Staugaitisa jako polityka. O jego przenikliwości świadczy jakość przygotowanych i opublikowanych wspomnień. Tekst obejmuje prawie 600 stron. Istotne jest to, że J. Staugaitis we wspomnieniach opisał nie tylko osobiste doświadczenia, ale także analizował ówczesny kontekst polityczny i społeczny. [fn: Staugaitis J., Mano atsiminimai, Vilnius, 2006, 624 s.] Dla badacza przeszłości takie teksty są prawdziwym skarbem.
Te osobiste zdolności pozwoliły J. Staugaitisowi stać się szanowanym politykiem w przedwojennej Litwie. Choć jego oficjalna działalność polityczna trwała tylko do wiosny 1926 r. (później poświęcił się służbie duchowej), w tym okresie zajmował różne ważne stanowiska państwowe. O wszystkim po kolei.
Począwszy od 1905 r. ks. J. Staugaitis wyróżniał się jako utalentowany publicysta i pisał na różne tematy. Głównie o relacjach między władzami świeckimi i duchowymi, o znaczeniu religii dla cnót moralnych społeczeństwa. Zagłębiał się w kwestie edukacji i rozwoju umiejętności czytania i pisania oraz podkreśliła znaczenie sprawiedliwości społecznej w społeczeństwie. Ten ostatni temat stał się szczególnie istotny dla J. Staugaitisa, ponieważ pod koniec XIX wieku papież Leon XIII opublikował słynną encyklikę Rerum novarum. Wezwał w niej duchowieństwo do troski nie tylko o sprawy duchowe robotników i ubogich, ale także do przyczyniania się do wprowadzania sprawiedliwości społecznej w społeczeństwie. J. Staugaitis stał się jednym z najaktywniejszych propagatorów tej nowoczesnej idei na Litwie w tym czasie. [fn: Staugaitis J., Darbininkų klausimas, Seinai, 1912, s. 46] To też zadecydowało o jego wyborze politycznym – stał się propagatorem chrześcijańskiej demokracji. Później jednym z przywódców tej partii. Jako jej kandydat w 1920 r. został delegowany do parlamentu Litwy.
Można powiedzieć, że „profesjonalna” działalność polityczna J. Staugaitisa rozpoczęła się w czasie I wojny światowej. Następnie zwrócił się na łamach prasy do litewskiego duchowieństwa i podzielił się swoimi przemyśleniami na temat tego, jak powinien zachowywać się duchowny w czasie wojennej niedoli. Jedną z głównych myśli J. Staugaitisa było to, że ksiądz zawsze musi pozostać z parafianami. Niezależnie od tego, co się wydarzy, nie ma prawa opuścić parafii. Tą myślą sam się kierował. Kiedy w 1915 r. Niemcy zajęli terytorium Litwy, duża część ludności wycofała się z frontu w głąb Rosji. J. Staugaitis był jednym z niewielu, którzy nie przestraszyli się nowego rządu okupacyjnego i pozostali na Litwie. Jako wybitna osoba publiczna i szanowana w 1917 r. został oddelegowany na pierwszą litewską konferencję w Wilnie. Konferencja ta jest o tyle ważna, że po raz pierwszy publicznie sformułowano i ogłoszono ideę najwyższego celu narodu litewskiego – niepodległości państwa. Do tego czasu dyskutowano głównie o autonomii Litwy w składzie Imperium Rosyjskiego. Podczas konferencji J. Staugaitis został wybrany do 20-osobowej Rady. Była to najważniejsza litewska instytucja polityczna tamtych czasów. Tych 20 osób 16 lutego 1918 r. ogłosiło Litwę niepodległym państwem.
Jeden z członków Rady, również sygnatariusz Aktu z 1918 r. i wybitny dyplomata Petras Klimas, charakteryzując wszystkich członków Rady wybranych w 1917 r., odnotował wyjątkową cechę osobowości J. Staugaitisa – „pedantyczną troskliwość”. Według P. Klimasa, J. Staugaitis już wtedy był wtajemniczany we wszystkie „sekrety” Rady. [fn: Klimas P., Lietuvos diplomatinėje tarnyboje, Vilnius, 1991, s. 7] Innymi słowy, powierzono mu poznanie wszystkich tajemnych subtelności polityki. Świadczy to o erudycji i silnym charakterze tej osobowości. Prawdopodobnie z tego powodu J. Staugaitis został wybrany do Prezydium Rady w przededniu proklamowania Aktu Niepodległości. Został wiceprzewodniczącym. Innymi słowy, jedną z trzech najważniejszych osób nowo powstałego narodowego państwa litewskiego.
Rok później powierzono mu ważną misję dyplomatyczną. W lipcu 1919 r. reprezentował Litwę na posiedzeniu Komisji do Spraw Bałtyckich, odbywającym się w czasie konferencji pokojowej w Paryżu. Było to jedyne posiedzenie, na którym omawiano kwestię litewską. J. Staugaitis musiał zapoznać i przekonać dyplomatów państw obcych, że Litwa, która ogłosiła niepodległość, jest zdolna do samodzielnego przetrwania. Próbował przekonać zagranicznych dyplomatów do poparcia niepodległości państwa i uznania Litwy. Co prawda, warunki działania były trudne, ponieważ Litwa, podobnie jak inne państwa bałtyckie, nie stała się pełnoprawnym członkiem konferencji pokojowej.
Zdobywszy doświadczenie w pracy dyplomatycznej, jesienią 1920 r. ponownie wyjechał do najważniejszych stolic europejskich – Londynu, Paryża, Rzymu. Odwiedził Watykan i komunikował się z Watykanem w sprawie uznania Litwy i stosunków dyplomatycznych ze Stolicą Apostolską. Cztery lata później po raz kolejny powierzono mu trudną misję dyplomatyczną – w grudniu 1924 r. stanął na czele misji litewskiej, która miała reprezentować reprezentować interesy kościelne Litwy.
Apogeum działalności politycznej J. Staugaitisa to okres od 1920 r. do wiosny 1926 r. W tym czasie został wybrany do trzech pierwszych Sejmów Litwy (Ustawodawczego, I i II). W Sejmie Ustawodawczym należał do frakcji chrześcijańskich demokratów (KDP). W kolejnych Sejmach był członkiem frakcji konserwatywnego Litewskiego Związku Rolników (LŪS), działającego przy KDP i pozostającego pod jej wpływem. Odpowiadało to jego umiarkowanym poglądom politycznym, bliskim prezydentowi Aleksandrasowi Stulginskisowi.
W parlamentach był wybierany na wicemarszałka, a w latach 1923–1926 (z przerwami) powierzono mu odpowiedzialność kierowania sejmem. W tych latach został wybrany marszałkiem sejmu. Współcześni wspominają, że był „najsurowszym ze wszystkich marszałków sejmu i nie szczędził przedstawicielom, którzy w swoich mowach odbiegali od tematu, upomnień i uwag”. [fn: Laukaitytė R., Justinas Staugaitis. Lietuvos steigiamojo seimo (1920–1922 metų) narių biografinis žodynas, Vilnius, 2006, t. 2, s. 360–362.] Stanowisko marszałka sejmu było znaczące również dlatego, że zgodnie z konstytucją w przypadku wyjazdu prezydenta z kraju – marszałek sejmu miał zastępować prezydenta. Zatem J. Staugaitis formalnie mógł stać się najważniejszą osobą na Litwie. Co więcej, jesienią 1922 r. pierwszemu posiedzeniu I Sejmu zgodnie z tradycją przewodniczył najstarszy parlamentarzysta. Był nim wówczas J. Staugaitis, mający 56 lat. Ten epizod ujawnia też ciekawe szczegóły na temat realiów litewskiego życia politycznego – w dziele tworzenia państwa brali udział ludzie młodzi.
Jak wspomniano, od 1923 r. J. Staugaitis był wybierany na marszałka sejmu. Zaistniała wówczas ciekawa sytuacja. Sejmem kierował Justinas Staugaitis, który zazwyczaj prowadził posiedzenia poranne. Natomiast na pierwszego wicemarszałka sejmu wybrano Jonasa Staugaitisa, który zazwyczaj prowadził posiedzenia popołudniowe. Byli krewnymi, lecz o odmiennych poglądach ideologicznych. Przez pewien czas w sejmie Litwy pracował także trzeci – Antanas Staugaitis. Ten był bratem Justinasa Staugaitisa.
Jaka jest spuścizna J. Staugaitisa w historii politycznej nowoczesnego państwa litewskiego? Jedną z najbardziej odpowiedzialnych i z państwowego punktu widzenia znaczących prac przy tworzeniu państwa było opracowanie konstytucji. J. Staugaitis pracował w Komisji Konstytucyjnej Sejmu Ustawodawczego. Przygotowywała ona projekt najważniejszej ustawy w państwie. Wyłonił się wówczas ostry spór – czy Litwie potrzebna jest instytucja prezydenta, czy nie? Delegaci partii lewicowych uważali instytucję prezydenta za „powrót do reakcyjnych rządów carskich”. Prawicowcy, wśród nich i J. Staugaitis, się temu sprzeciwiali. Osobiście wyróżniał się on także na tle swoich partyjnych kolegów, wysuwając nowoczesną jak na tamte czasy ideę, by prezydenta na Litwie wybierali jej obywatele. Chociaż myśl ta nie została zrealizowana i prawo wyboru zarezerwowali dla siebie członkowie parlamentu, to jednak w rozważaniach nad zasadami formowania rządu wzięto pod uwagę zdanie J. Staugaitisa. Proponowano aż trzy warianty. Po pierwsze, prezydent mianuje ministrów i ich odwołuje. Po drugie, sejm wybiera ministrów na całą kadencję. Po trzecie, prezydent wybiera prezesa rady ministrów, a ten formuje gabinet. J. Staugaitis był zwolennikiem trzeciej drogi. Takie też przepisy utrwalono w konstytucji.
Jemu, jako duchownemu, szczególnie zależało na relacjach państwa i Kościoła. Tym bardziej że do kwietnia 1926 r. na Litwie nie była ustanowiona prowincja kościelna. Niepewność potęgowały toczące się w sejmie ostre dyskusje między oponentami politycznymi wokół pryncypialnej kwestii – jakie miejsce w państwie powinien zajmować Kościół? Dyskutowano nad tworzeniem systemu oświaty i znaczeniem Kościoła w tej dziedzinie. Ponadto rozmawiano o nauczaniu religii w szkołach. Należy zauważyć, że J. Staugaitis, broniąc interesów Kościoła, zawsze zachowywał się korektnie względem oponentów. Sam był tolerancyjny wobec osób o innych poglądach. Jeszcze jednym wyraźnym kierunkiem działalności w sejmie było dążenie do realizacji myśli o sprawiedliwości społecznej, wyłożonych w encyklikach Leona XIII. J. Staugaitis interesował się aktualnymi kwestiami reform społecznych.
Chociaż w kwietniu 1926 r. został mianowany ordynariuszem Diecezji Telszańskiej i zarządcą prałatury kłajpedzkiej, poświęcając się bezpośrednim sprawom duszpasterskim, „nie zamknął się w zakrystii”. Jako osoba ciesząca się autorytetem, starał się bronić interesów wiernych.
Działalność polityczną J. Staugaitisa i wkład w tworzenie państwowości charakteryzuje kilka epizodów. Po pierwsze, w trakcie tworzenia się państwa powierzono mu wysokie stanowiska polityczne. Po drugie, dzięki autorytetowi i wysokiej kulturze politycznej był szanowany wśród oponentów politycznych i stał się jedną z rzadkich osobistości, o której z szacunkiem wypowiadało się wielu.